This corpus kindly provided for the Dasher project by: De Schryver, Gilles-Maurice. 2002. Web for/as Corpus: A Perspective for the African Languages. Nordic Journal of African Studies 11/2: 266-282. http://www.up.ac.za/academic/libarts/afrilang/webtocorpus.pdf SOUTH AFRICAN QUALIFICATIONS AUTHORITY ACT, NO.58 OF 1995HOFISI YA PURESIDENTE No.1521 4 Nhlangula 1995 Nawu wa No. 58 wa 1995:South African Qualifications Authority Act 1995 Ku tivisiwa leswaku puresidente u pfumelelanile ni Nawu lowu landzelaka lowu kandziyisiweke tani hi hungu ra mani na mani:- NAWU Ku endla leswaku ku va ni nhluvuko xikan’we ni ku sungula ku tirhisa ka Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF) nakambe hikwalaho ka leswi, ku tumbuluxa Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (saqa); ni ku pfuna ka timhaka hinkwato leti fambelanaka na swona. AKU VEKIWE NAWU hi palamende ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:- Tinhlamuselo Eka Nawu lowu handle ka laha nhlamuselo yi nyikiweke hi ndlela yin’wana- (i)"Vulawuri" swi vula Vulawuri bya tidyondzo bya Afrika-Dzonga(SAQA) leyi vumbiweke hi xiyenge xa 3L viii) (ii)"Khampani" swi vula khampani kumbe vandla leri tsarisiweke ehansi ka nawu wihi kumbe wihi, leswi nyikaka dyondzo kumbe ndzetelo eka vatirhi kumbe vaxavi va swona: (v) (iii)"Dayirekitara-Jenerala" swi vula Dayirekitara-Jenerala wa Dyondzo: (I) (iv)"Holobye" swi vula Holobye wa Dyondzo nakambe eka swiyenge swa 4(2). 4(3). 4(4). 4(5). 5(1)©. 11.13(2). 14 na 15(2), swi vula Holobye wa Dyondzo hi ku pfunana ni Holobye wa Mintirho: (vi) (v)"Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo" (NQF) swi vula NQF leyi pfumeleriweke hi Holobye ku tsarisa swipimelo ni tidyondzo swa Rixaka: (vii) (vi)"Ntirho wa Vadyondzisi lowu Kondleteriweke" swi vula nhlangano lowu nga xirho xa Khansele ya Vuxaka bya Vatirhi va Dyondzo (Education Labour Relations Council) lowu tumbuluxiweke ku ya hi Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi va Dyondzo wa 1993 (Nawu wa No. 146 wa 1993) naswona wu tiviwaka hi Holobye ku yisa emahlweni Nawu lowu: (ii) (vii)"Ndzeriso" swi vula ku lerisa hi ku ku ya hi nawu: (x) (viii):Tidyondzo leti pasiweke" swi vula vuswikoti lebyi amukelekaka ximfumo ku nga mfikelelo wa swilaveko swo karhi eka tilevhele to karhi ta Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF) tani hi laha swi vekiweke hakona hi minhlangano leyi tsarisiweke ku vonisisa mhaka leyi hi SAQA: (iv) (ix)"leswi tsarisiweke" swi vula leswi tsarisiweke ku ya hi Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF): (iii) (x)"Swipimelo" swi vula leswi tsarisiweke mayelana ni mbuyelo wa dyondzo ni ndzetelo lowu languteriwaka xikan’we ni swilaveko swo pimanyeta. (ix) Swikongomelo swa Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF) Swikongomelo swa NQF i ku- (a) tumbuluxa vun’we bya rimba ra rixaka ra vuswikoti byo dyondza: (b) vevukisa mfikelelo eka, ni ku fambiseka ni ku yisa emahlweni eka dyondzo, ndzetelo ni tindlela ta mintirho; (c) antswisa nkoka wa dyondzo ni ndzetelo; (d)hatlisisa ndzunghiso wa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona khale eka dyondzo, ndzetelo ni ku nyika mintirho; ni ku tlhela yi (e) pfuna ku hluvukisa mudyondzi wun’wana ni wun’wana ni nhluvukiso wa swa vumunhu ni ikhonomi ya tiko hi ku angarha. Masungulo ya Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (SAQA) Ku tumbuluxiwile vandla ra Vulawuri leri vuriwaka SAQA Vuxirho bya Vulawuri (1) Vulawuri byi ta va ni mutshami wa xitulu la nga ta hlawuriwa ku ya hi xiyenge-ntsongo (2), swirho leswi nga ta hlawuriwa ku ya hi swiyenge-ntsongo swa (3) na (4), ni muhofisi-nkulu la nga ta hlawuriwa ku ya hi xiyengentsongo xa (7). (2) Holobye u ta hlawula munhu la nga ni ntokoto ni vuswikoti eka timhaka leti fambelanaka ni mintirho ya vulawuri ku va mutshami wa xitulu wa Vulawuri. (3) Holobye u ta hlawula vanhu lava landzelaka tani hi swirho swa Vulawuri tani hi laha swi kombisiweke eka xiyenge xa (4)- Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Dayirekitara-Jenerala; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi tinhloko ta tindzawulo ta swifundza-nkulu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Dayirekitara-Jenerala: Mintirho Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Bodo ya Vuleteri ya Rixaka; Swirho swimbirhi leswi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka leyi yimelaka vatirhi; Swirho swimbirhi leswi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka leyi yimelaka van’wamabindzu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi komiti ya tinhloko ta tiyunivhesiti leyi vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 6 xa Nawu wa tiyunivhesiti, wa 1995 (Nawu wa No.61 wa 1995); Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi tinhloko ta tithekinikoni leyi vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tithekinikoni, wa 1993 (Nawu wa No. 125 wa 1993); Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa rixaka wa tirhekitara ta tikholochi ta dyondzo lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa tirhekitara ta tikholochi ta thekinikali lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya tikholochi tin’wana handle ka ta dyondzo ni tithekinikali leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka ya swikolo ni vuleteri bya lavakulu leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka ya tidyondzo ta vana lavantsongo (ECD) leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu; Swirho swimbirhi leswi hlawuriwaka hi mathicara; Swirho swimbirhi leswi hlawuriwaka hi minhlangano ya valeteri leyi tiviwaka hi holobye ku va yitirha ntirho lowu Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa rixaka wa dyondzo ya vatsoniwa lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; Swirho swo ka swi nga tluli tsevu leswi hlawuriweke hi holobye ku ya hi mavonele ya yena; Swirho swo ka swi nga tluli swimbirhi leswi hlawuriweke hi Vulawuri ku ya hi mavonele ya byona, leswi yisiwaka eka holobye ku swi thola. (4) Ku pfuna mayelana ni mahlawulele, ku ya hi leswi ma vekisiweke xiswona eka xiyenge xa (3), holobye u ta nyika xitiviso eka Gazete xo tivisa leswaku u ni makungu yo thola swirho swa Vulawuri, nakambe u ta tlhela a kombisa nhlangano wun'’ana ni wun'’ana lowu kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa (3) ku tisa mavito ya vanhu lava nga thoriwa ku va swirho swa Vulawuri hikwalaho ka ntokoto ni vuswikoti bya vona mayelana ni ntirho lowu, eka ku tisiwa ka mavito ya vanhu lava ku ta langutisiwa ngopfu mhaka ya vuyimeri hi ku angarha. (5) Hi ku landzelela mahlawulele ya le ka ndzimana ya (n) ya xiyenge-ntsongo xa (3) nhlanagno wun’wana ni wun’wana a wu pfumeleriwi ku hlawula xirho xo tlula xin’we. (6) Xirho xa Vulawuri, handle ka muhofisi-nkulu u pfumeleriwa ku va ehofisini ku ringana malembe manharhu ntsena ku ya hi leswi a nga ta va a thorisiwe xiswona hi holobye hi siku ra ku hlawuriwa ka yena, naswona xirho xi nga ha thoriwa nakambe loko nkarhi wa xona wa ku va ehofisini wu herile. (7) Holobye u ta landzelela xiyenge-ntsongo xa (3) nkarhi hinkwawo eku tholeni ka yena. (8) Swirho leswi nga ta va swi hlawuriwile ku ya hi swiyenge-ntsongo swa (2) na (3) swi ta thola munhu wa vuswikoti ni ntokoto ku va muhofisi-nkulu hi ku pfumeleriwa hi holobye la nga ta tirha hi ku landzelela swipimelo leswi vekiweke hi Vulawuri hi ku pfumeleriwa hi holobye loko a vulavurisanile ni holobye wa timali. Mintirho ya Vulawuri (1) Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 12 Vulawuri byi ta- (I) Vonisisa ta matumbuluxele ya NQF: ni (ii) Ku vumba no kandziyisa tipholisi ni swilaveko swo- tsarisa minhlangano yo tirha ku vumba swipimelo ni tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo: ni mpasiso wa minhlangano leyi tirhaka ku xiyisisa no kambisisa leswi edliweke mayelana ni swipimelo sweswo kumbe tidyondzo. Vonisisa masungulele yo tirhisa NQF ku katsa ni- ntsariso ni mpasiso wa minhlangano leyi kombisiweke eka ndzimana ya (a) ni ku nyika ka mintirho ka minhlangano leyi; ntsariso wa swipimelo ni tidyondzo swa rixaka; magoza yo vonisisa leswaku ku landzeleriwa swilaveko swa mpasiso; ni magoza yo vonisisa leswaku swipimelo ni tidyondzo leswi tsarisiweke swa pimaniseka ni swa misava hinkwayo. tsundzuxa holobye mayelana ni hinkwaswo leswi fambelanaka ni ntsarisowa swipimelo ni tidyondzo; ni ku lawula timali ta Vulawuri. (2) Vulawuri byi ta yisa emahlweni swikongomelo swa Rimba ra NQF tani hilaha swi kombisiweke hakona eka xiyenge xa (2) ni ku endla mintirho ya byona tani hilaha yi kombisiweke hakona eka xiyenge-ntsongo xa (1)- endzhaku ka mbulavurisano ni ntirhisano ni tindzawulo ta mfumo, minhlangano ya mfumo, tikhampani, minhlangano hinkwayo leyi tirhanaka ni timhaka ta dyondzo, ndzetelo ni ku nyika tisetifikheti ta swipimelo leswi nga ta khumbhiwa hi NQF. Hi ku languta vuswikoti bya palamende ni mimfumo ya milawu ya swifundza-nkulu ku ya hi xiyenge xa 126xa Vumbiwa, xikan’we ni matimba, timfanelo ni ntirho wa minhlangano yo lawula yunivhesiti kumbe tiyunivhesiti na tithekinikoni tanu hilaha swi vekiweke hi kona eka Nawu wun’wana ni wun’wana wa palamende. Ntirho wa muhofisi-nkulu (1) Muhofisi-nkulu u ta- va ni vutihlamuleri eka Vulawuri byo endla mintirho ya byona (Vulawuri) ku ya hi Nawu; lawula vatirhi ni van’watihofisi va Vulawuri; ni va yena a nga ni vutihlamuleri hi ku yimela Vulawuri eka swa timali leti amukeriwaka, mihakelo leyi endliwaka ni nhundzu leyo famba-fambiseka leyi xaviwaka hi Vulawuri. (2) Muhofisi-nkulu u ta pfuniwa eka mintirho ya yena ku ya hi xiyenge-ntsongo xa (1) hi vatirhi ni van’watihofisi va Vulawuri tani hilaha muhofisi-nkulu a nga ta swi lavisa xiswona. Matimba ya Vulawuri (1) Vulawuri byi nga vumba tikomiti ni ku thola vanhu lava nga riki swirho swa Vulawuri eka tikomiti leti Vulawuri byi ta thola mutshami wa xitulu wa komiti yin’wana ni yin’wana; Vulawuri byi nga herisa kumbe ku sungula hi vuntshwa komiti; Vulawuri byi nga nyiketa man’wana ni man’wana matimba ya byona handle ka lama kombisiweke eka xiyenge lexi eka yin’wana ni yin’wana ya tikomiti ta byona; Vulawuri byi nga cinca kumbe ku bakanyela etlhelo xiboho xin’wana ni xin’wana xa komiti. (2) Vulawuri byi nga herisa minkwetlembetano leyi fambelanaka ni ku yisa emahlweni mintirho ya byoana leyi kombisiweke eka xiyenge xa 5. (3) Vulawuri byi nga hlengeleta kumbe ku hangalasa rifuwo. (4) Vulawuri byi nga endla leswaku ku va ni vulavisisi lebyi nga pfunaka mayelana ni maendlelo ya mintirho ya byona. (5) Vulawuri byi nga endla ntirho wun’wana ni wun’wana lowu byi nyikiwaka wona hi holobye ntsena loko ntirho wa kona wu fambelana ni NQF, Tinhlengeletano ta Vulawuri ni tikomiti 8.(1) Tinhlengeletano ta Vulawuri kumbe komiti ti ta khomiwa ku ya hilaha mutshami wa xitulu a nga ta ti vekisa xiswona mayelana ni nkarhi ni ndhawu (2) Mafambiselo ya Vulawuri kumbe komiti ya nge tekiwi ya nga amukeleki hikwalaho ka ku xota ka xirho eka Vulawuri kumbe komiti. (3) Loko mutshami wa xitulu wa Vulawuri kumbe komiti a nga ri kona enhlengeletanini, swirho leswi nga kona enhlengeletanini swi nga hlawula exikarhi ka swona mukhomeri enhlengeletanini yoleyo. (4) Vulawuri byi ta tivekela milawu ya mafambiselo ya tinhlengeletano ta byona kumbe komiti xikan’we ni ku boha hi tlhelo ra nhlayo leyi faneleke ku va kona ya swirho ku va nhlengeletano yi kota ku khomiwa. Ku tshika ntirho ka swirho swa Vulawuri Mutshami wa xitulu kumbe xirho xin’wana ni xin’wana xa Vulawuri leswi kombisiweke eka xiyenge xa 4(3) u ta tshika ntirho loko- Riuwo ra yena ri xavisiwa hikwalaho ka ku va a tsandzeka ku hakela kumbe loko se a tsandzeka ku hakela swikweleti swa yena; O tshuka a khomiwile hikwalaho ka mavabyi ya nhloko ku ya hi nawu wihi kumbe wihi; O tsandzeka ku va kona eka tinhlengeletano ta Vulawuri tinharhu hi ku landzelelana a nga kumanga ku ntshunxiwa hi Vulawuri; O tsalela holobye papila ra xitiviso xa leswaku u lava ku tshika ntirho: kumbe O hi nkarhi wa ku va a thoriwile ehofisini o tshuka a gweviwa laha a nga pfumeleriwiki ni ku hakela ndziho kambe a pfaleriwa kunene. Timali ta Vulawuri (1) Timali ta Vulawuri ti ta katsa- mali leyi nga ta va yi bohiwile epalamende ku yisa emahlweni swikongomelo swa Vulawuri; mali leyi kumiweke hi Vulawuri hi ku ya hi swinawana swa xiyenge xa 14; mali leyi kumiweke hi ku lombisa leyi kumiweke hi Vulauwuri hi mpfumelelo wa holobye hi ku pfumelelana na holobye wa timali; minyikelo kumbe rifuwo leri nyikiweke Vulawuri: ni ntswalo wo huma ka vuvekisi. (2) Vulawuri byi ta tirhisa mali ku hakelela hinkwaswo swa mintirho ya byona. (3) (a) Vulawuri byi ta lulamisa xitatimente xo kombisa ntsengo lowu hleketeleriwaka ni mali leyi tirhisiweke ku ya hi ndlela leyi holobye a xi lavisaka xiswona hi lembe-ximali rin’wana ni rin’wana leswaku holobye a ta kota ku pfumelelana na xona. (b) mali hinkwayo leyi kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1(a) yi ta tirhisiwa hi Vulawuri hi ku ya hi xitatimente lexi kombisiweke eka ndzimana ya (a) naswona mali hinkwayo leyi nga tirhangiki (nsalo) yi ta hundziseriwa ka lembe leri landzelaka leswaku yi ya tirhisiwa kona. Hi ku ya hi xiyenge xa 3(b) Vulawuri byi ta vekisa ntsengo wo karhi ku ya hilaha holobye hi ku pfumelelana ni holobye wa timali va nga pfumelaka hakona. Vulawuri byi nga chaja mali ya- ntsariso wun’wana ni wun’wana kumbe mpasiso mintirho yin’wana ni yin’wana leyi byi yi endlaka Van’watihofisi ni vatirhi va Vulawuri Vulawuri byi nga thola van’watihofisi kumbe vatirhi loko byi vona swi fanerile hi ku pfumelelana na holobye loyi na yena a nga ta pfumelelana na holobye wa timali hi ku landzelela Nawu lowu. Muholo ni swengetelo swa Vulawuri ni tikomiti Mutshami wa xitulu, xirho xin’wana ni xin’wana xa Vulawuri ni xirho xin’wana ni xin’wana xa komiti leswi kombisiweke eka xiyenge xa 7(1) lava nga riki vatirhela mfumo va nkarhi hinkwavo va nga hakeriwa ku ya hi mintirho leyi va yi endlelaka Vulawuri kumbe komiti hi Vulawuri- mali ya marendzo, byetlelo, swakudya ni swengetelo; ni loko ku ri ni mutshami wa xitulu wa Vulawuri, ni swin’wana swengetelo leswi holobye hi ku vulavurisana ni holobye wa timali a nga vonaka swi fanerile ku va a hakeriwa swona. Vukamba-tinkota ni xiviko xa lembe (1) Tibuku ta timali ni switatimente swa timali swa Vulawuri swi ta kamberiwa emakumu ka lembe-ximali rin’wana ni rin’wana hi mukamba-tinkota jenerali; (2) Vulawuri byi ta yisa xiviko ku nga si hela tsevu wa tin’hweti endzhaku ka lembe-ximali rin’wana ni rin’wana lexi tsariweke hi ku landzelela xivumbeko lexi holobye a xi lavisaka swona. Xiviko lexi xi ta katsa ni tsalwa ro komba nsalo leri kamberiweke hi vundzeni ni xitetimente xa mali hinkwayo leyi ngheneke ni leyi tirhisiweke. (3) Holobye u ta nyika matsalwa ya xiviko ku katsa ni tsalwa ra nsalo ni xitatimente xa mali leyi ngheneke ni leyi tirhisiweke leswi kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa (2) epalamende endzhaku ka 14 wa masiku yo amukela xiviko lexi loko ku ve palamende yi tshamile, loko yi nga tshamanga a nga xi nyika endzhaku ka 14 wa masiku entshan’weni wa yona lowu landzelaka. Swinawana Vulawuri byi nga endla swinawana hi ku pfumeleriwa hi holobye mayelana ni- mhaka yin’wana ni yin’wana leyi ku ya hi Nawu lowu yi pfumeleriwaka ku va xileriso; mali leyi hakeriwaka Vulawuri ya leswi kombisiweke eka xiyenge xa 10(5)(a) na (b); na mhaka yin’wana ni yin’wana leyi xinawana xa yona xi nga xa nkoka ku vumba Nawu lowu. Macincele/mahundzuluxele ya minhlangano leyi se yi nga kona (1) Nhlangano wun’wana ni wun’wana lowu vumbiweke hi ku landzelela nawu lowu tirhaka mintirho yo fana ni ya Vulawuri leyi kombisiweke eka xiyenge xa (5) wu ta ya emahlweni no tirha mintirho leyi ku kondza wu herisiwa kumbe mintirho ya yona yi herisiwa hi Nawu. (2) Ku hava nhlangano ni wun’we lowu kombisiweke eka xiyenge xa (1) lowu nga herisiwaka, wona kumbe mintirho ya wona Vulawuri byi nga rhanganga byi burisana na wona hi ta ncinco wa mintirho ni heriso wa wona ni masungulo yo tirhisa NQF ni ku tlhela byi nyika swibumabumelo eka holobye. (3) Xiyenge lexi a xi tirhi eka nhlangano wihi kumbe wihi lowu vumbiweke hi Nawu wa yunivhesiti. Nhlokomhaka yo koma Nawu lowu wu ta vitaniwa Nawu wa SAQA wa 1995. Mfungho wa tiko lowuntshwa wa Afrika Dzonga Dizayini na xikombiso xa mfungho lowuntshwa wa tiko Mfungho lowuntshwa wa tiko wu kondleteriwe hi swirhendzewutana swimbirhi leswi nga veketeriwa e henhla ka xin'wana. Xihlambanyo (motto) - !ke e:/xarra//ke, xi tsariwe hi ririmi ra Xikhoyisani (Khoisan) ririmi ra va vanhu va /Xam, ri vula leswi: vanhu lava nga hambana va hlangana. Xi vulavula na munhu ha wun'we ha wun'we wa, leswaku va hlanganisa matshala-tshala ya vona ku aka vun'we exikarhi ka mianakanyo na magoza. Xi rhamba rixaka hinkwarho leswaku ri va na vun'we eka ku tirhela swikongomelo swo fana na ku va hi titwa hi ri rixaka rin'we no tinyungubyisa hi rixaka ra hina. Vun'we hambi hi Hambanile. Tino lerikulu ra Ndlopfu - Ri kombisa vutlhari, matimba, ku endla swilo hi mpimo wo ringanela, na ku ya hi laha ku nga heriki. Tindleve ta koroni - eka xirhendzevutana lexi nga endliwa hi tino - ti kombisa vunoni, ku kula na nhluvuko, ku wundliwa ka vanhu na swa vurimi eka misava. Xitlhangu - xivumbeko xa xitlhangu xa nsuku xi fana na xigubhu. Xi na mintirho mimbirhi: xikombiso xa ku va hi ti tiva leswaku hi vamani, na ku sirheleleka eka moya. Swivumbeko swa vanhu - swi tekiwe eka swifaniso swa ribye ra Linton, leri ri nga tamba ra Afrika Dzonga ra swa mintirho ya vuxongi eka matamba (South African Rock Art) leri ri tivekaku ngopfu eka Misava hinkwayo, kutani sweswi ri kumeka eka Myuziyamu ya Afrika Dzonga (South African Museum) e Cape Town. Makhoyisani, I vanhu va khale swinene lava va nga tshama eka tiko leri khale ka khaleni, na swona vukona bya vona I vumbhoni bya vumunhu bya hina na ndzhaka ya hina tani hi vanhu va Afrika Dzonga. Swifaniso leswi swi kombisiwe tani hi moya wo xewetana, ku yimela vun'we. Leswi swi tlhela swi komba masungulo ya ku ncinca ka munhu hi wun'we wun'we, ku va a va munhu loyi a nga nchumu wun'we na rixaka, kasi na swona na ku kombisa Vumunhu bya hina hinkwerhu. Tlhari na xigiya - ha swimbirhi swi kombisa ku sirheleleka na matimba ya ximfumo - na swona swi kombisa ku tiya ka milenge ya xinyenyana lexi. Tlhari na xigiya swi badame hansi, ku kombisa ku rhula. Xiluva xa Prothiya - I mfungho (emblemu) ya ku sasake ka tiko ra hina kasi swiluva swi kombisa vuswikoti bya rixaka ra hina eka Mpfuxetelo wa Afrika (African Renaissance) - leswi swikombisa ku hlangana na vun'we bya hinkwaswo leswi swi kulaku eka misava, swi hundleka swi kula swi ya henhla. Xinyenyana lexi - xi kombisiweke xi pfule timpapa ta xona - leswi swi kombisa ku kula hi ntumbuluko na hi xihatla. Xinyenyana xa milenge yo tiyela - leyi kombisiweke ta ni hi tlhari na xigiya - swi pfuneta xinyenyana lexi loko xihlota tinyoka na swona swi yimele ku sirheleleka ka rixaka eka valala va xona. I ntsumi ya matilo leyi yi katekisaku misava hi tintswalo, hi ndlela leyi leswi swi kombisa vukulukumba bya vuhosi. Timpapa ta xona leti nga le henhla i xikombiso (emblemu) ya ku ndlandlamuka ka rixaka ra hina, kasi hi tlhelo rin'wana swi tlhela swi hi sirhelelela. Dyambu leri xaku - I xikombiso (emblemu) xa ku hatima na vuxongi. Swi kombisa ntshembo wa ku tswariwa hi vuntshwa, mianakayo leyi ehleketaku hi vuenti, vutivi, ku ahlula na ku avanyisa na ku tiyimisela hi matimba. Swi kombisa xihlovo xa vutomi, ku voningela na vun'we bya Vumunhu. Xifaniso lexi heleleke xa Mfungho wa tiko xi hlanganisa xirhendzevutana xa le henhla na xa le hansi hi xikombiso xa ku ya hi laha ku nga heriku. Ntila lowu wu hlanganisaku tshaku ra nsongo wa matsalwa (scroll), hi tilayini ta tino ra ndlopfu na vugima-musi e henhla, laha dyambu ri humelelaku kona, swi endla xivumbeko xa tandza laha xinyenyani lexi xi humaku kona. Xikombiso lexi xi komba ku tswariwa hi vuntshwa ka moya na vukulukumba na vunhenha bya rixaka ra hina Ntirho wa Mfungo lowuntshwa I xikombiso xa le henhla swinene xa Tiko. Xi ta damaketiwa (namaketiwa) eka maphepha hinkwawo ya ximfumo: yo fana na tipasipoti; switifiketi swa ku tswariwa, switifiketi swa micato (swa ku tekana), switifiketi swa ku lova, na switifiketi swa swikolo. Mfungo lowuntshwa wa tiko wu ta teka xiyimo xa Mfungo wa khale wa Afrika Dzonga lowu wu nga va kona ku sukela hi 17 ta Septembere (Ndzati) 1910. Ku ncinca loku ku kombisa xikongomelo xa Mfumo xa ku tirhela fambiselo ra xidimokratiki no ncinca swilo e Afrika Dzonga na vurhandzi-tiko (patriotism) lebyintshwa. Fambiselo ro dizayini Mfungo lowuntshwa Ndzawulo ya swa vuxongi, rifuwo, Sayense ni Theknoloji (Diphatimende ya swa Ati, khalchara, Sayense na Theknoloji), yi komberile mianakanyo hi Mfungo lowuntshwa wa tiko eka rixaka eka lembe leri nga hundza. Hi ku landza mianakanyo leyi yi nga kumeka, na hi ku kuma mianakanyo yo huma eka Khabinete, ku tsariwe nhlamuselo. Xiyenge xa Mfumo xa swa ku tirhisana hi mbulavulo na matsalwa (Government Communication and Information System - GCIS) yi komberile Nhlangano wa Design South Africa - leyi ku nga Nhlangano lowu angarhelaku tiejensi hinkwato leti ti endlaku tidizayini e tikweni hinkwaro - leswaku wu kombela vanhu va khume va tidizayinara ta le henhla swinene. Ku langiwe tidizayini tinharhu leswaku ti ta hlamusela tidizayini ta tona eka Khabinete. Ku langiwile dizayini ya Tatana Iaan Bekker tani hi Mfungo lowuntshwa wa tiko. Idayirektara ya khampani ya FCB Group na swona u endlile tidizayini to tala ta tikhampani, na ta mfumo na ta minhlangano yin'wana. Mfungo lowuntshwa wa tiko wu tiyisa fambiselo ro veka vanhu ku sungula (Batho Pele) Batho Pele I xivuriso xa Xisuthu lexi vulaku leswaku Vanhu ku Sungula, leswi swiboha vatirhela-mfumo leswaku va tirhela vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga. Xivuriso lexi nge Vanhu ku Sungula, xi kombisa Nkoka na minsinya leyi nga tshaku ra Mfungo lowuntshwa wa tiko. Ku sukela hi ti 1 ta Oktoba 1997, vatirhela-mfumo va sungule khampeyini ya Vanhu ku Sungula, leyi nga na xikongomelo xo antswisa tisevhisi ta mfumo eka vanhu. Xivuriso xa AVanhu ku Sungula@ xi kombisa ku tiyimisela eka swa nkoka na minsinya leyi landzaku: Ku burisana na vanhu hi khwalithi ya tisevhisi leti nyiketiwaku vanhu Ku veka swiyimo leswi ku faneleke ku tirhiwa hi swona ku hlamusela khwalithi ya tisevhisi leti vanhu va faneleke ku ti rindzela Ku endla leswaku vunyingi bya vanhu byi kota ku kuma tisevhisi ngopfu-ngopfu eka lava a va tsoniwile tichansi eka nkarhi lowu nga hundza Ku tirha hi nxiximo lowukulukumba hi ku landza swiyimo leswi swi nga vekiwa eka ku tirhisana na vanhu (tikhastama) Ku nyiketa vutivi byo tala na lebyo antswa leswaku vanhu (tikhastama) ti ta va na vutivi lebyi faneleke Ku tirha hi ndlela leyi nga rivaleni no vonaka eka ku nyiketiwa ka tisevhisi na hi ndlela leyi ti faneleke ku nyiketiwa hi yona Ku lulamisa laha swi nga tsandzeka no lulamisa swihoxo leswaku swirhalanganyi swi ololoxiwa no lunghisiwa hi ndlela leyinene Ku nyiketa vanhu tisevhisi leti ti va faneleke tani hi va hakeri va mithelo leswaku tikhastama ti ta kota ku vona leswaku mali ya mithelo ya tona yi tirhisiwa hi ndlela leyi faneleke, leyi nga na vuyelo na swona leyi yi londzovotaku. Hi fanele ku tirhisana, tani hi Mfumo na tiko hinkwarho, ku endla leswaku swikongomelo swa nkoka na minsinya ya ku Veka Vanhu ku Sungula swi va swilo leswi swi tirhekaku hi ntiyiso eka rixaka hinkwarho, leri ri tirhelaku vutomi byo antswa. Compiled by: Government Communication and Information System (GCIS), April 2000 XIVIKO Hina, vanhu va Afrika Dzonga, Hi lemuka ku kala vululami ka nkarhi lowu hundzeke evuton'wini bya hina; Hi xixima lava va xanisekeke hikwalaho ko hisekela vululami na ntshunxeko etikweni rerhu; Hi hlonipha lava va tirheke ku aka no hluvukisa tiko ra hina; naswona Hi tshemba leswaku Afrika Dzonga i ya hinkwavo lava tshamaka eka rona, hi hlanganile hi ku hambana-hambana ka hina. Kutani, hi ku tirhisa vayimeri va hina lava hi tihlawuleleke vona hi ntshunxekile, hi amukela Vumbiwa leri tani hi nawu lowu kulukumba wa Riphabliki ku endlela - Ku tshungula ku hambanisiwa ka nkarhi lowu hundzeke no vumba rixaka leri simekiweke ehenhla ka masungulo ya minkoka ya xidemokhiratiki, vululami exikarhi ka vanhu na timfanelo ta masungulo ta vanhu; Ku simeka masungulo ya rixaka ra xidemokhiratiki leri vekaka swilo erivaleni laha eka rona mfumo wu simekiweke ehenhla ka ku navela ka vanhu naswona vaaka-tiko hinkwavo va sirheleriwile hi ku ringanana hi nawu; Ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no ntshunxa vuswikoti bya munhu un'wana na un'wana; Ku aka Afrika Dzonga leti hlanganeke ra xidemokhiratiki leri ri kotaka ku teka vutshamo bya rona bya mfanelo tani hi tiko leri ntshunxekeke no tifuma endyangwini wa tinxaka. Wonge Xikwembu xi nga sirhelela vanhu va ka hina. Nkosi Sikelel'i-Afrika. Morena boloka setjhaba sa heso. God seën Suid-Afrika. God bless South Africa. Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika Kavanyisa ka 1 Makungu ya Masimekiwele Riphabliki ra Afrika Dzonga 1. Riphabliki ra Afrika Dzonga i tiko rin'we leri ri tiyimeleke ra xidemokhiratiki leri simekiweke ehenhla ka swihlawulekisi swa nkoka leswi landzelaka: (a) ku xiximeka ka munhu, ku fikeleriwa ka ku ringanana na ku yisa emahlweni timfanelo ta vanhu na mintshunxeko. (b) ku kala xihlawuhlawu xa rixaka na xa rimbewu. (c) Vukulukumba bya matimba ya vumbiwa na vulawuri bya nawu. (d) Mfanelo ya lavakulu yo angarhela yo vhota, nongoloko wun'we wa vavhoti wa rixaka, minhlawulo ya nkarhi na nkarhi, sisiteme ya ntlawa wo hlanganeriwa ya mfumo wa xidemokhiratiki, ku tiyisisa vutihlamuleri, ku amukela swilaveko swa vanhu na ku tirhela erivaleni. Vukulukumba bya Matimba ya Vumbiwa 2. Vumbiwa leri i nawu lowu kulukumba wa Riphabliki;nawu kumbe swiendlo leswi nga fambelaniki na rona swi hava nkoka, kutani na timfanelo leti ti vekiwaka hi rona ti fanele ku tirhisiwa. Vuaka-tiko 3. (1) Ku na vuaka-tiko byo fanana bya Afrika Dzonga. (2) Vaaka-tiko hinkwavo va- (a) faneriwa ku va na timfanelo swifundzho, mimpfuneko ya vuaka-tiko; na (b) ku lawuriwa hi ku ringanana hi swiboho na vutihlamuleri bya vuaka-tiko. (3) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi fanele ku endla makungu ya makumiwele, ku lahlekeriwa na ku tlheriseriwa ka vuaka-tiko. Risimu ra Rixaka 4. Risimu ra Rixaka ra Riphabliki ri vekiwa hi Presidente hi xitivisanawu. Mujeko wa Rixaka 5. Mujeko wa rixaka i wa ntima, nsuku, rihlaza, ko basa,ko tshwuka na wasi, tani hi laha swi hlamuseriweke no dirowiwa eka Xedulu ya 1. Tindzimi 6. (1) Tindzimi ta ximfumo ta Riphabliki i Xisuthu xa N'walunga, Xisuthu, Xitswana, Xiswazi, Xivenda, Xitsonga, xi-Afrikaans, xi-Nghezi, Xindevele, Xiqhoza na Xizulu. (2) Ku amukela ku hunguteka ka ku tirhisiwa na xiyimo xa tindzimi ta la tikweni ta ndhavuko ta vanhu va ka hina hi tlhelo ra matimu, mfumo wu fanele ku teka magoza lama tirhisekaka no va ya aka ku endlela ku tlakusa xiyimo no yisa emahlweni ku tirhisiwa ka tindzimi leti. (3) (a) Mimfumo ya rixaka ni ya swifundzankulu yi nga tirhisa tindzimi ta ximfumo tin'wana ni tin'wana hi swikongomelo swo fambisa mfumo, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni matirhisiwele, ku tirhiseka, madurhele, matshamele ya swifundzantsongo na ndzinganelano wa swilaveko na ku tsakela ka nhlayo ya vanhu hinkwavo va kwalaho kumbe xifundzankulu lexi khumbhekaka; kambe mfuwo wa rixaka na wa xifundzankulu wun'wana ni wun'wana wu fanele ku tirhisa ku sukela eka tindzimi ta ximfumo timbirhi. (b) Vamasipala va fanele ku tekela enhlokweni matirhisiwele ya ririmi ni ntsakelo wa vanhu lava tshamaka eka tindhawu ta yona. (4) Mimfumo ya rixaka na ya swifundzankulu, hi ku veka milawu na magoza man'wana, yi fanele ku lawula no vonisisa matirhisiwele ya tindzimi ta ximfumo. Handle ko hambuka eka makungu ya xiyengenyana xa (2), tindzimi hinkwato ta ximfumo ti fanele ku ringanana hi ku hloniphiwa naswona ti fanele ku khomiwa hi ndlela leyi faneleke. (5) Huvo ya Tindzimi ya Pan South African leyi simekiweke hi huvo ya milawu ya rixaka yi fanele - (a) ku yisa emahlweni no tumbuluxa matshamele ya ku hluvukisiwa na ku tirhisiwa - (i) tindzimi hinkwato ta ximfumo; (ii) Tindzimi ta va-Khoi, ma-Nama na ma-San; na (iii) ririmi ra swikoweto; na ku (b) ku yisa emahlweni no tiyisisa ku xiximiwa ka - (i) tindzimi hinkwato leti talaka ku tirhisiwa hi vaaka-ndhawu va Afrika-Dzonga, ku katsa na Xijarimani, Xigiriki, Xigujarati, Xihindi, Xiputukezi, Xitamil, Xi-Urdu, na (ii) Xi-Arabu, Xiheveru, Xisanskrit na tindzimi tin'wana leti tirhiseriwaka ku fikelela swikongomelo swa vugandzeri laha Afrika-Dzonga. Kavanyisa ka 2 Tsalwa ra Timfanelo Timfanelo 7. (1) Nawumbisi lowu wa Timfanelo i phuphu ya demokhiresi laha Afrika Dzonga. Wu angarhela timfanelo ta vanhu hinkwavo laha tikweni ra hina naswona wu tiyisisa minkoka ya xidemokhiratiki ehenhleni ka ku xiximeka ka munhu, ku ringanana na ntshunxeko. (2) Mfumo wu fanele ku xixima, wu sirhelela, wu yisa emahlweni no enetisa timfanelo leti nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo. (3) Timfanelo leti nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo ti lawuriwa hi swipimelo leswi nga ndzeni ka, kumbe swi vuriweke eka xiyenge xa 36, kumbe kun'wana kwala endzeni ka Tsalwa leri. Matirhisiwele 8. (1) Nawumbisi wa Timfanelo wa tirha eka nawu hinkwawo naswona wu boha mfumo wa milawu, huvonkulu, vuavanyisi na swiyenge hinkwaswo swa mfumo. (2) Mfanelo leyi nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo yi boha munhu hi ntumbuluko na munhu loyi a tekiwaka a ri enawini, na ku fikela laha swi lavekaka, loko switirha, kumbe laha swi lavekaka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni muxaka wa mfanelo yaleyo na wa ntumbuluko wihi ni wihi lowu vekiweke hi mfanelo yaleyo. (3) Eku tirhiseni makungu ya Nawumbisi wa Timfanelo eka vanhu-nene kumbe munhu loyi a tekiwaka a ri enawini hi ku landza xiyengenyana xa (2), khoto - B (a) ku endlela ku nyika matimba mfanelo leyi nga ndzeni ka Nawumbisi lowu, yi fanele ku tirhisa, kumbe loko swi fanele, yi aka nawu wa ntolovelo ku fikela laha milawu yaleyo yi nga nyiketeki matimba eka mfanelo yaleyo; naswona (b) yi fanele ku aka swinawana swa nawu wa ntolovelo ku veka swipimelo eka mfanelo yaleyo, ku ri leswaku ku veka swipimelo koloko swi landza xiyenge xa 36(1). (4) Munhu loyi a tekiwaka a ri enawini u na mpfumelelo wa timfanelo eka Nawumbisi wa Timfanelo ku fikela laha swi laviwaka hi muxaka wa timfanelo na hi munhu loyi a tekiwaka a ri enawini. Ku ringanana 9. (1) Un'wana ni un'wana wa ringanana emahlweni ka nawu naswona u na mfanelo yo sirheleriwa hi ku ringanana ni ku pfuniwa hi nawu. (2) Ku ringanana swi katsa na ku kuma ku tikhorwisa loku hetisekeke no ringanana ka timfanelo hinkwato na mintshunxeko. Ku yisa emahlweni ku kumeka ka ku ringanana, milawu na tindlela tin'wana leti nga endleriwa ku sirhelela no humelerisa vanhu, kumbe mintlawa yo karhi ya vanhu, lava va nga pfunekeki hikokwalaho ka fambiselo ra xihlawuhlawu leri ri nga fanelangiki swi nga ha endliwa. (3) Mfumo a wu fanelangi ku khoma van'wana hi xihlawuhlawu hi mukhuva wo ka wu nga ri wunene hi ndlela leyi kongomeke kumbe leyi gegaka ehenhleni ka munhu wihi ni wihi hi xivangelo xin'we kumbe ku tlula, ku katsa ni rixaka, rimbewu, ku va wanuna kumbe wansati, ku bebula, ku va munhu a tekile/tekiwile kumbe a nga takangi/tekiwangi, rixaka kumbe ntlawa wa vanhu lowu a humaka eka wona, muvala, ku voyamela eka rimbewu ro karhi, vukhale, vulamari, vugandzeri, ripfalo, swikholwakholwana, mfuwo, ririmi na ku tswariwa. (4) Ku hava munhu loyi a nga tirhisaka xihlawuhlawu xo ka xi nga lulamangi hi ku kongomisa kumbe hi ku gega ehenhleni ka munhu wihi na wihi hikwalaho ka xivangelo xin'we kumbe ku tlula hi ku landza xiyengenyana xa (3). Milawu ya tiko yi fanele ku endliwa ku sivela kumbe ku yirisa xihlawuhlawu lexi nga lulamangiki. (5) Xihlawuhlawu hi xivangelo xin'we kumbe ku tlula eka leswi swi longoloxiweke eka xiyengenyana xa (3) a xi lulamangi handle ka loko ko kombisiwa leswaku ku hlawula koloko ku lulamile. Ndzhuti wa Munhu 10. Munhu un'wana na un'wana u tshama a ri na ku xiximeka na ndzhuti, a tlhela a va na mfanelo yo xiximiwa na ku sirheleriwa ka ndzhuti wa yena. Vutomi 11. Un'wana na un'wana u na mfanelo yo hanya. Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu 12. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko na ku sirheleriwa ka yena, leswi katsaka na mfanelo ya leswaku- (a) a nga tekeriwi ntshunxeko handle ka xivangelo xo twala, kumbe ku nga ri na xivangelo lexi faneleke; (b) a nga pfaleriwi yexe nkarhinyana handle ka ku tengisiwa; (c) yo va a ntshunxekile eka mikhuva hinkwayo ya madzolonga ya swivangelo swa tiko kumbe na swa le tlhelo; (d) yo va a nga xanisiwi hi ndlela yihi na yihi; na (e) ku va a nga khomiwi kumbe ku xupuriwa hi ndlela ya tihanyi, yo pfumaleka vumunhu no va yi chicha xiyimo. (2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ku xiximiwa vuhetiseki bya miri na bya rihanyu ra miehleketo, leswi katsaka na mfanelo - (a) yo tiehleketela hi yexe mayelana na ku tswala kumbe bebula; (b) vuhlayiseki na ku lawula miri wa yena; na (c) ku va a nga nghenisiwi eka mindzavisiso ya vutshunguri kumbe ya xisanyense handle ko nyika mpfumelelo wa yena. Vuhlonga, ku tirhisiwa tani hi hlonga, na ku tirhisiwa hi nsindziso 13. Ku hava munhu loyi a nga ha endliwaka hlonga, ku tirhisiwa tani hi hlonga kumbe ku tirha hi nsindziso. Xihundla xa Munhu 14. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya xihundla, leswi swi katsaka na mfanelo ya ku ka a nga - (a) sechiwi miri wa yena kumbe muti wa yena; (b) sechiwi nhundzu ya yena; (c) vutleriwi leswi nga swa yena; kumbe (d) a nga kavanyeteriwi xihundla xa fambelano kumbe vutihlanganisi bya yena. Ntshunxeko wa vugandzeri, swikholwakholwana na mavonele 15. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wa ripfalo, vugandzeri, miehleketo, swikholwakholwana na mavonele. (2) Maendlele ya vugandzeri ya nga ha endliwa eka swiakelwa-vupfuneki swa mfumo kumbe leswi pfuniwaka hi mfumo, ku ri leswaku - (a) maendlelo yalawo ya landza milawu leyi yi vekiweke hi vulawuri bya tiko lebyi faneleke; (b) swi fambisiwa hi ndlela leyi faneleke; naswona (c) ku va kona eka wona swi ntshunxekile no ya hi ku tinyiketela. (3) (a) Xiyenge lexi a xi siveli milawu ku amukela - (i) matekanelo lama ya bohiweke hi ku landza ndhavuko wihi ni wihi kumbe sisiteme ya nawu wa vugandzeri, wa munhu kumbe wa ndyangu; kumbe (ii) tisisiteme ta nawu wa munhu na wa ndyangu ku ya hi ndhavuko wihi ni wihi kumbe leti ku namarheriweke eka tona hi vanhu lava va amukeleke vugandzeri byo karhi. (b) Ku amukeriwa hi ku landza ndzimana ya (a) ku fanele ku fambelana na xiyenge lexi na makungu laman'wana ya Vumbiwa leri. Ntshunxeko wo humesa mavonele 16. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo humesela erivaleni miehleketo ya yena, ku katsa na - (a) ntshunxeko wa matsalwa mo kandziyisiwa na switivisa-mahungu swin'wana; (b) ntshunxeko wa ku amukela kumbe ku nyika mahungu kumbe miehleketo; (c) ntshunxeko wa vutumbuluxi bya vutshila; na (d) ntshunxeko wa swa xiakhademiki na ntshunxeko wa vulavisisi bya swa sayense. (2) Mfanelo leyi nga eka xiyengenyana xa (1) a yi fiki eka - (a) ku fambisa mahungu yo hlohletela nyimpi; (b) ku hlohletela bubutsa ra madzolonga; kumbe (c) ku hlohletela rivengo ro ya hi rixaka, muvala, rimbewu kumbe vugandzeri na leswi swi vumbaka ku hlohletela leswaku ku vaviseka van'wana. Ku hlengeletana, ku kombisa matitwele, ku phiketa na tiphetixeni 17. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo, hi ndlela yo rhula, naswona a nga hlomanga, yo nghenela tinhlengeletano, ku kombisa matitwele, ku phiketa, na ku heleketa tiphetixeni. Ntshunxeko wa ku Tihlanganisa na Van'wana 18. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wo tihlanganisa na van'wana. Timfanelo ta swa Tipolitiki 19. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana u ntshunxekile ku langa tlhelo ro karhi eka swa tipolitiki, leswi swi katsaka na mfanelo - (a) yo vumba ntlawa wa tipolitiki; (b) yo nghenela eka migingiriko ya ntlawa kumbe ku kumela ntlawa walowo wa tipolitiki swirho; na (c) ku yima a vulavulela ntlawa wa tipolitiki kumbe hi xikongelo xo karhi. (2) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo va eka minhlawulo leyi yi ntshunxekeke, yi lulameke no va yi khomiwa nkarhi na nkarhi ku vhotela vandla rihi ni rihi ro endla milawu ri simekiweke hi ku landza Vumbiwa. (3) Muaka-tiko un'wana na un'wana la nga ntswatsi u na mfanelo - (a) yo vhota eka minhlawulo ya vandla rihi ni rihi ro endla milawu leri simekiweke hi ku landza Vumbiwa, naswona ku endla tano exihundleni; na (b) ya ku va muyimela-ku-langwa eka ntirho wa tipolitiki wa tiko naswona, loko a hlawuriwile, ku va eka ntirho walowo. Vuaka-tiko 20. Ku hava muaka-tiko loyi a faneleke ku tsoniwa mfanelo ya vuaka-tiko. Ntshunxeko wa ku famba-famba na vutshamo 21. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wo famba-famba. (2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo suka laha Riphabiliki. (3) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo nghena, ku tama a ri kona no tshama kun'wana na kun'wana laha Riphabiliki. (4) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo kuma phasipoto. Ntshunxeko wo endla bindzu, ku tirha na ntirho wo dyondzeriwa 22. Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo langa hi ku ntshunxeka bindzu, ntirho kumbe ntirho wo dyondzeriwa. Ku tirhiwa ka bindzu, ntirho kumbe ntirho wo dyondzeriwa ku nga ha lawuriwa hi nawu. Vuxaka exikarhi ka vatirhi na vathori 23. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo khomiwa hi ndlela leyi faneleke eka maendlele ya swa mintirho. (2) Vatirhi hinkwavo va na mfanelo - (a) yo vumba no joyina yuniyoni ya vatirhi; (b) yo hoxa xandla eka migingiriko na minongonoko ya yuniyoni ya vatirhi; na. (c) ku tereka. (3) Vathori hinkwavo va na mfanelo - (a) yo vumba no joyina nhlangano wa vathori; (b) yo hoxa xandla eka migingiriko na minongonoko ya nhlangano wa vathori. (4) Yuniyoni yin'wana na yin'wana ya vatirhi na nhlangano wun'wana na wun'wana wa vathori, wu na mfanelo ya - (a) ku boha mafambisele ya yona n'wini, minongonoko, na migingiriko ya yona; (b) ku kondletela; (c) ku vumba no joyina federexeni. (5) Yuniyoni yin'wana ni yin'wana ya vatirhi, nhlangano wa vatirhi na vathori va ni mpfumelelo ku nghenela ntalo wa ntswariso. Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha tirha ku khulukisa xikatsa xa ntswariso. Ku fikela laha mfumo wa milawu wu nga hungutaka mfanelo eka Xiyenge lexi, ku hunguta ka kona ku fanele ku yelana ni xiyenge 36(1). (6) Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha pfumelela malulamisele ya vusirheleli bya yuniyoni lebyi vekiweke eka xikatsa xa mimpfumelelano. Ku fikela laha mfumo wa milawu wu nga hungutaka mfanelo eka Xiyenge lexi, ku hunguta ka kona ku fanele ku yelana na xiyenge xa 36(1). Mbangu 24. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo - (a) eka mbangu leri nga riki na khombo eka rihanyu kumbe vuhlayiseki bya yena; na (b) ku va mbangu wu va lowu sirheleriweke, ku endlela rixaka ra sweswi na leri ra ha taka, hi milawu yo twala na maendlele man'wana lama ya endleriweke - (i) ku sivela ku thyakisiwa na ku onhaka ka ntumbuluko; (ii) ku yisa emahlweni ku hlayisiwa ka ntumbuluko; na (iii) ku tiyisisa leswaku ku va na nhluvuko lowu yaka emahlweni wa ntumbuluko na ku tirhisiwa ka switirisiwa swa ntumbuluko kuri karhi ku yisiwa emahlweni nhluvukiso wa ikhonomi leyi twalaka na nhluvuko wa vanhu. Nhundzu 25. (1) Ku hava munhu loyi a fanelaka ku tsoniwa nhundzu handle ka hi ku landza nawu wa matirhele yo angarhela, kutani ku hava nawu lowu wu fanelaka ku pfumelela ku tsoniwa nhundzu ku ri hava xivangelo xo twala. (2) Nhundzu yi nga ha tekiwa ntsena hi ku landza nawu wa matirhelo yo angarhela - (a) hi swikongomelo swa tiko kumbe swo pfuneta vanhu; na (b) hi ku ya hi ku hakeriwa ndziriso ntsengo wa kona lowu, nkarhi ni mukhuva wo hakela, ya faneleke ku va ku twananiwile eka lava khumbhekaka, kumbe swi bohiwa kumbe ku pfumeleriwa hi khoto. (3) Ntsengo, wo hakela ndziriso swi fanele ku va leswi lulameke no fanela, swi kombisaka ndzinganano lowu faneleke exikarhi ka ku pfuneka ka tiko na ku pfuneka ka vanhu lava va khumbekaka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni hinkwato timhaka leti yelanaka na swilaveko, ku katsa na - (a) matirhisiwele ya nkarhi walowo ya nhundzu yaleyo; (b) matimu ya ku kumeka na ku tirhisiwa ka nhundzu yaleyo; (c) nxavo wa yona wa le makete; (d) vukulu bya vuvekisi byo kongoma bya mfumo na timali to pfuneta eka ku kumeka na ku antswisiwa loku pfunetaka ka nhundzu yaleyo; na (e) xikongomelo xa ku tekiwa ka nhundzu yaleyo hi mfumo. (4) Ku endlela swikongomelo swa xiyenge lexi - (a) ku pfuneka ka tiko swi katsa na ku tiboha ka rixaka eka ku lulamisiwa ka nawu wa maavele ya misava, ni le ka mindzulamiso yo tisa ku fikeleriwa ko ringanana ka swihlovo swa ntumbuluko swa Afrika Dzonga; naswona (b) nhundzu a swi vuli ntsena misava. (5) Mfumo wu fanele ku teka magoza yo twala ya ku endliwa ka milawu na magoza man'wana, ku ya hi ku kumeka ka switirhiswa, ku undla matshamele lama ya endlaka leswaku vaaka-tiko va kota ku fikelela ku kuma misava hi maendlele yo ringanela. (6) Munhu kumbe vaaka-ndhawu lava matirhisele ya vona ya misava ya nga tshamisekangiki hikwalaho ka xivangelo xa milawu ya nkarhi lowu hundzeke ya xihlawuhlawu xo ya hi nghohe kumbe hi mintolovelo, u na mfanelo ku fikela laha swi endleriweke makungu hi Nawu wa Palamende, hambi ku ri ya matirhisele lama ya tshamisekeke hi nawu, kumbe eka ndzulamiso lowu pimanyisekaka. (7) Munhu kumbe vaaka-ndhawu lava va vutleriweke nhundzu endzhaku ka siku ra 19 Khotavuxika 1913 hikwalaho ka xivangelo xa milawu ya nkarhi lowu hundzeke ya xihlawuhlawu xo ya hi nghohe kumbe mintolovelo, u na mfanelo ku fikela laha swi endleriweke makungu hi Nawu wa Palamende, ku nga ku tlheriseriwa nhundzu yaleyo, kumbe hi ndzulamiso lowu faneleke. (8) Ku hava kungu ra xiyenge lexi leri ri faneleke ku kavanyeta mfumo ku va wu tirhisa milawu no teka magoza man'wana ku fikelela mindzulamiso ya milawu ya maavele ya misava, mati na swivumbeko leswi yelanaka na ntumbuluko ku endlela ku lulamisa vuyelo bya xihlawuhlawu xa nkarhi lowu nga hundza xo ya hi nghohe, ku ri leswaku ku hambuka kwihi na kwihi eka xiyenge lexi ku ya hi ku landza makungu ya xiyenge xa 36(1). (9) Palamende yi fanele ku veka milawu leyi yi vuriwaka eka xiyengenyana xa (6). Timhaka ta Tindlu 26. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo va na vurhurhelo lebyi ringaneleke bya yindlu. (2) Mfumo wu fanele ku tirhisa milawu leyi yi twalaka, na magoza man'wana, ku ya hileswi swihlovo swa mfumo swi kumekaka hakona, ku vona leswaku xikongomelo lexi xa mfanelo leyi xi hela hi ku fikeleleka ku ya hi nkarhi. (3) Ku hava munhu loyi a fanelaka ku humesiwa endlwini yakwe hi nsindziso, kumbe ku va yindlu ya yena yi mbindzumuxiwa, handle ka xileriso xa khoto lexi endliweke endzhaku ko tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka. Ku hava milawu leyi vekiweke leyi faneleke ku pfumelela ku humesiwa endlwini hi nsindziso handle ka xivangelo lexi twalaka. Nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na nhlayiseko wa vanhu 27. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo kota ku fikelela - (a) vutirheri bya nhlayiso wa rihanyu, ku katsa na nhlayiso wa rihanyu hi tlhelo ro tswala; (b) ku kuma swakudya leswi swi eneleke na mati; na (c) nhlayiso wa vanhu ku katsa na, loko a nga koti ku tihlayisa yena n'wini na vaundliwa va yena, nhlayiso wa vanhu leri faneleke. (2) Mfumo wu fanele ku tirhisa nawu leri wu twalaka na magoza man'wana, ku ya hi leswi swihlovo swa mfumo swi kumekaka hakona, ku endla leswaku ku fikeleriwa ka timfanelo leti hinkwato ku va xiviri hi ku famba ka nkarhi. (3) Ku hava munhu loyi a nga ta aleriwaka vutshunguri bya xihatla. Vana 28. (1) N'wana un'wana na un'wana, u na mfanelo - (a) yo kuma vito na ku va xirho xa rixaka ku sukela eku velekiweni; (b) yo hlayisiwa endyangu, kumbe yo hlayisiwa hi vatswari, kumbe ku kuma ku hlayiseka kun'wana loku faneleke loko o tshuka a susiwe eka mbangu wa ndyangu; (c) ya ku nyikiwa swakudya swa masungulo, ndhawu ya vuhlayiselo, vutirheri bya nhlayiso wa rihanyu wa masungulo, na nhlayiso wa vanhu; (d) yo sirheleriwa eka ku khomiwa hi tihanyi eka ku ka a nga hlayisiwi, ku xanisiwa, na eka ku khomiwa hi ndlela leyi yi chichaka xiyimo; (e) yo sirheleriwa eka maendlele ya ntirho lama ya nga n'wi vuyiseleki nchumu; (f) ku va swi nga laviwi kumbe a pfumeleriwa ku endla ntirho kumbe vutirheri lebyi - (i) byi nga fanelangiki munhu wa vukhale bya n'wana yaloye; kumbe (ii) leyi yi nga vekaka ekhombyeni vutomi bya n'wana yaloye, dyondzo, rihanyu ra miri kumbe ra miehleketo, kumbe ku kula hi swa moya, matikhomele kumbe ku tihluvukisa exikarhi ka vanhu; (g) ku va a nga pfaleriwi, handle ka loko ku ri hava ndlela yin'wana, kutani kwalaho, ehenhla ka timfanelo leti a nga na tona ku ya hi swiyenge swa 12 na 35, n'wana yaloye a nga ha pfaleriwa ntsena nkarhi wuntsongo hi laha swi nga kotekaka, naswona u na mfanelo yo - (i) hambanisiwa na vanhu van'wana lava pfaleriweke va vukhale bya malembe yo tlula 18; na (ii) ku va a khomiwa no hlayisiwa hi ndlela leyi, eka matshamele lama ya tekelaka enhlokweni vukhale bya n'wana yaloye; (h) yo va mfumo wu nyika n'wana yaloye muyimeri enawini, naswona loyi a hakeriwaka hi mfumo, eka milandzu ya mbangisano leyi khumbaka n'wana yaloye, loko ku ri leswaku handle ka swona ku nga pfumaleka vululami; na (i) ku va a nga tirhisiwi eka timholovo to hlomelana matlhari, na ku va a sirheleriwa hi minkarhi ya tinyimpi. (2) Eka hinkwaswo leswi swi tsakisaka n'wana yaloye i swa nkoka lowukulu, eka hinkwaswo leswi khumbhaka n'wana yoloye. (3) Eka xiyenge lexi, "n'wana" swi vula munhu loyi a nga hansi ka malembe ya 18 hi vukhale. Dyondzo 29. (1) Un'wana na un'wana u na mfanelo - (a) ya dyondzo ya masungulo, ku katsa na dyondzo ya masungulo ya lavakulu; (b) yo yisa dyondzo emahlweni, leyi eka yona mfumo hi ku tirhisa magoza man'wana lama faneleke, wu fanele ku endla leswaku dyondzo yi kumeka no fikeleleka. (2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo kuma dyondzo hi ririmi kumbe tindzimi ta ximfumo leti a tilangelaka tona eka mavandla ya dyondzo ya tiko laha dyondzo yaleyo swi kotekaka ku va yi kumeka. Ku endlela ku vonisisa ku fikeleriwa loku tirhaka ka, na ku tirhisiwa ka, mfanelo leyi, mfumo wu fanele ku kambisisa hinkwato tindlela to nyiketa dyondzo leti twalaka, ku katsa na tindhawu ta dyondzo leti tirhisaka ririmi rin'we, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni - (a) ku fanela ka swona; (b) ku kota ku tirheka; na (c) xilaveko xo lulamisa leswi vangiweke hi milawu ya nkarhi lowu nga hundza na mikhuva ya xihlawuhlawu. (3) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo simeka no hlayisa, hi tihakelelo ta yena n'wini, tindhawu ta phurayivhete ta dyondzo leti - (a) ti nga riki na xihlawuhlawu hi tlhelo ra rixaka; (b) ti titsariseke eka mfumo; na (c) ku hlayisa swiyimo swa dyondzo leswi swi nga riki ehansi hi xiyimo loko ku pimanisiwa na tindhawu ta dyondzo ya tiko. (4) Xiyengenyana (3) a xi siyi ehandle swisekelelo swa mfumo mavandla ya dyondzo leswi tiyimeleke. Ririmi na mfuwo 30. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ku tirhisa ririmi no tlhela a tinghenisa eku hanyeni hi mfuwo lowu a wu tsakelaka, kambe ku hava loyi a tirhisaka timfanelo leti a fanelaka ku endla sweswo hi ndlela leyi nga fambelaneki na kungu rihi na rihi ra Nawumbisi lowu wa Timfanelo. Vaaka-ndhawu lava hlanganeke hikwalaho mfuwo, vugandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka 31. (1) Vanhu lava welaka eka ntlawa wa vanhu wa mfuwo, vugandzeri na ririmi ro karhi a va fanelanga ku tsoniwa mfanelo, vona na swirho swin'wana swa ntlawa wa vona hi vaaka-ndhawu - (a) ku tihanyela mfuwo wa vona; ku yisa emahlweni vugandzeri bya vona na ku tirhisa ririmi ra vona; na (b) ku vumba, ku tinghenisa eka, no hlayisa minhlangano ya mfuwo, vugandzeri na ririmi na swirho swin'wana swa vaaka-tiko ntsena. (2) Timfanelo leti nga eka xiyengenyana xa (1) a ti fanelanga ku tirhisiwa hi ndlela yo ka yi nga fambelani na kungu rihi ni rihi ra Nawumbisi wa Timfanelo. Ku kota ku fikelela mahungu 32. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo fikelela - (a) mahungu wahi ni wahi lama ya nga mavokweni ya mfumo; na (b) mahungu wahi ni wahi lama ya nga mavokweni ya munhu un'wana naswona lama ma lavekaka ku endlela ku tirhisa no sirhelela timfanelo tihi ni tihi. (2) Milawu ya tiko yi fanele ku endliwa ku nyika mfanelo leyi matimba yo tirha, naswona yi fanele ku endla makungu ya magoza lama faneleke yo olovisa ndzhwalo wa mafambisele na timali leri nga henhla ka mfumo. Swiendlo swa mafambisele leswi lulameke 33. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo eka swiendlo swa mafambisele leswi nga nawini, swi twakalaka, naswona leswi fambiselo ra kona ri nga rinene. (2) Munhu un'wana na un'wana loyi timfanelo ta yena ti nyamisiweke hi ndlela yo biha hi maendlele ya mafambisele u na mfanelo yo nyikiwa tinhlamuselo leti nga kunene. (3) Milawu ya rixaka etikweni yi fanele ku vekiwa ku endlela ku nyika matimba eka timfanelo leti, naswona yi fanele - (a) ku endla makungu yo vuyeketa maendlele ya mafambisele hi khoto kumbe, laha swi faneleke, khoto leyi yi tiyimeleke naswona yi nga voyameleki tlhelo ro karhi; (b) ku barisa mfumo ku endlela ku nyika matimba eka timfanelo leti nga eka swiyengenyana swa (1) na (2); na (c) ku yisa emahlweni mafambisele yo nyawula. Ku kota ku fikelela tikhoto 34. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya leswaku mholovo yihi ni yihi leyi yi nga ahluriwaka hi ku tirhiseriwa nawu yi tsemiwa emahlweni ka khoto ya nawu leyinene yi tirhelaka erivaleni kumbe, laha swi faneleke ndhawu yamilawu-kumbe foramu yin'wana leyi yi tiyimeleke yi nga voyameleki tlhelo ro karhi. Vanhu lava khomiweke, va khomeletiweke ku senga no hehliwa hi milandzu 35. (1) Munhu un'wana na un'wana loyi a khomeletiweke ku senga hi ku tekiwa ku va a endle nandzu u na mfanelo - (a) yo va a nga hlamuseli nchumu; (b) ya ku tivisiwa hi xihatla - (i) hi mfanelo ya yena yo va a nga hlamuseli nchumu; na (ii) leswi nga humelelaka loko o nyika nhlamuselo; (c) ya ku ka a nga sindzisiwi ku boxa mhaka yihi ni yihi kumbe ku pfumela timhaka, leswi swi nga tirhisiwaka tani hi vumbhoni ehenhleni ka munhu yaloye; (d) ku yisiwa emahlweni ka khoto hi ku hatlisa hi laha swi kotekaka kambe ku nga si hundza tiawara ta (i) 48 endzhaku ka ku khomiwa kumbe (ii) laha nkarhi wo sungula wa khoto endzhaku ko hela 48 wa tiawara, loko ku hela 48 wa tiawara ehandle ka khoto yinene kumbe eka siku leri nga riki ntsena ra khoto; (e) loko a ri emahlweni ka khoto ro sungula endzhaku ko khomiwa, ku va a khomeletiweke ku senga kumbe ku tivisiwa xivangelo xo ya emahlweni ku khomeletiwa ku senga ka yena, loko swaswo swi tsandza, u fanele ku ntshunxiwa. (f) ku ntshunxiwa eka ku khomeletiwa ku senga loko swilaveko swa vululami swi pfumela, ku ya hi swipimelo leswi twalaka. (2) Munhu un'wana na un'wana loyi a khomeletiweke ku senga, ku katsa na vabohiwa hinkwavo lava gweviweke, u na mfanelo - (a) yo tivisiwa hi ku hatlisa xivangelo xo va a pfaleriwa; (b) yo langha, no tsundzuxana na muyimeri, no tivisiwa hi mfanelo leyi hi ku hatlisa; (c) yo va na muyimeri loyi a nyikiwaka yena hi mfumo, na hi tihakelelo ta mfumo, loko swi tikomba handle ka swona, ku ta va na ku pfumala vululami eku sengiweni ka nandzu wa yena no va a tivisiwa hi mfanelo yaleyo hi ku hatlisa; (d) yo phikiza ku va ku pfaleriwa ka yena swi ri enawini hi byakwe emahlweni ka khoto naswona, loko ku khomeletiwa ku senga koloko swi nga ri enawini, a ntshunxiwa; (e) ya swipimelo swa ku khomeletiwa ku senga leswi yelanaka na ndzhuti no xiximeka ka munhu, ku katsa na hambi ku ri ku tiolola na ku nyikiwa hi ku hakeleriwa hi mfumo, vurhurhelo lebyi enetisaka, swakudya, swilo swo hlaya tani hi tibuku, ni ku tshunguriwa hi ku hakeleriwa hi mfumo; na (f) yo tihlanganisa na, no endzeriwa hi wa yena - (i) loyi a tekaneke na yena kumbe murhandziwa; (ii) xaka ra le kusuhi; (iii) mutsundzuxi hi tlhelo ra vugandzeri loyi a tilanghelaka yena; (iv) dokodela loyi a tilanghelaka yena. (3) Munhu la nga hehliwa u'wana ni un'wana u na mfanelo yo sengisiwa hi ndlela leyi lulameke, leswi katsaka na mfanelo - (a) yo va a tivisiwa hi xihehlo na vuxokoxoko lebyi ringaneke ku va a kota ku hlamula xihehlo xexo; (b) yo va na nkarhi leri ringaneke na swiolovisi ku va a kota ku lulamisa ku tiyimela/yimeriwa; (c) ya ku senga ku ri na mani na mani emahlweni ka khoto ya ntolovelo; (d) ku va ku sengisiwa ka yena ku sungula no hela handle ko dya nkarhi loku nga twaleki; (e) yo va kona loko ku sengiwa nandzu wa yena; (f) yo langa, no va a yimeriwa hi muyimeri enawini, no va a tivisiwa hi mfanelo leyi hi ku copeta ka tihlo; (g) yo va na muyimeri loyi a nyikiwaka munhu loyi a nga muhehliwa hi mfumo, na hi ku hakeleriwa hi mfumo, loko handle ka swona swi tikomba ku humelela ku pfumalekaka vululami eku sengiweni ka nandzu wa yena, no va a tivisiwa hi mfanelo yaleyo hi ku copeta ka tihlo; (h) yo tekiwa tani hiloko a nga ri na nandzu, no va a nga hlamuseli nchumu, no va a nga nyiki vumbhoni hi nkarhi wo sengisiwa; (i) yo seketela vumbhoni bya yena no phikiza vumbhoni lebyin'wana; (j) yo va a nga sindzisiwi ku nyika vumbhoni lebyi nga n'wi rhwexaka nandzu; (k) yo sengisiwa hi ririmi leri muhehliwa a ri twisisaka kumbe, loko sweswo swi nga koteki, ku va ku sengisiwa ku hundzuluxeriwa eka ririmi rolero; (l) yo va a nga boheriwi xiendlo kumbe ku va a nga endlanga swo karhi leswi a swi nga ri nandzu ku ya hi ku ri nawu wa tiko kumbe wa matiko ya misava hi nkarhi leri swi nga endliwa kumbe swi nga endliwangiki hawona; (m) yo va a nga sengiseriwi nandzu hi tlhelo ra xiendlo kumbe ku va a nga endlanga swo karhi leswi haswona munhu yaloye eka nkarhi leri nga hundza a tshameke a voniwa kumbe a nga voniwanga nandzu kumbe a bohiwile; (n) yo kuma nxupulo wa le hansi-hansi eka leyi yi vekiweke loko nxupulo leri vekeriweke nandzu walowo wu tshame wu cinciwa exikarhi ka nkarhi leri nandzu wu endliweke hawona na nkarhi wo gweviwa; na (o) yo apila kumbe ku rila eka, kumbe ku vuyeketeriwa nandzu, hi khoto ya le henhlanyana. (4) Laha xiyenge lexi xi lavaka leswaku mahungu ya nyikiwa munhu, mahungu yalawo ya fanele ku nyikiwa hi ririmi leri munhu yaloye a ri twisisaka. (5) Vumbhoni lebyi byi kumiweke hi mukhuva leri wu onhetelaka mfanelo yihi na yihi eka Nawumbisi ra Timfanelo a byi fanelanga ku katsiwa loko ku amukeriwa ka vumbhoni byolebyo byi nga endlaka leswaku ku sengisiwa koloko ku va ku nga lulamangi, kumbe hi ndlela yin'wana byi va no onhisela maaviwele ya vululami. Swipimelo swa timfanelo 36. (1) Timfanelo leti ti nga eka Nawumbisi wa Timfanelo ti nga ha vekeriwa swipimelo ntsena hi ku landza nawu wa matirhiselo yo angarhela ku fikela laha xipimelo xolexo xi twalaka no va xi lulamile exikarhi ka vanhu lava tirhelaka swilo erivaleni no va na xidemokhiresi, lava xiximaka vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko no tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka na swona ku katsa na - (a) muxaka wa mfanelo yaleyo; (b) nkoka wa xikongomelo xa xipimelo xolexo; (c) muxaka na vukulu bya xipimelo xolexo; (d) vuxaka exikarhi ka xipimelo na xikongomelo xa xona; na (e) maendlele man'wana lama nga ri ki na swipimelo ngopfu yo fikelela xikongomelo xolexo. (2) Handle ka laha swi endleriweke makungu eka xiyengenyana xa (1) kumbe eka kungu rin'wana rihi na rihi ra Vumbiwa leri, ku hava nawu leri wu faneleke ku vekela swipimelo eka mfanelo yihi na yihi leyi yi nga ndzeni ka Nawumbisi ra Timfanelo. Swiyimo swa xihatla 37. (1) Xiyimo xa xihatla xi nga ha vikiwa ntsena hi ku landza Nawu wa Palamende naswona ntsena loko - (a) vutomi bya rixaka byi xungetiwa hi nyimpi, ku ngheneriwa hi valala, ku pfukeriwa ka mfumo hi vanhu, minkitsikitsi, khombo ra ntumbuluko, kumbe khombo rin'wana ehenhla ka vanhu va tiko; na loko (b) ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla swi laveka ku vuyisa ku rhula na nawu. (2) Ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, na milawu yihi ni yihi leyi yi vekiweke kumbe xiendlo xin'wana xi endliweke hikokwalaho ka xiviko xexo, xi nga ha tirha ntsena - (a) hi kulangutela swa le mahlweni; naswona (b) eka nkarhi leri nga tluriki 21 wa masiku ku sukela hi siku ra xiviko xexo, handle ka loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi boha ku engetela nkarhi wa xiviko xexo. Nhlengeletano yo endla Milawu yi nga ha boha ku engetela nkarhi wa xiviko xa xiyimo xa xihatla ku fikela nkarhi leri nga tluriki tin'hweti tinharhu hi nkarhi wun'we. Ku engeteriwa ko sungula ka xiviko xa xiyimo xa khombo ku fanele ku va hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti bya swirho swa Nhlengeletano yo endla Milawu. Ku engeteriwa kwihi ni kwihi loku landzelaka ku fanele ku va hi xiboho lexi tekiweke hi 60 wa tiphesente kumbe ku tlula wa tivhoti ta swirho swa Nhlengeletano yo endla Milawu. Xiboho hi ku landza ndzimana leyi xi fanele ku amukeriwa ntsena endzhaku ka njhekanjhekisano wa mani na mani eNhlengeletanweni yo endla Milawu. (3) Khoto yihi na yihi leyi faneleke yi nga teka xiboho ehenhleni ka ku tirha ka- (a) xiviko xa xiyimo xa xihatla; (b) ku engeteriwa kwihi na kwihi ka nkarhi wa xiviko xa xiyimo xa xihatla; kumbe (c) milawu yihi na yihi leyi vekiweke, kumbe xiendlo xin'wana xi endliweke, hikokwalaho ka xiviko xa xiyimo xa khombo. (4) Milawu yihi ni yihi leyi yi vekiweke hikokwalaho ko va ku vikiwile xiyimo xa xihatla yi nga ha hambuka eka Nawumbisi ra Timfanelo ntsena ku fikela laha - (a) ku hambuka koloko ku lavekaka ntsena hikwalaho ka xihatla rolero naswona; (b) milawu leyi vekiweke - (i) yi fambelanaka na swiboho swa Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava leri tirhaka eka swiyimo swa xihatla; (ii) yi landzelelaka xiyengenyana xa (5); na (iii) ku tivisiwa eka Gazete ya Mfumo ya tiko xikan'we- kan'we loko swi laveka endzhaku ka loko wu vekiwile. (5) Ku hava Nawu wa Palamende lowu wu nyikaka matimba leswaku ku vikiwa xiyimo xa xihatla, naswona ku hava milawu leyi yi endliweke kumbe goza rin'wana ri tekiweke hikwalaho ko endla xiviko, wu nga ha pfumelelaka kumbe ku nyika matimba - (a) yo rivaleriwa ka mfumo, kumbe ka munhu wihi ni wihi, hi kwalaho ka xiendlo xihi ni xihi lexi nga riki nawini; (b) ku hambuka kwihi ni kwihi eka xiyenge lexi; kumbe (c) ku hambuka kwihi na kwihi eka xiyenge lexi vuriwaka eka rixaxa ra 1 ra Nxaxamelo wa Timfanelo leti nga Hungutiweki, ku fikela laha swi kombisiweke eka rixaxa ra 3 ku langutana na xiyenge xolexo eka nxaxamelo walowo. Nxaxamelo wa Timfanelo leti nga Xumbadzekiki 1 2 3 Nomboro Nhlokomhaka Laha mfanelo yi nga xumbadzekiki ya Xiyenge ya Xiyenge ku fikela kona 9 Ku Ringanana Hi tlhelo ra ku hambanisa ko kala vululami ntsena hi tlhela ra rixaka, muhlovo, rixaka hi ririmi kumbe vaaki, rimbewu, vukhongeri kumbe ririmi 10 Ndhzuti na ku Hinkwaxo xiximeka ka Munhu 11 Vutomi Hinkwaxo 12 Ntshunxeko na Hi tlhelo ra swiyengenyana swa (1)(d) na (e) Vuhlayiseki bya na (2)(c) ntsena munhu 13 Vuhlonga, ku Hi tlhelo ra vuhlonga na ku tirhisiwa tani hi tirhisiwa tani hi hlonga ntsena hlonga na ku tirhisiwa hi nsindziso 28 Vana Hi tlhelo ra swiyengenyana swa (1)(d), (1)(e) na timfanelo leti nga eka tindzimananyana ta (1)(g) xiyengenyana (1) (i) mayelana na vana malembe ya 15 na le hansi 35 Vanhu lava Hi tlhelo ra swiyengenyana khomeletiweke ku (1)(a), (b) na (c) na (2)(d); timfanelo senga, va leti nga eka tipharagrafu pfaleriweke na lava (a),(b),(c),(e),(f),(g), (h),(i),(j),(k),(l),(m) na (o) ya hehliweke xiyengenyana (3) handle ka pharagrafu (d); xinyengenyana (4); na xiyengenyana (5) hi ku landza ku susiwa ka ku amukeriwa ka xivonakalo ku va xi endla ku senga ku nga lulami. (6) Loko munhu wihi ni wihi a pfaleriwa handle ko sengisiwa hikokwalaho ko hungutiwa ka timfanelo endzhaku ka ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, swipimelo leswi swi landzelaka swi fanele ku landzeleriwa: (a) Munhu lonkulu a nga xirho xa ndyangu kumbe nakulobye wa mupfaleriwa handle ko sengisiwa ku fanele ku hlanganiwa na yena hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, a tivisiwa leswaku munhu yoloye u pfaleriwile handle ko sengisiwa. (b) Xitiviso xi fanele ku hangalasiwa eka Gazete ya Mfumo ya tiko ku nga si hela masiku ya ntlhanu munhu yaloye a pfaleriwile, xi boxaka vito ra mupfaleriwa handle ko sengisiwa na ndhawu laha a pfaleriweke kona no vula magoza ya xiyimo xa xihetla lama munhu yaloye a pfaleriweke hawona. (c) Mupfaleriwa handle ko sengisiwa u fanele ku pfumeleriwa ku langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi dokodela; (d) Mupfaleriwa u fanele ku pfumeleriwa ku langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi muyimeri; (e) Khoto yi fanele yi kambisisa nakambe ku pfaleriwa koloko hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, kambe ku nga si hundza masiku ya 10 endzhaku ka loko munhu yaloye a pfaleriwile, kutani khoto yi fanele ku ntshunxa mupfaleriwa handle ko sengisiwa handle ka loko ku pfaleriwa koloko ku laveka ku endlela ku vuyisa xiyimo xa ku rhula na nawu. (f) Mupfaleriwa handle ko sengisiwa loyi a nga ntshunxiwiki hi ku landza mbalango wa ndzimana ya (e), kumbe loyi a nga ntshunxiwiki hi ku landza ku vuyeketiwa ku ya hi ndzimana leyi, a nga endla xikombelo ekhoto xa ku vuyeketeriwa nakambe ku pfaleriwa koloko nkarhi wihi ni wihi loko ku hundzile 10 wa masiku hi mpfuka xa mbalango lowu hundzeke naswona, khoto yi fanele ku ntshunxa mupfaleriwa yaloye handle ka loko swa ha laveka ku yisa emahlweni ku pfaleriwa koloko ku endlela ku vuyisa nawu na ku rhula. (g) Mupfaleriwa u fanele ku pfumeleriwa ku va ekhoto yihi ni yihi leyi yi kambisisaka ku pfaleriwa ka yena, ku yimeriwa hi muyimeri eku tengisiweni kwaloko, na ku endla vuyimeri eka ku phikizana no yisiwa emahlweni ka ku pfaleriwa ka yena. (h) Mfumo wu fanele ku nyiketa khoto tinhlamuselo to tsariwa ku hlamusela ku lulama ka ku yisiwa emahlweni ku pfaleriwa ka munhu yaloye, naswona wu fanele ku nyiketa mupfaleriwa yaloye kopi ya tinhlamuselo toleto hi masiku lama nga riki hansi ka mambirhi khoto yi nga si kambisisa ku pfaleriwa ka yena. (7) Loko khoto yi ntshunxa mupfaleriwa handle ko sengisiwa, munhu yaloye a nga ha pfaleriwi nakambe hi swivangelo swo fana na sweswo handle ka loko mfumo wu rhanga wu kombisa khoto xivangelo xo twakala xo va munhu yaloye a pfaleriwa nakambe. (8) Swiyengenyana swa (6) na (7) a swi tirhi eka vanhu lava nga riki vaaka-tiko va Afrika Dzongo naswona lava va pfaleriweke handle ko sengisiwa hikokwalaho ka nyimpi ya matlhari ya matiko ya misava. Ematshan'weni ya swona, mfumo wu fanele ku landza swiyelo leswi bohaka Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava wa ku komba vumunhu hi tlhelo ra ku pfaleriwa ka vanhu votanu. Ntiyisiso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa 38. Munhu wihi ni wihi loyi a longoloxiweke eka xiyenge lexi u na mfanelo yo tihlanganisa na khoto leyi faneleke, a koxa leswaku mfanelo leyi hlamuseriweke eka Nawumbisi ra Timfanelo yi kavanyetiwile kumbe ku xungetiwa, kutani khoto yi nga ha nyika ku pfuneka loku faneleke, ku katsa na ku hlamusela timfanelo. Vanhu lava va nga tihlanganisaka na khoto i - (a) wihi ni wihi loyi a yimelaka ku pfuneka ka yena n'wini; (b) wihi ni wihi loyi a yimelaka un'wana loyi a nga swi kotiki ku tiyimela hi yexe; (c) munhu wihi ni wihi loyi a swi endlaka tani hi xirho xa, kumbe hi ku yimela ntlawa kumbe avelo ra vanhu; (d) munhu wihi ni wihi loyi a yimelaka ku navela ka vanhu; na (e) nhlangano leri yimelaka ku navela ka swirho swa wona. Nhlamuselo ya Tsalwa ra Timfanelo 39. (1) Loko yi hlamusela Nawumbisi wa Timfanelo, khoto, huvo yo hlawuleka kumbe foramu - (a) yi fanele ku yisa emahlweni minsinya leyi nga xiseketelo xa rixaka leri tirhelaka swilo erivaleni no va ra xidemokhiratiki leyi yi simekiweke eka ku xixima ndzhuti wa vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko; (b) yi fanele ku tekela enhlokweni nawu wa matiko ya misava; naswona (c) yi nga ha tlhela yi langutisisa nawu wa matiko mambe. (2) Loko yi karhi yi hlamusela milawu ya tiko yihi ni yihi, na le ku endliweni ka nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa xintu, khoto yin'wana na yin'wana, huvo yo hlawuleka kumbe foramu yi fanele ku yisa emahlweni moya na swikongomelo swa Nawumbisi ra Timfanelo. (3) Nawumbisi wa Timfanelo a wu arisi ku va kona ka timfanelo tihi na tihi tin'wana kumbe mintshunxeko leyi yi amukeriweke kumbe yi haverisiweke hi nawu wa ntolovelo, nawu wa xintu kumbe milawu leyi vekiweke, ku fikela laha yi yelanaka kona na Nawumbisi lowu. Kavanyisa ka 3 Mfumo wa Vutirhisani Mfumo wa laha Riphabliki 40. (1) Laha Riphabliki, mfumo wu vumbiwe tani hi xiyenge xa rixaka, xa swifundzankulu na xa mimfumo ya tindhawu, leswi swo hlawuleka, swi tiyimeleke no tirhelana. (2) Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi fanele ku xixima no namarhela eka minsinya leyi nga ndzeni ka Kavanyisa loku naswona swi fanele ku tirha mintirho ya swona exikarhi ka swipimelo leswi vekiwaka hi Kavanyisa loku. Mfumo wa vutirhisani 41. (1) Swivandla hinkwaswo swa mfumo na swirho hinkwaswo swa mfumo endzeni ka xivandla xin'wana na xin'wana swi fanele - (a) ku hlayisa ku rhula, vun'we bya rixaka na ku va Riphabliki ri nga pandziwi hi le xikarhi; (b) ku tiyisisa nhlayiseko wa vanhu va Riphabliki; (c) ku hoxa xandla eka mfumo leri nyawulaka, wu nga tirheleki exihundleni, wa vutihlamuleri no twala wa Riphabliki hinkwaro; (d) ku tshembeka eka Vumbiwa, Riphabliki, na vanhu va rona; (e) ku hlonipha xiyimo xa vumbiwa, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo eka swiyenge leswin'wana; (f) ku va swi nga teki matimba wahi ni wahi kumbe ntirho handle ka leswi yi haverisiweke swona hi ku landza Vumbiwa; (g) ku tirhisa matimba ya swona na ku endla mintirho ya vona hi mukhuva leri wu nga ngheneleleki eka xivumbeko na ku xiximiwa ka misava, mintirho na mfumo wa xivandla lexin'wana; na (h) ku tirhisana swin'we na van'wana hi ku tshembana na hi ku pfunana- (i) hi ku undla moya wa vuxaka lebyinene; (ii) hi ku pfunana no seketelana na van'wana; (iii) hi ku tivisana no tsundzuxana na van'wana hi timhaka leti ti khumbaka ku navela hi ku ringanana; (iv) hi ku hlanganyeta swiendlo swa swona na milawu leyi vekiweke ya swona; na (v) hi ku namarhela eka maendlele lama ku twananiweke hawona no papalata ku yisana etikhoto. (vi) ku papalata swiendlo swa nawu ehenhla ka van'wana. (2) Nawu wa Palamende wu fanele (a) ku simeka no endla makungu ya swivumbeko na mavandla yo endlela ku yisa emahlweni no olovisa vuxaka exikarhi ka mimfumo; na ku (b) endla leswaku ku va na matirhele lama faneleke na maendlele yo olovisa ku herisiwa ka minkanetano. (3) Xirho xa mfumo lexi khumbekaka eka nkanetano wa le xikarhi ka mimfumo xi fanele ku endla matshalatshala hinkwawo lama kotekaka yo herisa nkanetano walowo hi ku tirhisa matirhele na maendlele lama ya lulamiseriweke xikongomelo xolexo, kutani xi fanele ku tirhisa tindlela hinkwato to lulamisa xi nga si titshineta ekhoto leswaku yi ololoxa nkanetano walowo. (4) Loko Khoto yi nga enetisiwangi leswaku swilaveko swa xiyengenyana xa (3) swi enetisiwile, yi nga ha tlherisela nkanetano eka swirho swa mfumo leswi khumbekaka. Kavanyisa ka 4 Palamende Mavumbiwele ya Palamende 42. (1) Palamende yi vumbiwa hi - (a) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu; na (b) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. (2) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu swa nghenela eka endlele ro veka milawu hi mukhuva leri wu hlamuseriweke eka Vumbiwa. (3) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi hlawuleriwa ku yimela vanhu no vonisisa mfumo hi vanhu ku ya hi Vumbiwa. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente, hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka, hi ku langutisisa no kambela swiendlo swa ta matirhiwele ya makungu. (4) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi yimela swifundzankulu ku endlela ku vonisisa leswaku swilaveko swa swifundzankulu swi tekeriwa enhlokweni eka xiyimo xa tiko hinkwaro xa mfumo. Leswi yi swi endla ngopfu-ngopfu hi ku nghenela eka endlele ra tiko ro veka milawu na hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka leti khumbaka swifundzankulu. (5) Presidente a nga ha rhamba Palamende eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka. (6) (a) Palamende yi hlengeletana e Cape-Town, kambe Nawu wa Palamende, wu vekiweke ku va nawu hi ku landza xiyenge xa 76(1) na (5) wu nga ha veka leswaku Palamende yi hlengeletana kun'wana. Matimba yo endla milawu ya Riphabliki 43. ERiphabliki, matimba yo endla milawu - (a) eka xiyimo xa mfumo wa tiko hinkwaro ya haverisiwile Palamende, tani hi laha swi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 44; (b) eka xiyimo xa mfumo wa swifundzankulu ya haverisiwile mimfumo ya milawu, tani hi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 104; naswona (c) eka xiyimo xa mimfumo ya tindhawu ya haverisiwile Tihuvo ta Vamasipala, tani hi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 156. Matimba yo endla milawu ya tiko 44. (1) Matimba yo endla milawu ya tiko tani hi laha ya haverisiweke Palamende - (a) ya nyika Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu matimba - (i) yo hundzuluxa Vumbiwa; (ii) yo pasisa milawu leyi endliweke hi mayelana na mhaka yihi na yihi, ku katsa na mhaka leyi yi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, kambe ku nga katsiwi, ku ya hi xiyengenyana xa (2), na mhaka leyi yi welaka eka tindhawu ta mintirho ta Xedulu ya 5; na (iii) ku avela matimba yo endla milawu wahi ni wahi wa yona, handle ka matimba yo hundzuluxa Vumbiwa eka vandla rihi ni rihi ro endla milawu eka xiyenge xin'wana xa mfumo; na (b) ku havela Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu matimba - (i) yo nghenela eku hundzuluxiweni ka Vumbiwa, hi ku landza xiyenge xa 74; (ii) yo pasisa hi ku landza xiyenge xa 76, milawu yo endliwa hi mayelana na mhaka yihi na yihi leyi yi welaka endzeni ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4, na mhaka yin'wana yihi ni yihi leyi yi laviwaka hi Vumbiwa leswaku yi pasisiwa hi ku landza xiyenge xa 76; na (iii) ku kambisisa, hi ku landza xiyenge xa 75, milawu yihi na yihi yin'wana leyi pasisiweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu. (2) Palamende yi nga ha nghenda hi ku pasisa milawu, hi ku landza xiyenge xa 76(1), hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 5, loko swi laveka - (a) ku hlayisa nhlayiseko wa rixaka; (b) ku hlayisa vun'we bya ikhonomi; (c) ku hlayisa swiyimo leswi lavekaka swa nkoka swa rixaka; (d) ku simeka swiyimo swa vugimu-ntsongo laveriwaka ku nyika vutirheri; na (e) ku sivela magoza lama ma nga twaleki ku va ma tekiwa hi xifundzankulu, lama ma nga onhiselaka swilaveko swa xifundzankulu xin'wana, kumbe swa tiko hinkwaro ka rona. (3) Ku vekiwa ka milawu loku ku lavekaka no fanela ka, kumbe loku ku yelanaka na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba mayelana na mhkaka yihi na yihi leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, ku endlela swikongomelo hinkwaswo, i milawu leyi yi khumbaka mhaka leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4. (4) Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Palamende yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa, kutani yi fanele ku tirha hi ku landza, na hi ku tirhela endzeni ka swipimelo swa Vumbiwa. Milawu ya mafambisele leyi hlanganisiweke 45. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ti fanele ku simeka komiti leyi hlanganeke ya milawu leyi yi endlaka milawu ya mafambisele leyi khumbaka mintirho wa tona leyi hlanganeke yanhlangano na Huvo, ku katsa na milawu ya mafambisele - (a) ku veka maendlele yo pfuneta endlele ro veka milawu, ku katsa na ku veka mpimo wa nkarhi wo hetisa goza rihi na rihi eka endlelo rero; (b) ku simeka tikomiti leti hlanganeke leti vumbiweke hi vayimeri la va katsaka Nhlengeletano ya Milawu na Huvo ku endlela ku kanela no endla swiviko hi Milawumbisi leyi yi languteriweke eka swiyenge swa 74 na 75; (c) ku simeka komiti leyi hlanganeke yo vuyeketa Vumbiwa leri hi vugimu-ntsongo bya lembe na lembe; na (d) ku lawula ntirho wa - (i) komiti leyi hlanganeke ya milawu ya mafambisele; (ii) Komiti yo Lamula (iii) komiti yo vuyeketa timhaka ta vumbiwa; na (iv) tikomiti tihi ni tihi leti hlanganeke leti simekiweke hi ku landza ndzimana ya (b). (2) Swirho swa Khabinete, swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na vurhumiwa eka Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu swi na mimpfumelelo ni nhlangano wa swisevelelo emahlweni ka Nhlengeletano kumbe Khansele. Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu Mavumbiwele na Nhlawulo 46. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava nga xikarhi ka nhlayo ya 350 na ku va yi nga tluli 400, lava hlawuriweke ku va swirho hi ku landza sisiteme ya nhlawulo leyi - (a) yi vekiweke hi milawu ya tiko; (b) yi simekiweke ehenhla ka nongoloko wun'we wa vavhoti; (c) yi endlaka makungu ya vugimu-ntsongo bya vukhale byo vhota bya 18 wa malembe; na (d) yi vangaka, hi ku angarhela, vuyimeri byo landza mpimo. (2) Nawu wa Palamende wu fanele ku endla leswaku ku va na ndandzeriso wo pima nhlayo ya swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu. Vuxirho 47. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana loyi a enetaka swilaveko swo vhotela Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu, u na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu, handle ka - (a) munhu wihi na wihi loyi a thoriweke hi, kumbe loyi a nga eka vutirheri bya mfumo naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa koloko kumbe vutirheri byolebyo, handle ka - (i) Presidente, Museketeri wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri va Vaholobye; na (ii) vakhomi va mintirho lavan'wana lava mintirho ya vona yi fambelanaka na ya mintirho ya xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu, naswona yi va yi vuriweke ku va yi fambelana na mintirho yaleyo hi milawu ya tiko; (b) varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, kumbe swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu kumbe Huvo ya Masipala; (c) vachoni lava nga ha pfukangiki; (d) munhu wihi na wihi loyi a vuriweke ku va a nga pfukanga ebyongweni hi khoto ya laha Riphabliki; na (e) munhu wihi ni wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile nandzu no gweviwa ku pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki, kambe ku hava munhu loyi a nga tekiwaka tani hiloko a gweviwile ku kondza xikombelo ehenhleni ka ku bohiwa koloko kumbe xigwevo xi vekiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo apila wu hela. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile. (2) Munhu loyi a nga riki na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu hi ku landza xiyengenyana xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela- ku- langwa wa Nhlengeletano yo endla Milawu, ku ya hi swipimelo swihi ni swihi kumbe matshamele ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko. (3) Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko munhu yaloye - (a) a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe (b) a xwa eka Nhlengeletano yo endla Milawu handle ka mpfumelelo eka matshamele ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano yo endla Milawu yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho. (4) Swivandla kumbe mimpfuleko eka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko. Xihlambanyo kumbe ku tiyisisa 48. Loko swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona eka Nhlengeletano yo endla Milawu, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu ya 2. Nkarhi wo tirha wa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu 49. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi hlawuleriwa ku tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe. (2) Loko Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50, kumbe loko nkarhi wa yona wo tirha wu hela, Presidente, hi xitivisanawu, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri Nhlengeletano yo endla Milawu yi herisiwile harona, kumbe ku herile nkarhi wa yona. (3) Loko vuyelo bya nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu byo ka byi nga tivisiwi hi nkarhi leri wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190 kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitivisanawu, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi walowo kumbe siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona. (4) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi tama ya ha fanerile ku tirha ku sukela eka nkarhi wa ku herisiwa ka yona, kumbe loko ku hela nkarhi wa yona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela Nhlengeletano yo endla Milawu leyi landzelaka. Ku herisiwa ka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha 50. (1) Presidente u fanele ku herisa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko - (a) Nhlengeletano ya Milawu yi amukerile xiboho xo yi herisa, lexi seketeriweke hi vhoti ya vunyingi bya swirho swa wona; na (b) loko ku hele malembe manharhu ku sukela loko Nhlengeletano yo endla Milawu yi hlawuriwile. (2) Presidente wo Khomela u fanele ku herisa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko- (a) ku ri na xivandla xa ntirho wa Presidente; na (b) loko Nhlengeletano yo endla Milawu yi tsandzeka ku hlawula Presidente un'wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xolexo xi endlekile. Mintshamo na minkarhi yo wisa 51. (1) Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa Nhlengeletano yo endla Milawu wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Nhlengeletano yo endla Milawu yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya yona leyin'wana ni ka minkarhi ya yona yo wisa. (2) Presidente a nga ha vitana Nhlengeletano yo endla Milawu, eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi ni wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka. (3) Mintshamu ya Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu ya pfumeleriwa etindhawini tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Milawu. Xipikara na Museketeri wa Xipikira 52. (1) Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka yona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla kumbe mpfuleko, Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi fanele ku hlawula Xipikara na Museketeri wa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa yona. (2) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Museketeri wa Xipikara. (3) Endlele leri ri hlamuseriwaka eka Xiyenge xa A kumbe Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni ka Xipikara na Museketeri wa Xipikara. (4) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi nga ha susa Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano yo endla Milawu swi fanele ku va kona loko xiboho xolexo xi amukeriwa. (5) Hi ku landza milawu ya yona ya mafambisele, Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi nga ha hlawula eka swirho swa yona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Museketeri wa Xipikara. Swiboho 53. (1) Handle ka laha Vumbiwa ro hlamusela hi ndlela yin'wana - (a) vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi; (b) swirho swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yihi na yihi yin'wana leyi nga mahlweni ka Nhlengeletano yo endla Milawu; naswona (c) timhaka hinkwato leti nga mahlweni ka Nhlengeletano yo endla Milawu ti tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke. (2) Xirho lexi xi fambisaka xa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu xi hava vhoti yo kanela, kambe - (a) xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka matlhelo hamambirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona (b) xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu. Timfanelo ta swirho swin'wana swa Khabinete eka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu 54. Presidente na xirho xihi ni xihi xa Khabinete lexi nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu va nga ha va kona, naswona va nga ha vulavula eka Nhlengeletano yo endla Milawu, kambe a va fanelanga ku vhota. Matimba ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 55. (1) Eku tirhiseni ka yona ka matimba ya yona yo endla milawu, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele - (a) ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa no ala milawu yihi ni yihi leyi vekiweke leyi yi nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu; na (b) ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali. (2) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku endla makungu ya matirhele - (a) swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xiyenge xa tiko xa mfumo swi na vutihlamuleri eka yona; na (b) ku hlayisa vulanguteri ehenhleni ka - (i) ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu ya tiko, ku katsa na ku endla leswaku milawu yi tirhisiwa; na (ii) xirho xihi ni xihi xa mfumo. Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 56. Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe yihi ni yihi ya tikomiti ta yona yi nga ha - (a) vitana munhu wihi ni wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyiwa kumbe le byi tiyisisiweke kumbe ku va a humesa matsalwa; (b) lava leswaku munhu wihi ni wihi kumbe vandla ri tivonakisa xiviko eka yona; (c) hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambisele, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na (d) ku amukela tiphetixeni, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi ni vahi kumbe mavandla lama khumbekaka. Mikunguhato ya ta mafambisele ya le ndzeni, maendlele na matirhele ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 57. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi nga - (a) boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambisele ya le ndzeni, maendlele na makanelele; na (b) ku endla milawu ya mafambisele leyi khumbaka ntirho wa yona, kuri karhi ku tekeriwa enhlokweni demokhiresi ya vuyimeri na ku ngehenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko. (2) Milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku endla makungu ya- (a) ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlele na ku leha ka nkarhi wa ku tirha ka tikomiti ta yona; (b) ya ku nghenela eka makanelele ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona ka hinkwayo mintlawa ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu, hi mukhuva leri landzaka demokhiresi (c) ku pfuniwa hi tlhelo ra timali na hi mafambisele ka ntlawa wun'wana na wun'wana wa tipolitiki leri wu yimeriweke eNhlengeletaneni ya Milawu, hi ku ya hi mpimo wa vuyimeri bya wona, ku endlela leswaku ntlawa wun'wana na wun'wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mintirho ya vona ya le Nhlengeletaneni ya Milawu hi ku hetiseka; na (d) ku amukeriwa ka murhangeri wa ntlawa lerikulu swinene wa vukaneti eka Nhlengeletano ya Milawu tani hi Murhangeri wa Vukaneti. Xifundzho 58. (1) Swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu - (a) swi na ntshunxeko wo vulavula eka Nhlengeletano ya Milawu na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambisele; naswona (b) a swi tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hinkwalaho ka - (i) nchumu wihi ni wihi leri va wu vuleke eka, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe (ii) nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke hikokwalaho ka leswi va swi vuleke, va swi humeseke emahlweni, kumbe va swi yiseke eka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi ni yihi ya tikomiti ta yona. (2) Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko. (3) Miholo, swengetelo na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Mali ya Tiko ya Rixaka. Mfikelelo wa vanhu eka, no tinghenisa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 59. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele - (a) ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlele man'wana ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na (b) ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala - (i) yo lawula mfikelelo hi vanhu va tiko, ku katsa na mfikelelo hi swihangalasa - mahungu, eka Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na (ii) ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi ni wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu wihi ni wihi kumbe ku humeseriwa ehandle. (2) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu a yi fanelanga ku tsimbisa vanhu, ku katsa swihangalasa - mahungu, ku vona ntshamo wa komiti handle ka loko swi ri ni nhlamuselo no twala ku endlisa sweswo eka vaaki va xidemokratiki. Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu Mavumbiwele ya Huvo ya Tiko 60. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa byin'we byo huma eka xifundzankulu xin'wana na xin'wana lebyi vumbiweke hi varhumiwa va khume. (2) Varhumiwa lava va khume i - (a) varhumiwa vo hlawuleka va mune lava va vumbiwaka hi - (i) Holobyenkulu wa xifundzankulu kumbe, loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xihi ni xihi xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu lexi xi vekiweke hi Holobyenkulu ku nga va hi ku angarhela kumbe ku endlela mintirho yo karhi eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu; na (ii) varhumiwa van'wana vanharhu vo hlawuleka; na (b) varhumiwa va ntsevu va nkarhi hinkwawo lava thoriweke hi ku landza xiyenge xa 61(2). (3) Holobyenkulu wa xifundzankulu, kumbe loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xa vurhumiwa bya xifundzankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu, xi va murhangeri wa vurhumiwa byolebyo. Maaviwele ya Varhumiwa 61. (1) Mintlawa leyi yi yimeriweke eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu va fanele ku va na varhumiwa eka vurhumiwa bya xifundzankulu ku ya hi ndzandzeriso lowu hlamuseriweke eka Xiyenge xa B xa Xedulu ya 3. (2) Ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko vuyelo bya nhlawulo wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu byi hlayiwile, mfumo wa milawu, ku vomisisa ku nghenela ka mintlawa ya vuntsongo eka Huvo hi ndlela leyi fambisanaka na demokhiresi, wu fanele - (a) ku pima, hi ndlela leyi vekiweke hi milawu ya tiko, leswaku i va ngani eka varhumiwa va ntlawa wun'wana na wun'wana lava va faneleke ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo naswona i va ngani lava va faneleke ku va varhumiwa vo hlawuleka; na (b) ku thola varhumiwa valavo va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi nhlayo ya lava langhiweke va mintlawa yaleyo. (3) Mfumo wa tiko wa milawu lowu kombisiweke eka xiyengenyena (2)(a) wu fanele ku vona ku gingirika ka tiphati leti ntsongo eka swirho swa vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo kumbe nkarhinyana hi ndlela leyi. (4) Mfumo wa milawu, ni hi ku va kona Holobyenkulu na vafambisi va tiphati lava nyikiweke matimba ya vuyimeri byo hlawuleka eka vuyimeri bya xifundzankulu, wu fanele ku thola vayimeri vo hlawuleka, tani hi laha swi lavekaka hakona nkarhi ni nkarhi, va huma exikarhi ka swirho swa mfumo wa milawu. Varhumiwa va nkarhi hinkwawo 62. (1) Munhu loyi a langhiweke ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo u fanele ku va loyi a nga na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu. (2) Loko munhu loyi a nga xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu a thoriwa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo, munhu yaloye wa yima ku va xirho xa mfumo wa milawu walowo. (3) Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va thoriwa nkarhi wo tirha leri helaka xikan'we-kan'we ku nga si va na ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu endzhaku ko hlawuriwa ka wona loku landzelaka. (4) Munhu wa yima ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo loko munhu yaloye - (a) a nga ha ri na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu hikokwalaho ka xivangelo xihi na xihi handle ko va a thoriwa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo; (b) a va xirho xa Khabinete; (c) loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha ri na ku tshemba eka yena kutani a vitaniwa ku tlhelela endzhaku hi ntlawa lowu langheke munhu yaloye; (d) a nga ha ri xirho xa ntlawa leri wu langheke munhu yaloye kutani a vitaniwa ku tlhelela endzhaku hi ntlawa walowo;kumbe (e) a xwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu handle ka mpfumelelo eka matshamele lama eka wona milawu ya mafambisele ya Huvo yi vekaka ku lahlekeriwa hi ntirho wa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo. (5) Swivandla swa ntirho exikarhi ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko. (6) Loko varhumiwa va nkarhi hinkwawo va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Mintshamo ya Huvo ya Tiko 63. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha veka minkarhi na ku leha ka minkarhi ya mintshamo ya yona na minkarhi ya yona yo wisa. (2) Presidente a nga ha vitana Huvo ya Tiko eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi ni wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka. (3) Mintshamo ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ya pfumeleriwa eka tindhawu tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambisele ya Huvo. Mutshami wa Xitulu na Vaseketeri va Mutshami wa xitulu 64. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku hlawula Mutshami wa Xitulu na Vaseketeri va Mutshami va Xitulu vambirhi vo huma eka varhumiwa. (2) Mutshami wa Xitulu na un'we wa Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu va hlawuriwa va huma eka varhumiwa va nkarhi hinkwawo, ku tirha ntlhanu wa malembe handle ka loko nkarhi wa vona wo tirha tani hi varhumiwa wu hela nkarhi walowo wu nga si fika. (3) Museketeri wa Mutshami wa Xitulu lo un'wana u hlawuleriwa ku tirha lembe rin'we, kutani u fanele ku landziwa hi murhumiwa wo huma eka xifundzankulu xin'wana, ku endlela leswaku swifundzankulu hinkwaswo swi va na nkarhi wo yimeriwa. (4) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa Xitulu, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Mutshami wa Xitulu hi yena a fambisaka eka ku hlawuriwa ka Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu. (5) Endlele leri hlamuseriweke eka Xiyenge xa A Xedulu ya 3 ra tirha eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa Xitulu na Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu. (6) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha susa Mutshami wa Xitulu kumbe Museketeri wa Mutshami wa Xitulu entirhweni. (7) Hi ku landza milawu na mafambisele, Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha hlawula exikarhi ka varhumiwa vatirhi va tihofisi van'wana ku pfuneta Mutshamaxitulu na Swandla swa Vatshamaxitulu. Swiboho 65. (1) Handle ka laha Vumbiwa ri hlamusela ka hi ndlela yin'wana - (a) xifundzankulu xin'wana na xin'wana xi na vhoti yin'we leyi yi hoxiwaka hi ku yimela xifundzankulu yi hoxiwaka hi murhangeri wa vurhumiwa bya yona; naswona (b) timhaka hinkwato emahlweni ka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ku twananiwa hatona loko swifundzankulu swa ntlhanu kumbe ku tlula swi vhota hi ku yima na mhaka yoleyo. (2) Nawu wa Palamende, lowu vekiweke hi ku ya hi endlele leri vekiweke ku nga va hi xiyengenyana xa (1) kumbe xa (2) swa xiyenge xa 76, wu fanele ku endla makungu ya endlele ro fanana leri ha rona swifundzankulu swi nyiketaka matimba eka varhumiwa ku hoxa tivhoti hi ku yimela swona. Ku hoxa xandla hi swirho swa huvonkulu ya tiko 66. (1) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye, va nga ha nghenela, naswona va nga vulavula, eka Huvo, kambe a va fanelanga ku vhota. (2) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha lava leswaku xirho xa Khabinete, Museketeri wa Holobye kumbe mukhomi wa ntirho eka mufambisi wa huvonkulu ya rixaka kumbe ya xifundzankulu a nghena nhlengeletano ya Huvo kumbe ya komiti ya Huvo. Ku hoxa xandla hi vayimeri va mfumo wa ndhawu 67. Vayimeri lava va nga riki henhla ka khume va nkarhinyana lava vekiweke hi mfumo wa ndhawu leri kondleteriweke, hi ku landza xiyenge xa 163, ku yimela minkhetekanyo yo hambana ya vamasipala, va nga ha nghenela loko swi laveka eka makanelele ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, kambe a va fanelanga ku vhota. Matimba ya Huvo ya Tiko 68. Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha - (a) kambisisa, yi pasisa, yi hundzuluxa, yi ringanyeta mihundzuluxo eka, kumbe yi ala nawu wihi ni wihi leri endliwaka emahlweni ka Huvo hi ku landza Kavanyisa loku; na (b) ku sungula kumbe ku lulamisa milawu leyi yi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe milawu yin'wana leyi endliweke leyi vuriwaka eka xiyenge xa 76(3), kambe a yi fanelanga ku sungula kumbe ku lulamisa Milawumbisi ya timali. Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka Huvo ya Tiko 69. Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta yona yi nga ha - (a) vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyiwa kumbe xitiyisiso kumbe ku humesa matsalwa; (b) lava leswaku munhu wihi ni wihi kumbe vandla ri tivonakisa eka yona; (c) hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambisele, ku sindzisa munhu wihi ni wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya kumbe ya (a) na (b); (d) ku amukela tiphetixeni, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi ni vahi kumbe mavandla lama khumbekaka. Kunguhato wa ta mafambisele ya le ndzeni, makanelele na maendlele ya Huvo ya Tiko 70. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha - (a) boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambisele ya le ndzeni, makanelele na maendlele; na (b) ku endla milawu ya mafambisele leyi khumbaka ntirho wa yona, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni demokhiresi ya vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko. (2) Milawu ya mafambisele ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku endla makungu ya - (a) ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlele na ku leha ka nkarhi wa ku tirha ka tikomiti ta yona; (b) ku nghenela ka swifundzankulu hinkwaswo eka makenelele ya yona hi mukhuva leri fambisanaka na demokhiresi; na (c) a ku nghenela eka makanelele ya Huvo na mintlawa ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Huvo, hi mukhuva leri landzaka demokhiresi, nkarhi wun'wana na wun'wana loko ku fanele ku tsemiwa mhaka hi ku landza xiyenge xa 75. Xifundzho 71. (1) Varhumiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67 - (a) va na ntshunxeko wo vulavula eka Huvo na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambisele; naswona (b) a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hikwalaho ka - (i) nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke emahlweni, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe (ii) nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke wu humeseleke erivaleni hikwalaho ka nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke eka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona. (2) Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, varhumiwa eka Huvo na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67, swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko. (3) Miholo, swengetelo na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa nkarhi hinkwawo swa Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Mali ya Tiko ya Rixaka. Ku va vanhu va fikelela na ku khumbeka eka Huvo ya Tiko 72. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele - (a) ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlele man'wana ya Huvo na tikomiti ta yona; na (b) ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala yo - (i) lawula mafikeleriwele hi vanhu va tiko, ku katsa na mafikeleriwele hi swihangalasa - mahungu, eka Huvo na tikomiti ta yona; (ii) na ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi ni wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ku nghena ka munhu wihi ni wihi kumbe ku humeseriwa ehandle. (2) Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu a yi nga siveli vanhu, ku katsa ni vateki va mahungu, eka ntshamo wa komiti handle ka nhlamuselo lowu twelaka ku endla sweswo erivaleni na le ka vanhu va tiko ra xidemokratiki. Endlele ro veka Milawu ya Tiko Milawumbisi hinkwayo 73. (1) Nawumbisi wihi ni wihi wu nga tivisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu. (2) I xirho xa Khabinete ntsena kumbe Museketeri wa Holobye, kumbe xirho, kumbe komiti, ya Nhlengeletano ya Milawu, yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Milawu; kambe i xirho xa Khabinete ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta rixaka, lexi, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka Nhlengeletano ya Milawu. (3) Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyenge xa 76(3), handle ka Nawumbisi wa timali, wu nga ha tivisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. (4) I xirho, kumbe komiti, ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ntsena leyi yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Huvo. (5) Nawumbisi leri pasisiweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, loko wu fanele ku kaneriwa hi Huvo; Nawumbisi leri pasisiweke hi Huvo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu. Milawumbisi leyi hundzuluxaka Vumbiwa 74. (1) Xiyenge xa 1 na ya xiyengenyana lexi, swi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke hi - (a) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa 75 wa tiphesente; na (b) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzankulu swa ntsevu kumbe ku tlula. (2) Xiyenge xa 2 xi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu humesiweke hi - (a) Nhlengelato ya Tiko ya Milawu, leyi siketeriweke hi vhoti ya swirhu leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhi; na (b) Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, na vhoti leyi seketelaka hi swifundzankulu leswi nga riki hansi ka tsevu. (3) Nchumu wun'wana ni wun'wana wa Vumbiwa wu nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu humesiweke - (a) hi nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi ku seketela hi vhoti ya swirho leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu; na (b) kambe hi Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu; hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzankulu leswi nga riki hansi ka tsevu, loko ku hundzuluxa - (i) ku yelana na mhaka leyi khumbhaka Khansele; (ii) ku cinca mindzelekano, matimba, milawu kumbe swivandla; kumbe (iii) ku hundzuluxa mhaka leyi tirhanaka hi ku kongomisa ni timhaka ta xifundzankulu. (4) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu fanelanga ku nghenisa timhaka tin'wana handle ka swihundzuluko swa vumbiwa na timhaka leti yelanaka ni swihundzuluko leswi. (5) Ku nga ri hansi ka 30 wa masiku Nawumbisi wu nga si hundzuluxa Vumbiwa leswi khumbhaka xiyenge xa 73(2), munhu kumbe komiti leyi lavaka ku nghenisa Nawumbisi yi fanele ku - (a) hangalasa eka Gazete ya Hulumente ya tiko, na hi ku landza milawu na swileriso swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, vuxokoxoko bya ku hundzuluxa loku ehleketiweke hi miehleketo ya vanhu; (b) rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Nhlengeletano ya Milawu, vuxokoxoko lebyiya bya mimfumo ya milawu ya swifundzankulu ku yimela miehleketo ya kona; na ku (c) rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu, vuxokoxoko lebyiya bya Khansele ya njekanjekisano wa vanhu, loko ku ri leswaku ku cinca loku komberiweke a hi ku cinca loku lavekaka ku va ku nyikiwa kumbe ku humesiwa hi Khansele. (6) Loko Nawumbisi wo hundzuluxa Vumbiwa wu tivisiwa, munhu kumbe komiti leyi tivisaka Nawumbisi swi fanele ku rhumela miehleketo leyi tsariweke yihi kumbe yihi leyi kumekeke evanhwini ni le ka mfumo wa milawu ya swifundza - (a) eka Xipikara ku swi xaxameta eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; na (b) hi mayelana ni swihundzuluxo leswi kombisiweke eka xiyengenyana (1), (2), kumbe (3)(b), eka Mutshama-xitulu wa Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu ku xaxametiwa eka Khansele. (7) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu vekiwi eka vhoti eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu eka 30 masiku ya (a) ku tivisiwa ka yona loko Nhlengeletano ya Milawu yi hlangana ku tivisa Nawumbisi; kumbe (b) ku xaxameta ka rona eka Nhlengeletano wa Malawu, loko Nhlengeletano wa Milawu wu ri kun'wana hi nkarhi wo tivisa Nawumbisi. (8) Loko Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengenyana xa (3)(b), kumbe xiphemu xin'wana xa Nawumbisi, xi khumbha ntsena xifundzankulu a swi fanelanga swi humesa Nawumbisi kumbe xiphemu lexi faneleke handle ka loko xi pfumeriwile hi Mfumo kumbe Mifumo ya Milawu ya swifundzankulu sweswo. (9) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa leri nga humesiwa hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na loko, laha swi endlekaka, hi Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu, ri fanele ri kongongomisiwa eka Presidente ku va a pfumelelana na rona. Milawumbisi yinene leyi nga Khumbhiki swifundzankulu 75. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi handle ka Nawumbisi lowu eka wona tirhelo leri kombiweke eka xiyenge xa 74 kumbe xa 76, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri landzelaka: (a) Huvo ya Tiko yi fanele - (i) ku pasisa Nawumbisi walowo; (ii) ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa walowo ku ya hi mihundzuluxo leyi yi ringanyetiweke; kumbe (iii) ku ala Nawumbisi walowo. (b) Loko Huvo ya Tiko yi pasisa Nawumbisi handle ko ringanyeta mihundzuluxo, Nawumbisi walowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pfumelela. (c) Loko Huvo ya Tiko yi Landzula Nawumbisi kumbe wu hundzuluxiwa, Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, kutani loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, ku va swi vuriwile hi Huvo, nakona swi nga - (i) pasisa Nawumbisi walowo nakambe, ku nga va ku ri na mihundzuluxo kumbe ku ri hava; kumbe (ii) ku boha ku va yi nga yi emahlweni na Nawumbisi walowo. (d) Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (c) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (2) Loko Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi vhota ehenhla ka mhaka hi ku landza xiyenge lexi, xiyenge xa 65 a xi tirhi; ematshan'weni ya swona - (a) murhumiwa un'wana na un'wana eka vurhumiwa bya xifundzankulu u na vhoti yin'we; (b) ku sukela eka n'we-nharhu eka varhumiwa va fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yaleyo; naswona (c) mhaka yaleyo yi tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke, kambe loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka tlhelo rin'wana na rin'wana ra mhaka yaleyo, murhumiwa loyi a fambisaka u fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka. Milawumbisi leyi khumbhaka swifundzankulu 76. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka swiyengentsongo swa (3), (4) kumbe (5), Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri landzelaka: (a) Huvo ya Tiko yi fanele - (i) ku pasisa Nawumbisi; (ii) ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe (iii) ku ala Nawumbisi walowo. (b) Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi handle ka hundzuluxo, Nawumbisi walowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumela. (c) Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, kutani loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (d) Loko Huvo yi ala Nawumbisi, kumbe loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu vuriwaka hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi walowo na, laha swi tirhaka, ku katsa na Nawumbisi wo hundzuluxiwa, wu fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi yi nga pfumelelanaka hi - (i) Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu; (ii) Nawumbisi wo hundzuluxiwa tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo; kumbe (iii) Nawumbisi lowu tani hi laha wu tsariweke hi ndlela yin'wana. (e) Loko Komiti yo Lamula yi nga koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko rhumeriwa ka Nawumbisi walowo eka yona, Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa nakambe Nawumbisi walowo, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula. (f) Loko komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi walowo, Nawumbisi walowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (g) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (h) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwele man'wana ya Nawumbisi walowo, Nawumbisi walowo wa matsariwele laman'wana wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu xikan'we na Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu na Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (i) Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Huvo hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Huvo, Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula. (j) Loko Nawumbisi lowu hundziseriweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (g) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi, kambe Nawumbisi tani hi laha a wu pasisiwile hi Nhlengeletano ya Milawu eku sunguleni wu nga ha pasisiwa nakambe hi Nhlengeletano ya Milawu, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula. (k) Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (e),(i) kumbe (j) wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pfumelela. (2) Loko Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3), Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri landzelaka: (a) Nhlengeletano ya Milawu yi fanele - (i) ku pasisa Nawumbisi walowo; (ii) ku pasisa Nawumbisi leri hundzuluxiweke; kumbe (iii) ku ala Nawumbisi walowo. (b) Nawumbisi lowu wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (a)(i) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (c) Loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (d) Loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala Nawumbisi kumbe loko Huvo yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu kongomisiweke eka yona hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi walowo na, laha swi tirhaka, Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, yi fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi yi nga ha twananaka hi- (i) Nawumbisi walowo tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo; (ii) Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu; kumbe (iii) Nawumbisi walowo hi matsariwele man'wana. (e) Loko Komiti yo Lamula yi nga swi koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko va wu kongomisiwile eka yona, Nawumbisi wu hundzela hi nkarhi. (f) Loko Komiti yo Ahlula yi twanana hi Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi walowo, Nawumbisi wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (g) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (h) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwele man'wana ya Nawumbisi, matsariwele malamo ya Nawumbisi ya fanele ku kongomisiwa eka Huvo xikan'we na Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo na Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (i) Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi. (3) Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri simekiweke hi xiyengenyana xa (1) kumbe xa (2) loko lama wu wela eka makungu lama nga longoloxiwa eka Xedule 4 kumbe xihi na xihi xa xiyenge lexi landzelaka: (a) xiyenge xa 65(2); (b) xiyenge xa 163; (c) xiyenge xa 182; (d) xiyenge xa 195(3) na (4); (e) xiyenge xa 196; na (f) xiyenge xa 197. (4) Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri simekiweke hi xiyengenyana xa (1) loko wu ri lowu endlaka makungu ya ku endla milawu - (a) leyi languteriweke eka xiyenge xa 44(2), kumbe 220(3); kumbe (b) leyi languteriweke eka Kavanyisa ka 13, naswona leyi yi khumbaka timhaka ta timali ta xiyimo xa xifundzankulu xa mfumo. (5) Nawumbisi lowu wu languteriweke eka xiyenge xa 42(6) ku fanele ku tirhaniwa no wona hi ku landza endlele leri simekiweke hi xiyengenyana xa (1), handle ka leswaku B - (a) loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi vhotela Nawumbisi walowo, makungu ya xiyenge xa 53(i) a ma tirhi; ematshan'weni ya swona, Nawumbisi walowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona; na (b) loko Nawumbisi walowo wu hundziseriwa eka Komiti yo Lamula, swinawana leswi landzelaka swa tirha: (i) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi kanela Nawumbisi tani hi laha swi languteriweke eka xiyengenyana xa (1)(g) kumbe (h), Nawumbisi walowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona. (ii) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi kanela kumbe yi kambisisa-nakambe Nawumbisi tani hi laha swi languteriweke eka xiyengenyana xa (1)(e),(i) kumbe (j), Nawumbisi walowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona. (6) Xiyenge lexi a xi tirhi eka Milawumbisi ya timali Milawumbisi ya Timali 77. (1) Nawumbisi lowu pimanyetaka timali kumbe leri vekaka swibalo, mindzuvo kumbe swibalo swa nhundzu i Nawumbisi wa timali. Nawumbisi wa timali a wu fanelanga ku tirhana na timhaka tihi ni tihi tin'wana handle ka ku barisa tihakelo ta vatirhisi, kumbe mindziho kumbe minxupulo yin'wana ya timali. (2) Milawumbisi ya timali hinkwayo yi fanele ku kaneriwa hi ku ya hi endle leri simekiweke hi xiyenge xa 75. Nawu wa Palamende wu fanele ku endla makungu ya maendlele lama hawona Palamende yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali. Komiti yo Lamula 78. (1) Komiti yo Lamula yi vumbiwa hi - (a) swirho swa nkaye swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu uswi hlawuriweke hi Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi endlele leri ri vekiweke hi milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Milawu, naswona swi vangaka vuyimeri bya mintlawa mpimo leri ringanaka na mintlawa leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; na (b) muyimeri un'we wo huma eka vurhumiwa bya xifundzankulu byi'wana na byin'wana eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, a hlawuriweke hi vurhumiwa byolebyo. (2) Komiti yo Lamula yi va yi twananile hi matsariwele ya Nawumbisi, kumbe yi tsemile mhaka, loko matsariwele malamo, kumbe tlhelo rin'we ra mhaka, ri seketeriwa hi - (a) vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; na (b) vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. Ku pfumelela Milawumbisi 79. (1) Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Presidente a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi walowo wu landza vumbiwa, wu tlherisela endzhaku eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leswaku wu kambisisiwa-nakambe. (2) Milawu ya mafambisele leyi hlanganeriweke, ni swileriso swi fanele ku endla makungu ya, ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na migigingiriko ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. (3) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku nghenela eka ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi lowu Presidente a ri tlheriseleke eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu: (a) ku kanakana ka Presidente hi loko Nawumbisi wu landza vumbiwa mayelana na mhaka ya maendlele na makanelele lama ya khumbaka Huvo; kumbe (b) xiyenge xa 74 (1), (2) kumbe (3)(b) kumbe 76 xi tirhisiwile eku pasisiweni ka Nawumbisi walowo. (4) Loko Nawumbisi lowu , endzhaku ko kambisisiwa-nakambe wu amukela hi ku hetiseka mianakanyo ya Presidente, Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi walowo; loko swi nga ri tano, Presidente u fanele: (a) ku pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe (b) a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa ku endlela xiboho xa loko wu landza kumbe wu nga landzi vumbiwa. (5) Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi walowo wu landza vumbiwa, Presidente u fanele ku wu pfumelela no wu sayina. Swikombelo hi swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu eka Khoto ya Vumbiwa 80. (1) Swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa ku endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu wa Palamende, a wu landzi Vumbiwa. (2) Xikombelo - (a) xi fanele ku seketeriwa hi swirho swa Nhlengeletano ya milawu swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula; naswona (b) xi fanele ku endliwa ku nga si hela masiku ya 30 ku sukela siku leri Presidente a nga pfumelela no sayina Nawu walowo. (3) Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu lowu ku vulavuriwaka hi wona eka xikombelo xolexo hi ku landza xiyengenyana xa (1) a wu tirhi ku kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko - (a) ku tirha ka vululami swi lava swona; na (b) loko xikombelo xolexo xi ri na xitshembiso xo humelela. (4) Loko xikombelo xi nga humeleli, no va xi nga kumanga mihandzu yo nyawula Khoto ya Vumbiwa yi nga lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo. Ku tivisiwa ka Milawu 81. Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Presidente wu va Nawu wa Palamende, wu fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa, kutani wu sungula ku tirha loko wu tivisiwile kumbe hi siku leri vekiweke hi ku landza Nawu walowo. Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende 82. Kopi leyi sayiniweke ya Nawu wa Palamende i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu walowo kutani, endzhaku ko wu tivisa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa. Kavanyisa ka 5 Presidente na Huvonkulu ya Rixaka Presidente 83. Presidente - (a) i Nhloko ya Tiko na ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka; (b) u fanele ku tlakusa, a sirhelela no xixima Vumbiwa tani hi nawu leri kulukumba wa Riphabliki; na (c) ku yisa emahlweni vun'we bya rixaka na leswi swi nga yisaka emahlweni Riphabliki. Matimba na mintirho ya Presidente 84. (1) Presidente u na matimba lama a haverisiweke wona hi Vumbiwa na milawu leyi vekiweke, ku katsa na lama ya lavekaka ku va a tirha mintirho ya Nhloko ya Tiko na ya nhloko ya huvonkulu ya rixaka. (2) Presidente u na vutihlamuleri - (a) byo pfumelela no sayina Milawumbisi; (b) byo tlherisela Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leswaku ku kambisisiwa-nakambe loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa; (c) byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa ku endlela xiboho xa loko wu landza Vumbiwa; (d) byo vitana Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu kumbe Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ntirho wo hlawuleka; (e) ku tirha ku thola kwihi na kwihi loku Vumbiwa kumbe milawu leyi vekiweke yi lavaka leswaku Presidente a ku tirha, handle ka ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka; (f) ku thola tikhomixini ta ndzavisiso; (g) ku vitana tireferendamu ta tiko, hi ku landza Nawu wa Palamende; (h) byo vuyisa no amukela vuyimeri bya tintsumi ta le matikweni mambe na vayimeri; (i) ku thola vayimeri va le matikweni ya le handle, varhumiwa lava haverisiweke matimba na tintsumi ematikweni ya le handle; (j) ku rivalela kumbe ku yimisa ka nkarhinyana swigwevo swa vaonhi no hunguta kumbe ku herisa mindziho yihi na yihi, minxupulo na ku lova nhundzu; na (k) ku haverisa swidlodlo swa swifundzho. Matimba ya huvonkulu ya Riphabliki 85. (1) Matimba yo tirha makungu ya Riphabliki ya haverisiwile Presidente. (2) Presidente u tirhisa matimba yo endla makungu, kun'we na swirho leswin'wana swa Khabinete, hi - (a) ku endla leswaku ku tirhisiwa milawu yo vekiwa ya tiko handle ka loko Vumbiwa kumbe milawu yin'wana yi hlamusela hi ndlela yin'wana; (b) ku hluvukisa no endla leswaku ku tirhisiwa milawu ya matirhele ya rixaka; (c) ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta tiko na mintirho ya ta mafambisele; (d) ku lulamisa no sungula milawu; na (e) ku tirha mintirho yihi na yihi yin'wana ya makungu leyi yi lulamiseriweke swona eka Vumbiwa na le ka milawu yo vekiwa ya tiko. Ku hlawuriwa ka Presidente 86. (1) Eka ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko yi hlawuriwile, na loko swi laveka ku siva xivandla, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku hlawula wansati kumbe wanuna eka swirho swa yona ku va Presidente. (2) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Presidente, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla sweswo. Endlele leri ri andlariweke eka Xiyenge xa A xa Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni ka Presidente. (3) Nhlawulo wa ku siva xivandla xa ntirho wa Presidente wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla. Ku sungula ntirho hi Presidente 87. Loko a hlawuriwile ku va Presidente, munhu wa tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, naswona, ku nga si hela ntlhanu wa masiku, u fanele ku sungula ntirho hi ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Nkarhi wa ku tirha wa Presidente 88. (1) Nkarhi wa ku tirha wa Presidente wu va loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu loyi a hlawuriweke ku va Presidente loyi a landzelaka a sungula ku tirha. (2) Ku hava munhu loyi a nga khomaka ntirho wa Presidente ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa ku va a siva xivandla xa ntirho wa Presidente, nkarhi leri wu nga xikarhi ka nhlawulo walowo na nhlawulo leri landzelaka wa Presidente a wu tekiwi wu ri nkarhi wo tirha. Ku susiwa ka Presidente entirhweni 89. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti ya swirho leswi nga riki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu, yi nga ha susa Presidente entirhweni ntsena hi swivangelo swa - (a) swiendlo swo eyisa Vumbiwa kumbe nawu; (b) matikhomele lama nga nkhensekeki mo biha; kumbe (c) ku tsandzeka ku tirha mintirho ya xiyimo xa yena. (2) Munhu wihi na wihi loyi a nga susiwa eka ntirho wa Presidente hi ku landza xiyengenyana xa (1)(a) kumbe (b), a nga ha kumi swipfuno swa ntirho walowo, naswona a nga ha tirhi ka ntirho wihi na wihi wa tiko. Presidente wo Khomela 90. (1) Loko Presidente a nga ri kona laha Riphabliki kumbe loko hikokwalaho ka swin'wana a nga swi koti ku hetisa mintirho ya Presidente, kumbe hi nkarhi leri ku nga na xivandla xa ntirho wa Presidente, mukhomi un'wana wa ntirho hi ndzandzelelano wu nga laha hansi u tirha tani hi Presidente - (a) Museketeri wa Presidente. (b) Holobye loyi a hlawuriweke hi Presidente. (c) Holobye loyi a hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Khabinete. (d) Xipikara, ku kondza Nhlengeletano ya Tiko ya milawu yi veka un'wana wa swirho swa yona. (2) Mukhomeri wa Presidente u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente. (3) Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente, Presidente wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Khabinete 91. (1) Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, tani hi nhloko ya Khabinete, Museketeri wa Presidente na Vaholobye. (2) Presidente u thola Museketeri wa Presidente na Vaholobye, u va nyika matimba na mintirho ya vona, naswona a nga va hlongola. (3) Presidente - (a) u fanele ku hlawula Museketeri wa Presidente exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Tiko Milawu; (b) a nga ha hlawula nhlayo yihi na yihi ya Vaholobye exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu; naswona (c) a nga ha hlawula Vaholobye lava nga tluriki vambirhi ku suka ehandle ka Nhlengeletano ya Milawu. (4) Presidente u fanele ku thola xirho xa Khabinete ku va murhangeri wa ntirho wa mfumo eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu. (5) Museketeri wa Presidente u fanele ku pfuna Presidente eku tirhiweni ka mintirho ya mfumo. Vutihalmuleri na Mintirho 92. (1) Museketeri wa Presidente na Vaholobye va na vutihlamuleri bya matimba na mintirho ya huvonkulu leswi va nyikiweke swona hi Presidente. (2) Swirho swa Khabinete swi hlanganile na hi un'we-un'we swi na vutihlamuleri, bya ku kombisa matimba ya swona ePalamende. (3) Swirho swa Khabinete swi fanele - (a) ku tirha hi ku landza Vumbiwa; na (b) ku nyika Palamende swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona. Vaseketeri va Vaholobye 93. Presidente a nga ha hlawula Vaseketeri va Vaholobye vo huma exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu ku va va pfuna swirho swa Khabinete, naswona a nga ha va hlongola. Ku ya emahlweni ka Khabinete endzhaku ka minhlawulo 94. Loko ku khomiwa nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, Khabinete, Museketeri wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri vahi ni vahi va Vaholobye va tama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu loyi a hlawuriweke ku va Presidente hi Nhlengeletano ya Milawu leyi landzelaka a sungula ku tirha. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso 95. Loko Museketeri wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri va Vaholobye vahi kumbe vahi va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Matikhomele ya swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye 96. (1) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomele leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko. (2) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye a va fanelanga - (a) ku tirha ntirho wihi ni wihi wun'wana leri wu hakelaka; (b) ku tikhoma hi ndlela yihi ni yihi leyi yi nga fambelaniki na swiyimo swa vona kumbe va tiveka eka xiyimo lexi xi va vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi ka vutihlamuleri bya vona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya vona bya le tlhelo; kumbe (c) ku tirhisa xiyimo xa vona kumbe mahungu wahi ni wahi lama va nyikiweke wona ku tifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi ni wihi un'wana hi ndlela leyi yi nga ri ku yinene. Ku hundziseriwa ka mintirho 97. Presidente hi xitivisanawu, a nga ha hundzisela eka xirho xa Khabinete - (a) mafambisele ya milawu yihi ni yihi eka xirho xin'wana xa Khabinete; kumbe (b) matimba wahi ni wahi kumbe mintirho leyi yi nyikiweke xirho xin'wana. Ku nyikiwa mintirho ka nkarhinyana 98. Presidente a nga ha nyiketa eka xirho xa Khabinete mintirho yihi ni yihi ya xirho xin'wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirha mintirho yaleyo. Ku nyiketiwa mintirho 99. Xirho xa Khabinete xi nga ha nyiketa matimba wahi ni wahi kumbe mintirho leyi yi fanelaka ku tirhiwa kumbe ku endliwa hi ku landza Nawu wa Palamende eka xirho xa Huvonkulu ya xifundzankulu kumbe eka Huvo ya Masipala. Ku nyikiwa ntirho - (a) swi fanele ku va hi ku landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Khabinete na xirho xa Huvonkulu kumbe Huvo ya Masipala; (b) swi fanele ku fambelana na Nawu wa Palamende leri hi ku landza wona matimba lama fanelaka na mintirho ya tirhisiwa no tirhiwa; naswona (c) swi sungula ku tirha hi xitivisanawu xa Presidente. Vulanguteri bya mfumo wa rixaka bya mafambisele ya swifundzankulu 100. (1) Loko xifundzankulu xi nga swi koti kumbe xi nga enetisi xiboho xa ntirho wa huvonkulu hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe Vumbiwa leri, huvonkulu ya rixaka yi nga ha nghenelela hi ku teka magoza wahi ni wahi lama faneleke ku vonisisa ku landzeleriwa ka swona, ku katsa na - (a) ku humesa xiletelo xo ya eka huvonkulu ya xifundzankulu, lexi hlamuselaka mpimo wa ku tsandzeka ku enetisa swiboho swa xona na ku hlamusela magoza wahi ni wahi lama ya lavekaka ku eneta swiboho swa xona; na (b) ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka xifundzankulu xolexo ku fikela laha swi fanelaka ku endlela - (i) ku hlayisa swiyelo swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku eneta swiyelo swa minimamu leswi vekiweke swa ku nyika vutirheri; (ii) ku hlayisa vun'we bya ikhonomi; (iii) ku hlayisa vuhlayiseki bya rixaka; kumbe (iv) ku sivela xifundzankulu xolexo ku teka goza leri nga twaleki leri onhiselaka swilaveko swa xifundzankulu xin'wana kumbe swa tiko hinkwaro. (2) Loko huvonkulu ya rixaka yi nghenelela eka xifundzankulu hi ku landza xiyengenyana xa (1)(b) - (a) xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ku nga si hela masiku ya 14 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku sunguriwile ku nghenelela koloko; (b) ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku suguriwile ku nghenelela koloko; naswona (c) Huvo yi fanele ku vuyeketa ku nghenelela koloko nkarhi na nkarhi na ku endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya rixaka. (3) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha lawula endlele leri simekiwaka hi xiyenge lexi. Swiboho swa huvonkulu 101. (1) Xiboho xa Presidente xi fanele xi ri xo tsariwa loko - (a) xi fikeleriwile hi ku landza milawu; kumbe (b) xi ri ni mbuyelo wo karhi etlhelweni ra milawu (2) Xiboho xo tsariwa xa Presidente xi fanele ku sayiniwa hi ku tiyisisa hi xirho xin'wana xa Khabinete loko. (3) Switivisanawu, swinawana na switirhisiwa swin'wana swa milawu ya le hansinyana swi fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu va tiko. (4) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha boxa mukhuva leri hawona,na mpimo leri ku fikela eka wona, switirhisiwa leswi vuriwaka eka xiyengenyana xa (3) swi fanele - (a) ku andlariwa ePalamende; na (b) ku pfumeleriwa hi Palamende. Makungu yo kombisa ku pfumala ku tshemba 102. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshemba eka Khabinete ku nga katsiwi na Presidente, Presidente u fanele ku vumba hi vuntshwa Khabinete. (2) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshemba eka Presidente, Presidente na swirho leswin'wana swa Khabinete na Museketeri wa Holobye wihi ni wihi va fanele ku lan'wa ntirho. Kavanyisa ka 6 Swifundzankulu Swifundzankulu 103. (1) Riphabliki yi na swifundzankulu leswi landzelaka: (a) Kapa-Vuxa (b) Free State (c) Gauteng (d) Kwazulu-Natal (e) Mpumalanga (f) Kapa-N'walungu (g) Xifundzankulu xa N'walungu (h) N'walungu-Vupeladyambu (i) Kapa-Vupeladyambu (2) Mindzilekano ya swifundzankulu hi leyi a yi ri kona loko Vumbiwa ri sungula ku tirha. Mimfumo ya Milawu ya Swifundzankulu Matimba yo endla milawu ya swifundzankulu 104. (1) Matimba yo endla milawu ya swifundzankulu ya haverisiwile mimfumo ya swona yo endla milawu, naswona ya nyika mimfumo ya milawu ya swifundzankulu matimba - (a) yo pasisa vumbiwa ra xifundzankulu xa wona kumbe ku hundzuluxa vumbiwa rihi na rihi leri pasisiweke hi wona hi ku landza swiyenge swa 142 na 143; (b) yo pasisa milawu leyi vekiweke endzeni ka na ku endlela xifundzankulu xa wona hi tlhelo ra - (i) mhaka yihi ni yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4; (ii) mhaka yihi ni yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 5; na (iii) mhaka yihi ni yihi leyi nga handle ka tindhawu toleto ta mintirho, naswano leyi yi nyikiweke hi swikongomelo swa xifundzankulu xolexo hi milawu ya tiko; na (iv) mhaka yihi ni yihi leyi eka Vumbiwa yi kombisaka ku tirhisa milawu ya swifundzankulu; na (c) ku nyika wahi ni wahi ya matimba ya wona yo endla milawu eka Huvo ya Masipala eka xifundzankulu xolexo. (2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu, hi xiboho lexi tirhisiweke hi nseketelo wa vhoti ku sukela eka mbirhi-xa-nharhu eka swirho swa wona, wu nga kombela Palamende ku cinca vito ra xifundzankulu xolexo. (3) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu bohiwa ntsena hi Vumbiwa leri naswona, loko wu pasisile vumbiwa ra xifundzankulu xa wona, hi vumbiwa rolero, kutani wu fanele ku tirha hi ku ya hi, na hi le ndzeni ka swipimelo swa Vumbiwa leri na vumbiwa rolero ra xifundzankulu. (4) Milawu leyi vekiweke ya xifundzankulu hi mayelana na mhaka leyi lavekaka hi ndlela yo twala ku endlela, kumbe hi ku yelana na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba ya wona hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, hi swikongomelo hinkwaswo i milawu leyi tirhelanaka na mhaka leyi welaka eka Xedulu ya 4. (5) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha bumabumela eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu milawu leyi vekiweke yi khumbaka mhaka yihi na yihi yi nga handle ka vulawuri bya mfumo walowo wa milawu, kumbe leri hi tlhelo ra wona Nawu wa Palamende wu nga na matimba ku tlula nawu wa xifundzankulu. Mavumbiwele na nhlawulo wa mimfumo ya milawu ya swifundzankulu 105. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava va hlawuriweke ku va swirho hi ku landza sisiteme ya nhlawulo leyi - (a) yi vekiweke hi milawu ya tiko; (b) yi simekiweke ehenhla ka xiphemu xa xifundzankulu xolexo xa nongoloko wun'we wa vavhoti; (c) yi endlaka makungu ya minimamu ya vukhale byo vhota bya 18 wa malembe; na (d) leyi endlaka leswaku vuyelo, hi ku angarhela, byi va vuyimeri byo landza mpimo. (2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu vumbiwa hi swirho swa le xikarhi ka 30 na 80. Nhlayo ya swirho, leyi yi nga hambanaka hi ku ya hi swifundzankulu, yi fanele ku vekiwa hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko. Vuxirho 106. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana loyi a enetaka swilaveko swo vhotela Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu u na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu handle ka - (a) munhu wihi na wihi loyi a thoriweke hi, kumbe loyi a nga eka vutirheri bya mfumo naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa kwaloko kumbe vutirheri byolebyo, handle ka - (i) Holobyenkulu na swirho leswin'wana swa Huvonkulu ya xifundzankulu xolexo; na (ii) vakhomi va mintirho van'wana lava mintirho ya vona yi fambelanaka na mintirho ya xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu, naswona yi va yi vuriweke ku va yi fambelana na mintirho yaleyo hi milawu ya tiko; (b) Swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu kumbe swirho swa Huvo ya Masipala; (c) vachoni lava nga ha pfukangiki; (d) munhu wihi ni wihi loyi a vuriweke ku va a nga pfukangi ebyongweni hi khoto ya Riphabliki; kumbe (e) munhu wihi ni wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile nandzu no gweviwa ku pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki loko matikhomele lama ya vumbaka nandzu a ma ta va ma ve nandzu laha Riphabliki; kambe, ku hava munhu loyi a nga tekiwaka tani hiloko a gweviwile ku kondza apili ehenhleni ka ku bohiwa koloko kumbe xigwevo yi tsemiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo apila kumbe ku kombela wu herile. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile. (2) Munhu loyi a nga riki na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu hi ku landza xiyengenyana xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela-ku-langwa wa mfumo wa milawu ku ya hi swipimelo swihi ni swihi kumbe matshamele ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko. (3) Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya mfumo wa milawu wa xifundzankulu loko munhu yaloye - (a) a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe (b) a xwa eka mfumo wa milawu handle ka mpfumelelo eka matshamele ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambisele ya mfumo wa milawu yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho. (4) Swivandla eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko. Swihlambanyo kumbe ku tiyisisa 107. Loko swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona eka mfumo wa milawu, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xeduluya 2. Nkarhi wo tirha wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu 108. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu hlawuleriwa ku tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe. (2) Loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu heirsiwa hi ku landza xiyenge xa 109, kumbe loko nkarhi wa wona wo tirha wu hela, Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo hi xitivisanawu, u vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri mfumo wa milawu wu herisiweke, kumbe ku herile nkarhi wa wona. (3) Loko vuyelo bya nhlawulo wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu byi nga tivisiwi ku nga si hela nkarhi leri wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190, kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitivisanawu, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi walowo kumbe ka siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona. (4) Mfumo wa Milawu wa xifundzankulu wu tama wa ha fanerile ku tirha ku sukela eka nkarhi wa ku herisiwa ka wona, kumbe loko ku hela nkarhi wa wona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela mfumo wa milawu leri landzelaka. Ku herisiwa ka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha 109. (1) Holobyenkulu wa xifundzankulu u fanele ku herisa mfumo wa milawu wa xifundzankulu loko - (a) mfumo wa milawu walowo wu amukela xiboho xo wu herisa xi seketariwaka hi vhoti ya vunyingi bya swirho swa wona; na (b) loko ku hundze malembe manharhu ku sukela loko mfumo wa milawu wu hlawuriwile. (2) Holobyenkulu wo Khomela u fanele ku herisa mfumo wa milawu wa xifundzankulu loko - (a) ku ri na xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu; na (b) loko mfumo wa milawu wu tsandzeka ku hlawula Holobyenkulu un'wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xolexo xi pfulekile. Mintshamo na minkarhi yo wisa 110. (1) Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke muavanyisi loyi a hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya wona leyin'wana na minkarhi ya wona yo wisa. (2) Holobyenkulu wa xifundzankulu a nga ha vitana mfumo wa milawu wa xifundzankulu eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka. (3) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku veka ndhawu leyi hi ntolovelo wu nga ta hlangana kona. Swipikara na Vaseketeri va Swipikira 111. (1) Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka wona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku hlawula Xipikara na Museketeri wa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa wona. (2) Muavanyisi loyi a vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Museketeri wa Xipikara. (3) Endlele leri ri hlamuseriwaka eka Xiyenge xa A eka Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni ka Swipikara na Vaseketeri va Swipikara. (4) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha susa Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa mfumo wa milawu swi fanele ku va kona loko xiboho xolexo xi amukeriwa. (5) Hi ku landza milawu ya wona ya mafambisele, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha hlawula eka swirho swa wona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Museketeri wa Xipikara. Swiboho 112. (1) Handle ka laha Vumbiwa ri hlamusela hi ndlela yin'wana - (a) vunyingi bya swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi; (b) swirho swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mfumo wa milawu; naswona (c) timhaka hinkwato leti nga mahlweni ka mfumo wa milawu wa xifundzankulu ti tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke. (2) Xirho lexi xi fambisaka nhlengeletano ya milawu ya xifundzankulu xi hava vhoti yo kanela, kambe - (a) xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka matlhelo havumbirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona (b) xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa mfumo wa milawu. Timfanelo ta varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu 113. Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va xifundzankulu eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu va nga ha va kona, naswona va nga vulavula eka, mimfumo ya milawu ya swifundzankulu swa vona na tikomiti ta wona, kambe a va fanelanga ku vhota. Mfumo wa milawu wu nga ha lava leswaku murhumiwa wa nkarhi hinkwawo a va kona eka mfumo wa milawu kumbe tikomiti ta wona. Matimba ya mimfumo ya milawu ya swifundzankulu 114. (1) Eku tirhiseni ka wona ka matimba ya wona yo endla milawu, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele - (a) ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa kumbe ku ala Nawumbisi wihi na wihi leri vekiweke emahlweni ka mfumo wa milawu; na (b) ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali. (2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku endla makungu ya switirhisiwa - (a) swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xifundzankulu swi na vutihlamuleri eka wona; na (b) ku hlayisa vulanguteri ehenhleni ka - (i) ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu eka xifundzankulu ku katsa na ku endla leswaku milawu yi tirhisiwa; na (ii) xirho xihi na xihi xa mfumo. Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu 115. Mfumo wa milawu wa xifundzankulu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona, wu nga ha - (a) vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka wona ku nyika vumbhoni byo hlambanyiwa kumbe byi tiyisisiweke kumbe ku humesa matsalwa; (b) lava leswaku munhu wihi ni wihi kumbe vandla ra xifundzankulu ri tivonakisa eka wona; (c) hi ku landza milawu leyi vekiweke ya xifundzankulu kumbe milawu ya mafambisele, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na (d) ku amukela tiphetixeni, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi ni vahi lava swi tsakelaka kumbe swivandla. Mindzulamiso ya ta mafambisele ya le ndzeni, maendlele na matirhele ya mimfumo ya swifundzankulu 116. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga - (a) veka no lawula mindzulamiso ya wona ya mafambisele ya le ndzeni, maendlele na makanelele; na (b) ku endla milawu ya mafambisele leyi khumbaka ntirho wa wona, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni demokhiresi ya vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko. (2) Milawu ya mafambisele ya mfumo wa milawu wa xifundzankulu yi fanele ku endla makungu ya - (a) ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlele na ku leha ka nkarhi wa ku tirha ka tikomiti ta wona; (b) ku nghenela eka makanelele ya mfumo wa milawu ka hinkwayo mintlawa ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka mfumo wa milawu, hi mukhuva leri landzaka demokhiresi. (c) ku pfuniwa hi timali na mafambisele eka ntlawa wun'wana na wun'wana wa tipolitiki leri wu yimeriweke eka mfumo wa milawu, ku ya hi mpimo wa ndzinganelano wa wona, ku endlela leswaku ntlawa wun'wana na wun'wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mintirho ya wona eka mfumo wa milawu; na (d) ku amukeriwa ka murhangeri wa ntlawa lerikulu wa vuntsongo eka mfumo wa milawu, tani hi Murhangeri wa Vukaneti. Xifundzho 117. (1) Swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu na varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu - (a) va na ntshunxeko wo vulavula eka mfumo wa milawu na le ka tikomiti ta wona, ku ya hi milawu ya wona ya mafambisele; naswona (b) a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hikwalaho ka - (i) nchumu wihi ni wihi leri va wu vuleka eka, va wu humeseke emahlweni ka, kumbe va wu yiseke emahlweni ka mfumo wa milawu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona; kumbe (ii) nchumu wihi ni wihi leri wu paluxiweke hikwalaho ka leswi va swi vuleke eka, va swi humeseke emahlweni ka, kumbe va swi yiseke eka mfumo wa milawu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta wona. (2) Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya mfumo wa milawu wa xifundzankulu na swirho swa wona swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko. (3) Miholo, swengetelo na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu i xikweleti lexi rhwariwaka hi Nkwama wa Mali ya Tiko ya Xifundzankulu. Mfikelelo wa vanhu na ku khumbeka eka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu 118. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele - (a) Wu nghenisa vanhu eka milawu ya tiko na tikomiti ta kona hi - (b) (i) ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlele man'wana ya mfumo wa milawu na tikomiti ta wona; na (ii) ku tirha mintirho ya wona yo lava munhu wihi komba wihi, na ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi ni wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu wihi ni wihi kumbe ku humeseriwa ehandle. (2) Mfumo wa milawu ya swifundzankulu a wu fanelanga ku hunisa vanhu, ku katsa ni vahangelasi va mahungu, eka ntshamo wa komiti handle ka loko swi kombisiwile kahle eviraleni ni le ka vanhu va xidemokratiki. Ku tivisiwa ka Milawumbisi 119. I swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu ntsena kumbe komiti kumbe xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu xi fanelaka ku tivisa Nawumbisi eka mfumo wa milawu; kambe i xirho xa Huvonkulu ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta xifundzankulu, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka mfumo wa milawu. Milawumbisi ya Timali 120. (1) Nawumbisi lowu pimanyetaka timali kumbe leri wu vekaka swibalo, mindzuvo kumbe swibalo swa nhundzu i Nawumbisi wa timali. I Nawumbisi wa timali ntsena lowu nga pimanyetaka timali, kumbe ku veka swibalo, mindzuvo na swibalo swa nhundzu, kutani Nawumbisi wa timali a wu fanelanga ku tirhana na timhaka tin'wana handle ka ku barisa tihakelo ta vatirhisi, kumbe mindziho kumbe minxupulo yin'wana ya timali. (2) Nawu wa xifundzankulu wu fanele ku endla makungu ya maendlele lama hawona Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali. Ku pfumelela Milawumbisi 121. (1) Holobyenkulu wa xifundzankulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi mfumo wa milawu wa xifundzankulu hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Holobyenkulu a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi walowo wu landza Vumbiwa, u wu tlherisela endzhaku eka mfumo wa milawu leswaku wu kambisisiwa nakambe. (2) Loko, endzhaku ko kambisisiwa-nakambe, Nawumbisi wu amukela hi ku hetiseka miehleketo ya Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi; handle ka swona Holobyenkulu u fanele a - (a) pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe (b) a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa leswaku yi teka xiboho mayelana na loko wu landza vumbiwa. (3) Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wu landza vumbiwa, Holobyenkulu u fanele ku wu pfumelela no wu sayina. Swikombelo hi swirho eka Khoto ya Vumbiwa 122. (1) Swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa ku endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu, wa swifundzankulu a wu landzi vumbiwa. (2) Xikombelo - (a) xi fanele ku seketeriwa hi 20 wa tiphesente wa swirho swa mfumo wa milawu; naswona (b) xi fanele ku endliwa ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko Holobyenkulu se a pfumelerile no sayina Nawu walowo. (3) Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu leri ku vulavuriwaka hawona eka xikombelo xolexo hi ku landza xiyengenyana xa (1) a wu tirhi ku kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko - (a) ku tirha ka vululami swi lava swona; na (b) loko xikombelo xolexo xi ri na xitshembiso xo humelela. (4) Loko xikombelo xi nga humeleli nakona xi nga vanga na xivono xo nyawula xo humelela, Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo. Ku hangalasina ka Milawu ya swifundzankulu 123. Nawumbisi leri wu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu va Nawu wa xifundzankulu wu fanele ku tivisiwa ni ku hatlisa naswona wu sungula ku tirha hi siku leri tivisiweke kumbe endzhaku ka rona hi ku landza Nawu walowo. Ku hlayisiwa ka Milawu ya swifundzankulu 124. Kopi leyi sayiniweke ya Nawu wa xifundzankulu i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu walowo kutani, endzhaku ko tivisiwa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa. Vatirhi va Makungu va Swifundzankulu Vulawuri bya huvonkulu eka swifundzankulu 125. (1) Vulawuri bya huvonkulu eka xifundzankulu byi haverisiwile Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo. (2) Holobyenkulu u tirhisa matimba yo fambisa milawu, kun'we na swirho leswin'wana swa Huvonkulu, hi - (a) ku tirhisa milawu yo endliwa endzeni ka xifundzankulu; (b) ku fambisa milawu hinkwayo yo endliwa ya tiko hinkwaro endzeni ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe 5 handle ka laha Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende wu hlamusela hi ndlela yin'wana; (c) ku fambisa endzeni ka xifundzankulu milawu hinkwayo ya tiko ehandle ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe 5, lama mafambisele ya kona ya nyikiweke eka vufambisi bya xifundzankulu hi ku landza Nawu wa Palamende; (d) ku aka no tirhisa mikhuva ya matirhele ya xifundzankulu; (e) ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta swifundzankulu; (f) ku lulamisa no sungula milawu ya xifundzankulu; na (g) ku tirha ntirho wihi ni wihi wun'wana leri wu nyikiweke wona eka vufambisi bya swifundzankulu hi ku landza Vumbiwa kumbe Nawu wa Palamende. (3) Xifundzankulu xi na matimba yo fambisa milawu hi ku landza xiyengenyana xa 2(b) ntsena ku fikela laha xifundzankulu xolexo xi nga na matimba ya vufambisi ku kota ku teka vutihlamuleri hi ndlela leyi tirhaka. Mfumo wa rixaka, hi milawu leyi vekiweke na hi magoza man'wana, wu fanele ku pfuneta swifundzankulu ku hluvukisa vuswikoti bya mafambisele lebyi lavekaka ku endlela ku tirhisa matimba ya swona hi ku nyawula na ku tirha mintirho ya swona leyi vuriwaka eka xiyengenyana xa (2). (4) Nkanetano wihi na wihi leri khumbaka vuswikoti bya mafambisele bya xifundzankulu mayelana na ntirho wihi na wihi, wu fanele ku hundziseriwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu leswaku ku tekiwa xiboho ku nga si hela masiku ya 30 wu hundziseriwile eka Huvo. (5) Ku ya hi xiyenge xa 100, matirhisiwele ya milawu ya xifundzankulu eka xifundzankulu i matimba yo tirha lama ya vekeriweke xifundzankulu xolexo ntsena. (6) Huvonkulu ya xifundzankulu yi fanele ku tirha hi ku landza - (a) Vumbiwa leri; na (b) vumbiwa ra xifundzankulu, loko ku pasisiwile vumbiwa ra xifundzankulu xolexo. Ku rhwexiwa mintirho 126. Xirho xa Huvonkulu ya xifundzankulu xi nga ha rhumisa ntirho wihi ni wihi leri faneleke ku tirhiwa hi ku landza Nawu wa Palamende, kumbe Nawu wa xifundzankulu, eka Huvo ya Masipala. Ku rhwexa mintirho - (a) swi fanele ka landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Huvonkulu lexi khumbekaka na Huvo ya Masipala; (b) swi fanele ku fambisana na Nawu walowo leri hi ku landza wona ntirho leri khumbekaka wu tirhisiwaka xiswona; na (c) ku sungula ku tirha loko wu tivisiwile hi Holobyenkulu. Matimba na mintirho ya Vaholobyenkulu 127. (1) Holobyenkulu wa xifundzankulu u na matimba na mintirho leyi nyiketiweke evuhlayisekweni bya xiyimo xolexo xa ntirho hi Vumbiwa leri na milawu yihi na yihi yin'wana. (2) Holobyenkulu wa xifundzankulu u na vutihlamuleri byo - (a) pfumelela no sayina Milawumbisi; (b) tlherisela Nawumbisi endzhaku eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu leswaku ku kambisisiwa nakambe loko Nawumbisi walowo wu landza Vumbiwa; (c) byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa ku endlela xiboho xa loko wu landza vumbiwa; (d) byo vitana mfumo wa milawu eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka; (e) ku thola tikhomixini ta ndzavisiso; na (f) ku vitana referendamu endzeni ka xifundzankulu xolexo ku ya hi milawu ya tiko. Ku hlawuriwa ka Vaholobyenkulu 128. (1) Eka ntshamo wa wona wo sungula endzhaku ka loko wu hlawuriwile, na loko swi laveka ku siva xivandla, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku hlawula wansati kumbe wanuna eka swirho swa wona ku va Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo - (2) Muavanyisi loyi a vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Holobyenkulu. Endlele leri ri andlariweke eka Xirho A Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni ka Holobyenkulu. (3) Nhlawulo wa ku siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla. Ku sungula ntirho ka Vaholobyenkulu 129. Munhu loyi a ha ku hlawuriwaka ku va Holobyenkulu u fanele ku siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu ku nga si hela masiku ya ntlhanu a hlawuriwile, hi ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Nkarhi wa ku tirha wa no susiwa Vaholobyenkulu 130. (1) Nkarhi wa ku tirha wa Holobyenkulu wu sungula loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu loyi a hlalwuriweke ku va Holobyenkulu loyi a landzelaka a sungula ku tirha. (2) Ku hava munhu loyi a faneleke ku khoma ntirho wa Holobyenkulu ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa ku siva xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu, nkarhi leri nga xikarhi ka nhlawulo walowo na nhlawulo leri landzelaka wa Holobyenkulu a wu tekiwi tani hi nkarhi wo tirha. (3) Milawu ya xifundzankulu, hi swiboho leswi vumbiweke hi ku seketeriwa hi vhoti leyi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu, yi nga ha susa Holobyenkulu entirhweni ntsena hi ku landza - (a) ku tlula nawu wa Vumbiwa hi ndlela yo nyawula; (b) matikhomele yo biha swinene; kumbe (c) ku hluleka ku endla mintirho ya yena yo hofisi. (4) Munhu wihi kumbe wihi la susiweke eka hofisi ya ku va Holobyenkulu hi ku landza xiyengenyana xa (3)(a) kumbe (b) a anga amukeli nchumu swa hofisi yaleyo, nakona a nga ha tirhi eka hofisi yihi ni yihi ya vanhu. Vakhomeri va Vaholobyenkulu 131. (1) Loko Holobyenkulu a nga ri kona kumbe loko, hikokwalaho ka swin'wana, a nga swi koti ku hetisa mintirho ya Holobyenkulu, kumbe hi nkarhi leri ku nga na xivandla xa ntirho wa Holobyenkulu, mukhomi un'wana wa ntirho hi ndzandzelelano leri nga laha hansi u tirha tani hi Holobyenkulu - (a) Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu. (b) Xirho xa Huvonkulu lexi hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Huvonkulu. (c) Xipikara, ku kondza mfumo wa milawu wu veka un'wana wa swirho swa wona. (2) Mukhomeri wa Holobyenkulu u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu. (3) Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Holobyenkulu, Holobyenkulu wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa hi ku landza Xedulu ya 2. Tihuvonkulu 132. (1) Huvonkulu ya xifundzankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu, tani hi nhloko ya Huvo, na swirho leswi nga riki hansi ka ntlhanu no va swi nga ri henhla ka khume leswi thoriweke hi Holobyenkulu swo huma eka swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu. (2) Holobyenkulu wa xifundzankulu u thola swirho swa Huvonkulu, a swi avela matimba ni mintirho ya swona, naswona a nga ha swi hlongola. Vutihlamuleri na mintirho 133. (1) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu swi na vutihlamuleri bya mintirho ya huvonkulu leyi swi averiweke yona hi Holobyenkulu. (2) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu swi na vutihlamuleri swi hlanganile na hi xin'we-xin'we eka mfumo wa milawu, bya ku tirhisa matimba ya swona ni mintirho. (3) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu swi fanele - (a) ku tirha hi ku landza Vumbiwa na, loko vumbiwa ra xifundzankulu ri pasisiwile, na loko vumbiwa; na (b) ku nyika mfumo wa milawu swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona. Ku ya emahlweni ka Tihuvonkulu endzhaku ka minhlawulo 134. Loko ku khomiwa nhlawulo wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu, Huvonkulu na swirho swa yona va tama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu loyi a hlawuriweke ku va Holobyenkulu hi mfumo wa milawu leri landzelaka a sungula ku tirha. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso 135. Loko swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Matikhomele ya swirho swa Huvonkulu 136. (1) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomele leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko. (2) Swirho swa Huvonkulu ya xifundzankulu a swi va fanelanga - (a) ku amukela ntirho wihi ni wihi wun'wana leri wu hakelaka; (b) ku tikhoma hi ndlela yihi ni yihi leyi yi nga fambelaniki na swiyimo swa swona, kumbe swi tiveka eka xiyimo lexi xi swi vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi ka vutihlamuleri bya swona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya swona bya le tlhelo; kumbe (c) ku tirhisa xiyimo xa swona kumbe mahungu wahi ni wahi lama nyikiweke wona ku tifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi ni wihi un'wana hi ndlela leyi yi nga riki yinene. Ku hundziseriwa ka mintirho 137. Holobyenkulu hi xitivisanawu a nga ha hundzisela eka xirho xa Huvonkulu - (a) mafambisiwele ya milawu yihi na yihi leyi vekiweke eka xirho xin'wana; kumbe (b) va tirhisa swiyimo swa vona kumbe hungu rin'wana ni rin'wana leri va rhweriweke rona, eka munhu un'wana. Ku nyikiwa mintirho ka nkarhinyana 138. Holobyenkulu wa xifundzankulu a nga ha hundzisela eka xirho xa Huvonkulu matimba wahi ni wahi kumbe ntirho wa xirho xin'wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirhisa matimba yalawo kumbe ku tirha mintirho yoleyo. Vulanguteri bya xifundzankulu bya mfumo wa ndhawu 139. (1) Loko masipala a nga swi koti kumbe a nga enetisi xiboho xa ntirho wa huvonkulu hi ku landza milawu leyi vekiweke, huvonkulu ya xifundzankulu lexi khumbekaka yi nga ha nghenelela hi ku teka magoza wahi ni wahi lama faneleke ku vonisisa ku enetisiwa ka swona ku katsa na - (a) ku humesa xiletelo xo ya eka Huvo ya Masipala, lexi hlamuselaka mpimo wa ku tsandzeka ku enetisa swiboho swa yona na ku hlamusela magoza wahi ni wahi lama ya lavekaka ku eneta swiboho swa yona; na (b) ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka masipala yaloye ku fikela ha swi lavekaka ku endlela - (i) ku hlayisa mimpimo ya swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku simeka ya minimamu leswi vekiweke swa ku nyika vutirheri; (ii) ku sivela masipala yaloye ku teka goza leri nga twaliki leri onhinselaka swilaveko swa masipala un'wana kumbe swa xifundzankulu hinkwaxo; (iii) ku hlayisa vun'we bya ikhonomi. (2) Loko huvonkulu ya xifundzankulu yi nghenelela eka masipala hi ku landza xiyengenyana xa (1)(b) - (a) ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta mfumo wa ndhawu ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku sunguriwile ku nghenelela koloko; (b) xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu ni le ka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ku nga si hela masiku ya 14 ya mintshamo ya yona yo sungula hi ku landzelelana, endzhaku ka loko ku sunguriwele ku nghenelela koloko; (c) ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ko sunguriwa ka ku nghenelela koloko; naswona (d) huvo yi fanele ku vuyeketa ku nghenelela koloko nkarhi na nkarhi no endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya xifundzankulu. (3) Milawu ya tiko yi nga ha lawula endlele leri ri simekiwaka hi xiyenge lexi. Swiboho swa huvonkulu 140. (1) Xiboho xa Holobyenkulu xi fanele ku va xi tsariwile loko - (a) xi tekiwa hi swivangelo swa nhlengeletano wa milawu; kumbe (b) loko milawu yaleyo yi ri ni mbuyelo lowu khumbhanaka ni swa nawu. (2) Xiboho lexi nga tsariwa xa Holobyenkulu xi fanele xi sayiniwa hi xirho xin'wana xa Hunonkulu. (3) Switivisa-nawu, swinawana na switirhiswa swin'wana swa milawu ya xifundzankulu swi fanele ku fikeleriwa hi vanhu va tiko. (4) Milawu ya Xifundzankulu yi nga ha boxa ndlela leyi, na hi laha yi nga fikelelaka hakona, switirhiswa leswi vuriweke eka xiyengenyana (3) swi fanele - (a) ku andlariwa eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu; na (b) ku pfumeleriwa hi mfumo wa milawu wa xifundzankulu. Makungu yo kombisa ku pfumala ku tshemba 141. (1) Loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshemba eka Huvonkulu ya xifundzankulu ku nga katsiwi na Holobyenkulu, Holobyenkulu u fanele ku vumba Huvo hi vuntshwa. (2) Loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vunyingi bya swirho swa wona, wu pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshemba eka Holobyenkulu, Holobyenkulu na swirho leswin'wana swa Huvonkulu va fanele ku lan'wa ntirho. Mavumbiwa ya Swifundzankulu Ku amukeriwa ka mavumbiwa ya swifundzankulu 142. Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga pasisa vumbiwa ra xifundzankulu xolexo kumbe, laha swi tirhaka, ku hundzuluxa vumbiwa ra xona, loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa wona va vhota hi ku seketela Nawumbisi walowo. Leswi nga ndzeni ka mavumbiwa ya swifundzankulu 143. (1) Vumbiwa ra xifundzankulu, kumbe hundzuluxo wa vumbiwa, a swi fanelanga ku va swi hambana na Vumbiwa leri, kambe swi nga endla makungu ya - (a) swivumbeko swo endla milawu swa xifundzankulu kumbe swo fambisa milawu na maendlele lama ya hambanaka ni lama ya endleriweke makungu eka Kavanyisa loku; kumbe (b) ku sunguriwa, ntirho, matimba ya vulawuri na xiyimo xa hosi ya ndhavuko, laha swi tirhaka. (2) Makungu lama ya nghenisiweke eka vumbiwa ra xifundzankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa hi ku landza tindzimana ta (a) kumbe (b) ta xiyengenyana xa (1) - (a) ya fanele ku landzelela minsinya ya nkoka leyi nga eka xiyenge xa 1 na Kavanyisa ka 3; naswona (b) a ma fanelanga ku haverisa xifundzankulu matimba wahi ni wahi lama ya welaka- (i) ehandle ka ndhawu ya mintirho hi ku landza TiXedulu ta 4 na 5; kumbe (ii) ehandle ka matimba na mintirho leyi haverisiweke xifundzankulu hi swiyenge leswin'wana swa Vumbiwa leri. Ku tiyisiwa ka mavumbiwa ya swifundzankulu 144. (1) Loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu pasisile kumbe ku hundzuluxa vumbiwa, Xipikara wa mfumo wa milawu walowo u fanele ku yisa tsalwa rolero ra vumbiwa kumbe hundzuluxo wa vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa leswaku ri tiyisisiwa. (2) Ku hava tsalwa ra vumbiwa ra xifundzankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa leri nga va ka nawu ku kondza Khoto ya Vumbiwa yi tiyisisa - (a) leswaku tsalwa rolero ri pasisiwile hi ku landza xiyenge xa 142; na (b) leswaku tsalwa hinkwaro ka rona ri landza xiyenge xa 143. Ku sayiniwa, ku tivisiwa na ku hlayisiwa ka mavumbiwa ya swifundzankulu 145. (1) Holobyenkulu wa xifundzankulu u fanele ku pfumelela no sayina tsalwa ra vumbiwa ra xifundzankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa leri se wu tiyisisiweke hi Khoto ya Vumbiwa. (2) Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Holobyenkulu wu fanale ku tivisiwa eka Gazete ya Mfumo ya rixaka na ku sungula ku tirha loko wu tivisiwa kumbe siku ra le mahlweninyana ka siku leri vekiweke hi ku landza vumbiwa rolero kumbe hundzuluxo. (3) Nawumbisi lowu sayiniweke ra vumbiwa ra xifundzankulu kumbe hundzuluxo wa vumbiwa i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya rona naswona, endzhaku ko tivisiwa, ri fanele ku nyiketiwa evuhlayisekweni bya Khoto ya Vumbiwa. Milawu leyi kwetlembetanaka Minkanetano exikarhi ka milawu leyi endliweke ya tiko na ya xifundzankulu 146. (1) Xiyenge lexi xi tirha eka ku kwetlembetana exikarhi ka milawu leyi endliweke ya tiko na ya xifundzankulu leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4. (2) Milawu leyi endliweke ya tiko leyi tirhaka hi ndlela yo fana hi mayelana na tiko hinkwaro yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzankulu leyi kanetanaka na yona loko ku enetisiwa xihi ni xihi xa swipimelo leswi landzelaka: (a) Milawu ya tiko yi tirhanaka na mhaka leyi yi nga kotekeki ku va yi lwuriwa hi ku hetiseka hi milawu leyi vekiweke hi swifundzankulu hi ku hambana ka swona haxin'we-xin'we. (b) Ku khumbeka ka tiko hinkwaro ka rona swi lavaka leswaku mhaka ku tirhaniwa na yona hi ndlela yo fana eka tiko hinkwaro ka rona, kutani milawu yi endla leswaku ku va na ku fanana koloko hi ku simeka - (i) mikhuva na swiyelo; (ii) mapulaniwele ya matirhele; kumbe (iii) milawu ya matirhele ya rixaka. (c) Milawu leyi endliweke ya tiko leyi laveriwaka - (i) ku hlayisiwa ka vuhlayiseki bya rixaka; (ii) ku hlayisiwa ka vun'we bya ikhonomi; (iii) ku sirheleriwa ka makete wa ntolovelo hi tlhelo ra ku fambafambisiwa ka tinhundzu, vutirheri, mali na mintirho; (iv) ku tlakusiwa ka xiyimo xa migingiriko ya ikhonomi loku tsemakanyaka mindzilekano ya swifundzankulu; (v) ku tlakusiwa ka xiyimo xa ku kota ku endla swilo hi ku ringanana na ku fikelela vutirheri bya mfumo hi ku ringanana; kumbe (vi) ku sirheleriwa ka mbangu. (3) Milawu leyi endliweke ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya swifundzankulu loko milawu ya tiko yi kongomisiwile eku siveriweni ka swiendlo leswi nga twaliki swa xifundzankulu leswaku (a) swi onhiselaka swilaveko swa ikhonomi, rihanyu kumbe vuhlayiseki bya xifundzankulu xin'wana kumbe tiko hinkwaro ka rona; kumbe (b) swi kavanyetaka ku tirhisiwa ka milawu ya tirhele ra ikhonomi ra rixaka. (4) Loko ko va ni ku kaneta kumbe xisolo mayelana ni milawu ya tiko leyi tirhanaka na mhaka yihi na yihi leyi vuriweke eka xiyengenyana xa (2)(c) naswona xisolo xexo xo yisiwa ekhoto ku yi lulamisiwa, khoto ye fanele yi pfumelela kumbe ku alelana na milawu ya Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu. (5) Milawu leyi endliweke ya Xifundzankulu yi na matimba ku tlula milawu ya tiko loko xiyengenyana xa (2) kumbe (3) xi nga tirhi. (6) Nawu lowu endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende kumbe Nawu wa xifundzankulu ntsena loko nawu walowo wu pfumeleriwile hi Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. (7) Loko Huvo yi nga fikeleli xiboho ku nga si hela masiku ya 30, ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko nawu walowo wu hundziseriwile eka yona, hi swikongomelo hinkwaswo yi fanele ku tekiwa yi pfumeleriwile hi Huvo. (8) Loko Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga pfumeleli nawu leri vuriwaka eka xiyengenyana xa (6)(a), ku nga si hela masiku ya 30 ya xiboho xa yona, yi fanele ku rhumela swivangelo swa ku ala nawu koloko eka vulawuri lebyi hundziseleke nawu walowo. Minkanetano yin'wana 147. (1) Loko ku ri ni ku kwetlembetana exikarhi ka milawu yo endliwa ya tiko na kungu ra vumbiwa ra xifundzankulu hi mayelana na - (a) mhaka, leyi hi tlhelo ra yona Vumbiwa leri ri lavaka hi ku kongoma kumbe ri langutelaka ku vekiwa ka nawu wa tiko, milawu yo endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula kungu leri khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzankulu; (b) ku nghenelela ka milawu yo endliwa ya tiko hi ku landza xiyenge xa 44(2), milawu ya tiko yi na matimba ku tlula kungu ra vumbiwa ra xifundzankulu; kumbe (c) mhaka leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4, xiyenge xa 146 xa tirha tani hiloko kungu leri khumbekaka ra vumbiwa ra xifundzankulu ri ri milawu yo endliwa ya xifundzankulu leyi vuriwaka eka xiyenge xolexo. (2) Milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka xiyenge xa 44(2) yi na matimba ku tlula milawu leyi endliweke ya xifundzankulu hi tlhelo ra timhaka leti vuriwaka eka tindhawu ta mintirho leti nga longoloxiwa ka Xedulu ya 5. Minkanetano leyi nga ololoxekiki 148. Loko nkanetano leri khumbaka nkwetlembetano wu nga ololoxeki hi khoto, milawu yo endliwa ya tiko yi na matimba ku tlula milawu ya xifundzankulu kumbe vumbiwa ra xifundzankulu. Xiyimo xa milawu leyi nga tluriki leyin'wana 149. Xiboho xa khoto leswaku milawu yo endliwa yi na matimba ku tlula milawu leyin'wana a xi herisi matimba ya ku tirha ka milawu yaleyo leyin'wana, kambe milawu leyin'wana yona yo tshama yi nga tirhi nkarhi walowo loko ka ha ri na nkwetlembetano. Nhlamuselo ya minkwetlembetano 150. Loko ku karhi ku kambisisiwa nkwetlembetano leri wu tikombaka wu ri kona exikarhi ka milawu ya tiko na milawu ya xifundzankulu, kumbe exikarhi ka milawu ya tiko na vumbiwa, ra xifundzankulu, khoto yin'wana ni yin'wana yi fanele ku tilangela nhlamuselo yihi na yihi leyi twalaka ya milawu yaleyo kumbe ya vumbiwa leyi papalataka nkwetlembetano, ku tlula nhlamuselo yihi ni yihi yo siva leyi yi vangaka nkwetlembetano. Kavanyisa ka 7 Mfumo wa ndhawu Xiyimo xa vamasipala 151. (1) Xiyenge xa mfumo wa ndhawu xi vumbiwa hi vamasipala, lava va faneleke ku simekeriwa ndhawu hinkwayo ya mfumo wa Riphabliki. (2) Matimba yo fambisa mintirho na yo veka milawu ya haverisiwile Huvo ya Masipala. (3) Masipala u na mfanelo yo fuma, hi ku tisungulela ka yena, timhaka ta mfumo wa ndhawu ta vaaki va yena, hi ku landza milawu ya tiko na ya xifundzankulu, tani hi laha swi endleriweke makungu eka Vumbiwa leri. (4) Mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzankulu a yi fanelanga ku onhisela kumbe ku kavanyeta vuswikoti bya masipala ku tirhisa matimba kumbe ku tirha mintirho ya yena. Swikongomelo swa mfumo wa ndhawu 152. (1) Swikongomelo swa mfumo wa ndhawu i - (a) ku endla leswaku ku va na mfumo wa xidemokhiratiki na vutihlamuleri wa vaaki va ndhawu; (b) ku tiyisisa leswaku vaaki va ndhawu va endleriwa mintirho hi mukhuva leri khomelelaka nkarhi wo leha; (c) ku yisa emahlweni nhluvukiso wa vanhu na wa ikhonomi; (d) ku tlakusa xiyimo xa ndhawu ya vuhlayiseki no tenga; na (e) ku khutaza ku tinghenisa ka vaaka-ndhawu na minhlangano ya vaaka-ndhawu etimhakeni ta mfumo wa ndhawu. (2) Masipala u fanele ku hisekela, hi laha a nga swi kotaka ku ya hi timali na hi mafambisele ya yena, ku fikelela swikongomelo leswi andlariweke eka xiyengenyana xa (1). Mintirho ya vamasipala yo hluvukisa 153. Masipala u fanele - (a) ku vumba no lawula mafambisele ya yena, mimpimanyeto, na maendlele ya mapulanele, ku endla leswaku swilaveko swa masungulo swa vaaka-ndhawu swi va xirhangana, no yisa emahlweni nhluvukiso wa vanhu na ikhonomi ya vaaka-ndhawu; na (b) ku nghenela eka minongoloko ya nhluvuko ya rixaka na ya swifundzankulu. Vamasipala eka mfumo wa vutirhisani 154. (1) Mpfapfarhuto wa rixaka na ya swifundzankulu, hi milawu lowu vekiweke na magoza man'wana, yi fanele ku seketela no tiyisa vuswikoti bya vamasipala ku fambisa timhaka ta vona vini, ku tirhisa matimba ya vona na ku tirha mintirho ya vona. (2) Mpfapfarhuto wa rixaka kumbe wa xifundzankulu lowu wu khumbaka xiyimo, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo wa ndhawu wu fanele ku kangala leswaku vanhu va kota ku boxa mavonele ya vona wu nga si tivisiwa ePalamende kumbe mfumo wa milawu wa xifundzankulu, hi mukhuva leri wu pfumelelaka mfumo leri kondleteriweke, vamasipala na vanhu van'wana lava khumbekaka nkarhi wo endla vuyimeri hi mayelana na mpfapfarhuto wa nawu walowo. Ku simekiwa ka vamasipala 155. (1) Ku ni minkhetekano leyi landzelaka ya masipala: (a) Nkhetekanyo A: Masipala loyi a nga ni matimba ya vufambisi ni milawu a ri yexe endhawini ya yena. (b) Nkhetekanyo B: Masipala loyi a nyikotanaka ni van'wana matimba ya vufambisi ni milawu endhawini ya yona ni masipala wa nkhetekanyo C a nga loyi a welaka eka ndhawu ya yena (B). (c) Nkhetekanyo C: Masipala loyi a nga ni matimba ya vufambisi ni milawu eka ndhawu leyi yi tekaka ku hundza masipala wun'we. (2) Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele wu veka erivaleni tinxaka to hambana ta va masipala lava nga simekiwaka eka nkhetekano wun'wana ni wun'wana. (3) Mfumo wa milawu wa Tiko wu fanele - (a) ku simeka swipimelo swo vona loko ndhawu yi fanele ku va na masipala wa nkhetekanyo A kumbe loko wu fanele ku va ni vamasipala vo katsa nkhetekanyo B na nkhetekanyo C; (b) ku simeka swipimelo na mafambisele yo komba mindzelekano ya masipala hi vufambisi lebyi nga byoxe; no (c) va hansi ka xiyenge xa 229, ku endla swilaveko swo avanyisa matimba lama ringaneke na mintirho exikarhi ka vamasipala loko ndhawu yi ri ni vamasipala va nkhetekanyo B na nkhetekanyo C. Maavanyisele ya matimba ni mintirho exikarhi ka masipala B na masipala wa nkhetekanyo C ya nga hambana na maavanyisele ya matimba ni mintirho exikarhi ka nkhetekanyo wun'wana wa B wa masipala na lowu wa masipala wa nkhetekanyo wa C. (4) Mfumo wa milawu lowu kombiweke eka xiyenge xa (3) wu fanele ku vona leswaku swilaveko swo nyika ntirhelo wa masipala hi mukhuva wo ringana no fanela. (5) Mfumo wa milawu wa swifundza wu fanele wu kombisa tinxaka to hambana ta vamasipala leti faneleke ku simekiwa eka xifundzankulu (6) Mfumo wun'wana ni wun'wana wa xifundzankulu wu fanele ku simeka vamasipala eka xifundzankulu xa wona. Swi fanele swi va hi mukhuva lowu khulukaka ni milawu leyi tirhisiwaka hi ku landza swiyengenyena swa (2) na (3) nakona, hi ku landza milawu kumbe tindlela tin'wana, wu fanele - (a) ku nyika mafambisele ni nseketelo wa mfumo wa xikaya eka xifundzankulu; no (b) yisa emahlweni nhluvuko wa mfumo wa xikaya leswaku vamasipala va kota ku endla mintirho ya vona no fambisa timhaka ta vona. (7) Mfumo wa tiko, hi ku landza Xiyenge xa 44, na mimfumo ya swifundzankulu yi na matimba ya milawu na huvo ku vona leswaku matirhele ya vamasipala ni mintirho ya vona hi lamanene hi ku landza timhaka leti nga xaxametiwa eka Xedulu 4 no 5. Leswi swi va hi ku fambisa mafumele ni matimba ya vamasipala lama nga kombisiwa eka Xiyenge xa 156(1). Matimba ni mintirho ya vamasipala 156. (1) Masipala u na matimba yo tirha mintirho ya makungu hi mayelana na, naswona u na mfanelo yo fambisa - (a) timhaka ta mfumo wa ndhawu leti longoloxiweke eka Xiyenge xa B xa Xedulu ya 4 na Xiyenge xa B xa Xedulu ya 5, na (b) mhaka yihi na yihi leyi yi nyikiweke yena hi milawu leyi vekiweke ya tiko na ya xifundzankulu. (2) Masipala a nga ha endla no tlhela a fambisa milawu ya doroba ku endlela mafambisele yo nyawula ya timhaka leti a faneleke ku ti fambisa. (3) Ku ya hi xiyenge xa 151 (4) nawu wa doroba leri kwetlembetanaka na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzankulu a wu tirhi. Loko ku ri na ku kwetlembetana exikarhi ka nawu wa doroba na milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe ya xifundzankulu leyi yi nga riki ku tirheni hikwalaho ka ku kwetlembetana loku vuriwaka eka xiyenge xa 149, nawu walowo wa doroba wu fanele ku tekiwa tani hiloko wu tirha eka nkarhi walowo loko milawu yaleyo yi nga riki ku tirheni. (4) Mimfumo ya rixaka na xifundzankulu yi fanele ku nyiketa kumbe ku rhumisa eka masipala, hi ntswanano na hi ku landza swipimelo swihi na swihi, mafambisele ya mhaka leyi longoloxiweke eka Xiyenge xa A xa Xedulu ya 4 kumbe Xiyenge xa A xa Xedulu ya 5 leyi ngopfu-ngopfu yi yelanaka na mfumo wa ndhawu, loko - (a) mhaka yaleyo yi nga fambisiwaka ku antswa kwalaho ndhawini; na (b) loko masipala yaloye a ri na vuswikoti byo yi fambisa (5) Masipala u na mfanelo yo tirhisa matimba wahi ni wahi lama ya khumbanaka na mhaka leyi faneleke, kumbe yi khumbanaka na ku tirhiwa hi ku nyawula ka mintirho ya yona. Mavumbiwele ya Tihuvo ta Vamasipala 157. (1) Huvo ya Masipala yi vumbiwa hi - (a) swirho leswi hlawuriweke hi ku landza swiyengenyna swa (2),(3), (4) na (5); kumbe (b) loko swi endleriwile makungu hi milawu ya tiko - (i) swirho leswi thoriweke hi Tihuvo tin'wana ta Masipala ku yimela Tihuvo toleto leyin'wana; kumbe (ii) swirho havumbirhi leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimana ya (a) na swirho leswi hlawuriweke hi ku landza ndzimananyana ya (i) ya ndzimana leyi. (2) Nhlawulo wa swirho swa Huvo ya Masipala tani hi laha swi languteriweke eka xiyengenyana xa (1)(a) wu fanele ku ya hi milawu ya tiko, leyi yi faneleke ku veka sisiteme ya - (a) vuyimeri byo ya hi mpimo wa ndzinganelano leri simekiweke ehenhleni ka xiphemu xa masipala yaloye xa nononoko wun'we wa vavhoti, naswona leyi yi endlaka makungu ya ku hlawuriwa ka swirho ku sukela eka minongoloko ya vayimela-ku-langwa va mintlawa leyi yi tsariweke ku ya hi ku tsakela ka mintlawa yoleyo; kumbe (b) vuyimeri bya mpimo wa ndzinganelano tani hi laha swi hlamuseriweke eka ndzimana ya (a) yi katsaneke na sisiteme ya vuyimeri bya tiwadi byi simekiweke ehenhla ka xiphemu xa masipala yaloye xa mongonoko wun'we wa vavhoti. (3) Sisiteme ya nhlawulo hi ku landza xiyengenyana xa (2) yi fanele ku vonisisa leswaku ntsengo wa nhlayo ya swirho leswi hlawuriweke eka ntlawa wun'wana na wun'wana yi yimela no kombisa ntsengo hinkwawo wa mpimo wa ndzinganelano wa tivhoti leti rhekodiweke ta mintlawa yoleyo. (4) Loko sisiteme ya nhlawulo yi katsa na vuyimeri bya tiwadi, tsemiwa ka mindzilekano ya tiwadi swi fanele ku endliwa hi vandla leri faneleke ri tiyimeleke leri thoriweka hi ku landza, naswona ri tirhaka hi ku ya hi maendlele na swipimelo leswi vekiweke hi milawu ya tiko. (5) Munhu a nga vhotela masipala ntsena loko a rhijisitariwile eka xiphemu xa masipala yaloye xa nongoloko wun'we wa vavhoti. (6) Milawu leyi endliweke ya tiko leyi yi vuriwaka eka xiyengenyana xa (1)(b) yi fanele ku simeka sisiteme ya matholele leyi yi pfumelelaka mintlawa na swilaveko leswi tikombaka endzeni ka Huvo ya Masipala na leswaku matholele, ya komba vuyimeri lebyinene. Vuxirho eka Tihuvo ta Vamasipala 158. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana loyi a enetaka swilavebo swo vhotela Huvo ya Masipala u na mfanelo yo va xirho xa Huvo yaleyo, handle ka - (a) munhu wihi na wihi byi a thoriweke hi, kumbe a nga eka vutirheri bya masipala yaloye, naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa koloko kumbe ku tirha koloko, naswona loyi a nga ntshunxi wangiki eka ku va a nga ha eneti swilavelo swo vhota hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko; (b) munhu wihi ni wihi loyi a thoriweke hi, no va a ri eka vutirheri bya mfumo, eka xiyenge xinwana, naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa koloko kumbe ku tirha, naswona loyi a nga ha eneteki swilaveko swo va xirho xa Huvo ya Masipala, hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko; (c) munhu wihi ni wihi loyi a nga ha eneteki swilaveko swo vhotela Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe a nga ha eneteki swilaveko hi ku landza xiyenge xa 46(1)(c), (d)kumbe (e) ku sukela eka xirho xa Nhlengeletano ya Milawu; (d) xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, murhumiwa wa Huvo ya Tiko ya swifundzankulu kumbe xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu; kambe ku va munhu a nga ha eneti swilaveko a swi tirhi eka xirho xa Huvo ya Masipala lexi yimelaka mfumo wa ndhawu eka Huvo ya Tiko; kumbe (e) xirho xa huvo yin'wana ya masipala; kambe ku holeriwa hi ku eneta swilaveko a swi tirhi eka xirho xa huvo ya masipala xi yimelaka huvo yaleyo eka huvo yin'wana ya masipala ya nkhetekanyo wun'wana. (2) Munhu loyi a nga fanelangiki ku va xirho xa huvo ya masipala hi ku landza xiyengenyana xa (1)(a), (b),(d) kumbe (e) a nga ha va muyimela-ku-langwa eka huvo, ku ya hi swipimelo swihi na swihi leswi simekiweke hi milawu ya tiko. Minkarhi yo tirha ya Tihuvo ta Vamasipala 159. Nkarhi wo tirha wa Huvo ya Masipala a wu fanelanga ku tlula malembe ya mune, tani hi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko. Mafambisele ya le ndzeni 160. (1) Huvo ya Masipala yi - (a) endla swiboho leswi khumbhaka matirhele ya matimba hinkwawo na matirhele ya mintirho ya masipala; (b) fanele ku hlawula mutshamaxitulu; (c) yi nga na hlawula komiti ya huvo na tikomiti tin'wana; leti welaka ehansi ka mfumo wa milawu wa tiko; nakona (d) yi nga ha tirhisa vatirheli lava lavekeka ku fambisa mintirho ya yona. (2) Mintirho leyi landzeleka a yi fanelanga yi va ni vurhumiwa bya Huvo ya Masipala: (a) ku humesa nawu wa ka masipala; (b) ku pfumelela ka tibajete; (c) ku xupula ka swibalo, mindzuvo na swibalo swa nhundzu; no (d) tlakusa timali to lombisa. (3) (a) Swirho hi xitalo swa Huvo ya ka Masipala swi fanele ku va kona loko vhoti yi nga si endliwa ehenhla ka mhaka yihi kumbe yihi. (b) Swivutiso hinkwaswo leswi khumbhaka timhaka leti vuriweke eka xiyengenyana (2) swi endliwile hi swiboho leswi tekiweke hi Huvo ya Masipala hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona hi xitalo. (c) Swivutiso hinkwaswo swin'wana emahlweni ka Huvo ya Masipala swi anakanyiwile hi ntala wa tivhoti leti nga endliwa. (4) A ku na nawu wa ka masipala lowu nga nyikiwaka hi Huvo ya Masipala handle ka loko - (a) swirho hinkwaswo swa Huvo swi nyikiwile xitiviso xo twakala; no va (b) nawu wa ka masipala wu hangalasiwile leswaku vanhu va wu hlahluva. (5) Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha endla xipimo xo endla - (a) vukulu bya Huvo ya Masipala; (b) loko Tihuvo ta Masipala ti nga ha hlawula komiti ya vufambisi kumbe komiti yin'wana; kumbe (c) vukulu bya komiti ya vufambisi kumbe tikomiti tin'wana ta Huvo ya Masipala. (6) Huvo ya Masipala yi nga ha endla nawu wa yona lowu nyikaka milawu ni swileriso swa - (a) ndzulamiso wa wona wa xikaya; (b) mafambisele ya wona; na (c) ku simeka, ku vumba, matirhele, matimba na mintirho ya tikomiti ta yona. (7) Huvo ya Masipala yi fanele yi fambisa ntirho wa wona hi ndlela yo kala vuciva, nakona yi nga ha pfala mintshamo ya yona, kumbe ya tikomiti ta yona, ntsena loko swi twakala ku endla tano hi ku languta mixaka wa ntirho wa kona. (8) Swirho swa Huvo ya Masipala swi pfumeleriwile ku nghena eka mafambisele ya yona na tikomiti leswaku - (a) yi endla leswaku swinavelo leswi kombisiweke eka Huvo swi endliwa hi ndlela yo twakala. (b) yi twanana na demokrasi; na leswaku (c) yi nga ha fambisiwa hi milawu ya tiko. Xifundzho 161. Milawu ya xifundzankulu hi ku tirhisa pulani ya matirhele ya milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya swifundzho na mindzivalelo ya Tihuvo ta Vamasipala na swirho swa tona. Ku hangalasiwa ka milawu ya madoroba 162. (1) Nawu wa doroba wa masipala wu nga ha landzeleriwa no tirhisiwa endzhaku ka loko wu hangalasiwile hi gazete ya ximfumo ya xifundzankulu lexi khumbekaka. (2) Gazete ya ximfumo ya xifundzankulu yi fanele ku kandziyisa no hangalasa nawu wa doroba wa masipala loko wu kombiriwa hi masipala yaloye. (3) Milawu ya doroba ya masipala yi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani. Mfumo wa ndhawu lowu kondleteriweke 163. (1) Nawu wa Palamende leri wu vekiweke hi ku landza endlele leri simekiweke eka xiyenge xa 76 wu fanele - (a) ku endla makungu ya ku amukeriwa ka minhlangano ya rixaka na ya xifundzankulu leyi yi yimelaka vamasipala; na (b) ku veka maendlele lama hawona mfumo wa ndhawu wu - (i) nga ha tsundzuxanaka na mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzankulu; (ii) nga ha vekaka vayimeri vo nghenela eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu; na (iii) ku langa vanhu vo yimela eka Khomixini ya Timali na Nkwama. Timhaka tin'wana 164. Mhaka yin'wana ni yin'wana leyi khumbaka mfumo wa ndhawu leti nga tirhiwangiki eka Vumbiwa leri ti nga ha vekiwa hi milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu leyi vekiweke ya xifundzankulu hi ku tirhela endzeni ka mapulaniwele ya ntirho ya milawu leyi veki weke ya tiko. Kavanyisa ka 8 Tikhoto na Mafambisele ya Vululami Matimba ya Vuavanyisi 165. (1) Matimba ya vuavanyisi ya Riphabliki ya haverisiwile tikhoto. (2) Tikhoto ti tiyimele hi toxe naswona ti tirha ntsena hi ku landza Vumbiwa na nawu, leswi ti faneleke ku swi tirhisa handle ko voyamela tlhelo ro karhi naswona handle ko chava, ku hlawula tlhelo rin'wana ehenhla ka rin'wana kumbe xihlawuhlawu. (3) Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga nghenelelaka eka matirhele ya tikhoto. (4) Swirho swa mfumo, hi ku tirhisa milawu leyi endliweke na magoza man'wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela tikhoto ku tiyisisa ku va ti tiyimela hi toxe, ti nga voyameli tlhelo ro karhi, vuxiximeki,ku kota ku fikeleriwa na ku kota ku tirha ka tona. (5) Xileriso kumbe xiboho lexi humesiweke hi khoto xa boha eka vanhu hinkwavo lava eka vona na swirho swa mfumo leswi ti tirhaka eka swona. Sisiteme ya vuavanyisi 166. Tikhoto hi leti ku nga: (a) Khoto ya Vumbiwa (b) Khoto-Nkulu yo Apila (c) Tikhoto ta le Henhla, ku katsa na khoto yihi ni yihi ya le henhla ya apili leyi yi nga simekiwaka hi Nawu wa Palamende ku yingisela tiapili to huma eka Tikhoto ta le Henhla; (d) Tikhoto ta Vamajisitarata; na (e) Khoto yihi ni yihi leyi simekiweke kumbe yi amukeriweke hi ku landza Nawu wa Palamende, leswi swi katsaka na khoto yihi ni yihi ya xiyimo lexi fanaka na xa Tikhoto ta le Henhla kumbe Tikhoto ta Vamajisitarata. Khoto ya Vumbiwa 167. (1) Khoto ya Vumbiwa yi vumbiwa hi Presidente, Museketeri wa Presidente, na vaavanyisi van'wana va nkaye. (2) Mhaka leyi nga mahlweni ka Khoto ya Vumbiwa yi fanele ku tsemiwa hi vaavanyisi lava nga riki hansi ka nhungu hi nhlayo. (3) Khoto ya Vumbiwa - (a) i khoto ya le henhla-henhla eka timhaka hinkwato leti khumbaka vumbiwa; (b) yi nga tsema timaka leti khumbaka vumbiwa ntsena; na (c) ku teka swiboho hi tlhelo ro va mhaka yo karhi yi fambelana na vumbiwa kumbe yi nga fambelani na rona. (4) I Khoto ya Vumbiwa ntsena leyi - (a) yi tsemaka minkanetano ya le xikarhi ka swirho swa mfumo eka xiyenge xa tiko kumbe xa swifundzankulu hi mayelana na xiyimo xa timhaka eka vumbiwa, matimba kumbe mintirho ya swirho swihi na swihi swoleswo swa mfumo; (b) yi tsemaka hi ku landzeleriwa ka vumbiwa hi Nawumbisi wihi ni wihi wa palamende kumbe wa xifundzankulu, kambe yi nga ha endla sweswo ntsena eka matshamele ya timhaka lama ya languteriweke Xiyenge xa 79 kumbe 121; (c) yi boha matirhisele lama langutiweke eka Xiyenge 80 kumbe 122; (d) boha ehenhla ka xiyimo xa vumbiwa xa ku hundzuluxa ka Vumbiwa; (e) boha leswaku Palamende kumbe Presidente u hlulekile ku koxometa timfanelo ta vumbiwa, kumbe (f) enerisa vumbiwa ra xifundza hi ku landza yinge xa 144. (5) Khoto ya Vumbiwa yi teka xiboho xo hetelela xa loko Nawu wa Palamende, Nawu wa Xifundzankulu kumbe swiendlo swa Presidente swi landza vumbiwa, kutani yi fanele ku tiyisisa xileriso xihi na xihi xa ku kerisiwa ka matimba yo tirha lexi endliweke hi Khoto-Nkulu ya Apili kumbe Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo lexi fanaka, xileriso xelexo xi nga si sungula ku tirha. (6) Milawu yo endliwa ya tiko kumbe swinawana swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele ku pfumelela munhu, loko swi pfuneta eka mafambisele ya vululami na hi mpfumelelo wa Khoto ya Vumbiwa - (a) ku tisa mhaka hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa; kumbe (b) ku endla apili hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa ku suka eka Khoto yihi na yihi yin'wana. (7) Mhaka leyi yelanaka na vumbiwa swi katsa na mhaka yihi na yihi leyi khumbaka nhlamuselo, ku sirhelela na ku landzeleriwa ka Vumbiwa leri. Khoto-Nkulu ya Apili 168. (1) Khoto-Nkulu ya Apili yi vumbiwa hi Muavanyisi-Nkulu Museketeri wa Muavanyisi-Nkulu na nhlayo ya vaavanyisi va apili leyi yi vekiweke hi Nawu wa Palamende. (2) Mhaka leyi tisiweke emahlweni ka Khoto-Nkulu ya Apili yi fanele ku tsemiwa hi nhlayo ya vaavanyisi leyi yi vekiweke hi Nawu wa Palamende. (3) Khoto-Nkulu ya Apili yi nga ha tsema ti apili eka mhaka yihi na yihi. Ikhoto ya le henhla-henhla ya tiapili handle ka eka timhaka leti khumbaka vumbiwa, naswona yi nga ha tsema ntsena - (a) tiapili; (b) timhaka leti kongomaneke na tiapili; na (c) mhaka yihi na yihi yin'wana leyi yi nga ha hundziseriwaka eka yona eka matshamele ya timhaka lama ma hlamuseriweke hi Nawu wa Palamende. Tikhoto ta le Henhla 169. Khoto ya le Henhla yi tsema - (a) mhaka yihi ni yihi leyi yelanaka na vumbiwa handle ka mhaka leyi - (i) yi tsemiwaka ntsena hi Khoto ya Vumbiwa; kumbe (ii) yi a veriweke Khoto yin'wana ya xiyimo lexi fanaka na xa Khoto ya le Henhla; na (b) mhaka yihi ni yihi yin'wana leyi nga averiwangiki khoto yin'wana hi Nawu wa Palamende. Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto tin'wana 170. Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto letin'wana hinkwato ti tsema mhaka yihi na yihi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende, kambe tikhoto ta xiyimo xa le hansi ka xa Khoto ya le Henhla a ti fanelanga ku endla vulavisisi eka, kumbe ku teka xiboho ehenhleni ka, loko milawu yihi na yihi yo endliwa kumbe swiendlo swa Presidente swi landza vumbiwa. Mafambisele etikhoto 171. Tikhoto hinkwato ti tirha hi ku landza milawu yo endliwa ya tiko, kutani milawu ya tona ya mafambisele yi fanele ku andleriwa makungu hi ku landza milawu ya tiko. Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa 172. (1) Loko yi karhi yi teka xiboho emhakeni leyi khumbvaka vumbiwa leyi weleka ehansi ka vulawuri bya yona, khoto - (a) yi fanele ku hlamusela leswaku nawu wihi na wihi kumbe xiendlo lexi nga fambelaneki na Vumbiwa a xi tirhi ku fikela laha xi nga fambelaneki na Vumbiwa; naswona (b) yi endla xileriso xihi na xihi lexi lulameke no fanela, ku katsa na - (i) xileriso lexi rekaka xipimelo eka ku tirha ko sukela nkarhi leri hundzeke wa ku nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha; na (ii) xileriso lexi yimisaka ku tirha nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha ka nkarhi wihi na wihi hi swipimelo swihi na swihi, ku endlela leswaku vulawuri lebyi faneleke byi lulamisa ku hoxeka koloko. (2) (a) Khoto-Nkulu yo Apila, Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo xo fana yi nga endla xileriso lexi khumbaka ku kota ku tirha hi vumbiwa ka Nawu wa Palamende kumbe xiendlo xihi na xihi xa Presidente, kambe xi leriso xihi na xihi xa ku va ku herisiwa matimba yo tirha hi Vumbiwa a xi tirhi handle ka loko xi tiyisisiwa hi Khoto ya Vumbiwa. (b) Khoto leyi endlaka xileriso xo herisa matimba yo tirha hi ku landza vumbiwa yi nga ha nyika xiboho xo yimisiwa ka xiendlo xo karhi kumbe ku rhuriwa kun'wana ka ndzhwalo eka ntlawa, kumbe yi khumukisa makanelele, ka ha languteriwe xiboho xa Khoto ya Vumbiwa hi mayelana no herisiwa ka matimba yo tirha ka Nawu walowo kumbe xiendlo. (c) Milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu yo hundziseriwa ka xileriso xa ku tirha hi ku landza vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa. (d) Munhu wihi ni wihi kumbe xirho xa mfumo lexi khumbekaka hi ndlela leyi ringaneke xi nga ha endla apili, kumbe ku endla xikombelo hi ku kongoma, eka Khoto ya Vumbiwa ku va yi tiyisisa kumbe yi cinca xileriso xo herisa matimba yo tirha xa khoto ku ya hi vumbiwa hi ku landza xiyengenyana lexi. Matimba lawa ya Tshamaka ya ri kona 173. Khoto ya Vumbiwa, Khoto-Nkulu ya Apili, na Tikhoto ta le Henhla, ti na matimba lawa ti tshamaka ti ri na wona yo ku sirhelela matirhele ya tona, no aka nawu wa ntolovelo ku karhi ku tekeriwa enhlokweni xilaveko ka vululami. Ku thoriwa ka vatirhela-tiko va vuavanyisi 174. (1) Wansati kumbe wanuna wihi ni wihi loyi a thwaseke ku ringana no va a fanerile a nga thoriwa ku va mutirhela-tiko wa vuavanyisi. Munhu wihi na wihi loyi a lavaka ku thoriwa ekhoto ya Vumbiwa nakambe u fanele ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga. (2) Xilaveko xa vuavanyisi xo kombisa hi ku angarhela mavumbiwele hi tlhelo ra tinxaka na rimbewu ra Afrika Dzonga xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko vatirhela-tiko va vuavanyisi va thoriwa. (3) Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi na varhangeri va mintlawa leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Tiko ya milawu, u thola Presidente na Museketeri wa Presidente va Khoto ya Vumbiwa; kutani, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a thola Muavanyisi-Nkulu na Museketeri wa Muavanyisi-Nkulu. (4) Vaavanyisi lavan'wana va Khoto ya Vumbiwa va thoriwa hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na varhangeri va mintlawa leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi ku landza endlele leri landzelaka: (a) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku lulamisa nongoloko wa vanhu lava langiweke wu nga na mavito manharhu ku tlula nhlayo ya lava nga ta thoriwa, kutani yi yisa mavito yalawo eka Presidente wa tiko. (b) Presidente a nga ha thola vanhu ku suka eka nongoloko walowo, naswona u fanele ku tivisa Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, hi ku nyika tinhlamuselo, loko van'wana eka lava langiweke va nga amukeriwi na loko ka ha ri na ku thoriwa loku ka ha ta endliwaka. (c) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi fanele ku tatisa nongoloko hi mavito man'wana ya lava langiweke kutani Presidente u fanele ku thola lava va ha kayivelaka ku sukela eka nongoloko walowo wo tatisa. (5) Hi minkarhi hinkwayo, swirho swa mune kumbe ku tlula swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele swi ri vanhu lava a va ri vaavanyisi hi nkarhi leri va nga thoriwa hi wona eka Khoto ya Vumbiwa. (6) Presidente u fanele ku thola vaavanyisi va tikhoto hinkwato letin'wana hi ku kuma swiletelo eka Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi. (7) Vatirhela-tiko va vuavanyisi lavan'wana va fanele ku thoriwa hi ku landza Nawu wa Palamende leri wu fanelaka ku tiyisisa leswaku ku thoriwa, ku tlakusiwa entirhweni, ku hundziseriwa kun'wana na ku hlongoriwa ka, kumbe magoza yo tshinya ehenhleni ka, vatirhela tiko valavo va vuavanyisi ku endliwa handle ko hlawula van'wana ehenhla ka van'wana na hi nghohe. (8) Loko vatirhela-tiko lava va vuavanyisi va nga si sungula ntirho wa vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa, hi ku landza Xedulu ya 2, leswaku va ta seketela no sirhelela Vumbiwa. Vaavanyisi vo Khomela 175. (1) Presidente a nga ha thola muavanyisi wo khomela eka Khoto ya Vumbiwa loko ku ri na xivandla kumbe loko muavanyisi a nga ri kona. Ku thoriwa koloko ku fanele ku endliwa hi swibumabumelo swa xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka mafambisele ya ta vululami, swi endliwa hi ku tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na Muavanyisi-Nkulu. (2) Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka mafambisele ya vululami fanele ku thola vaavanyisi vo khomela eka tikhoto tin'wana endzhaku ka ku tsundzuxana na muavanyisi wa xiyimo xa le henhla wa khoto leyi eka yona muavanyisi loyi wo khomela a nga ta tirha eka yona. Nkarhi wo Tirha na Miholo 176. (1) Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa u tholeriwa nkarhi leri nga pfuxetiweki wo ringana ku fika eka malembe ya 12, kambe u fanele ku tshika ntirho loko a fika eka 70 wa malembe. (2) Vaavanyisi lavan'wana va khoma ntirho ku fikela loko va tshikisiwa ntirhelo hi ku landza Nawu wa Palamende. (3) Miholo, swengetelo na swipfuno swa timali swa vaavanyisi a swi fanelanga ku hungutiwa. Ku susiwa entirhweni 177. (1) Muavanyisi a nga ha susiwa entirhweni ntsena loko - (a) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi kuma leswaku muavanyisi u karhatiwa hi vutsandzeki, u hluleka ku tirha kumbe a ri na nandzu wa matikhomele lama ma nga nkhensekiki; na (b) loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi koxa leswaku muavanyisi yaloye a susiwa hi xiboho lexi xi seketeriwaka hi vhoti leyi yi nga riki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu ya swirho. (2) Presidente u fanele ku susa muavanyisi entirhweni, loko ku amukeriwe xiboho lexi koxaka leswaku muavanyisi yaloye a susiwa. (3) Presidente, hi ku tsundzuxiwa hi Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, a nga ha yimisa ku tirha ka muavanyisi loyi a khumbiwaka hi maendlele ya xiyengenyana xa (1). Khomixini ya Mintirho ya Vaavanyisi 178. (1) Ku na Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi, leyi nga vumbiwa hi - (a) Muavanyisi-Nkulu, loyi a fambisaka tinhlengeletano ta Khomixini; (b) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa; (c) Muavanyisi-Presidente un'we loyi a hlawuriweke hi Vaavanyisi-Presidente; (d) xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka ta mafambisele ya vululami, kumbe munhu wo swa loyi a langiweke hi xirho xolexo xa Khabinete; (e) magqweta-nkulu mambirhi lama tirhaka ma langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa magweta-nkulu leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwaka hi Presidente; (f) magqweta mambirhi lama tirhaka lama langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa magqweta leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwa hi Presidente; (g) mudyondzisi un'we wa nawu loyi a hlawuriwaka hi vadyondzisi va nawu va tiyunivhesiti ta Afrika Dzonga; (h) vanhu va ntsevu lava hlawuriweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu vo huma eka swirho swo yona, lava eka vona vanharhu kumbe ku tlula va faneleke ku va swirho swa mintlawa yo kaneta leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; (i) varhumiwa va mune va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu lava hlawuriweke swin'we hi Huvo, hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzankulu swa ntsevu kumbe ku tlula; (j) vanhu va mune lava hlawuriweke hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va mintlawa hinkwayo eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; naswona (k) loko ku karhi ku kambisisiwa timhaka leti khumbaka ngopfu-ngopfu rhavi ra xifundzankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto ya le Henhla, Muavanyisi-Presidente wa rhavi rolero na Holobyenkulu, kumbe munhu wo siva loyi a hlawuriweke hi Holobyenkulu, wa xifundzankulu lexi khumbekaka. (2) Loko nhlayo ya vanhu lava langhiweke va huma eka vandla ra ntirho ra magqweta-nkulu kumbe magweta hi ku landza xiyengenyana xa (1)(e) kumbe (f) yi ringana nhlayo ya swivandla leswi fanelaka ku siviwa, Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na vandla ra ntirho leri khumbekaka, u fanele ku thola nhlayo leyi ringaneke ya valanghiwa ku siva swivandla swoleswo, a ri karhi a tekela enhlokweni xilaveko xo tiyisisa leswaku lava thoriweke va yimela vandla ra ntirho hinkwawo ka wona. (3) Swirho swa Khomixini leswi hlawuriweke hi Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu swi tirha ku kondza swi siviwa swin'we, kumbe ku kondza xivandla xihi ni xihi xi pfuleka endzeni ka nhlayo ya vona. Swirho swin'wana leswi a swi hlawuleriwile Khomixini swi tirha ku kondza swi siviwa hi lava va nga swi hlawula. (4) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi na matimba na mintirho leyi yi averiweke yona eka Vumbiwa na hi milawu ya tiko. (5) Khomixini ya Mintirho ya Vumbiwa yi nga ha letela mfumo wa rixaka hi mhaka yihi ni yihi leyi yelanaka na vuavanyisi kumbe mafambisele ya vululami; kambe, loko yi karhi yi kambisisa mhaka yihi ni yihi handle ka ku thoriwa ka muavanyisi, yi fanele ku khoma nhlengeletano ku ri hava swirho leswi thoriweke hi ku landza xiyengenyana xa (1)(h) na (i). (6) Khomixini ya Mintirho ya Vuavanyisi yi nga ha veka maendlele ya yona, kambe swiboho swa Khomixini swi fanele ku seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona. Vulawuri byo Chuchisa 179. (1) Ku na vulawuri byin'we bya rixaka byo chuchisa laha Riphabliki, lebyi vumbekeke hi ku landza Nawu wa Palamende, na ku vumbiwa hi - (a) Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, loyi a nga nhloko ya vulawuri byo chuchisa, kutani u thoriwa hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka; na (b) Valawuri va Vuchuchisi na va chuchisi tani hi laha swi vekiweke hi milawu yo endliwa ya tiko. (2) Vulawuri byo chuchisa byi na matimba yo sungula ku sengisiwa ka milandzu ya vugevenga, hi ku yimela mfumo, na ku tirha mintirho yihi ni yihi leyi lavekaka leyi yelanaka na ku sungula ku senga milandzu ya vugevenga. (3) Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku Valawuri va Vuchuchisi - (a) va thwase ku ringana; na (b) leswaku va na vutihlamuleri bya vuchuchisi eka swiyenge xwa vulawuri swo karhi, ku ya hi xiyengenyana xa (5). (4) Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku vulawuri bya machuchisiwele byi tirhisa matimba na mintirho ya byona handle ko chava, ku hlawula no tsakela matlhelo kumbe xihlawuhlawu. (5) Mulawuri wa Rixaka wa Vuchisi - (a) u fanele ku veka, hi ku pfumelelana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambisele ya vululami, naswona endzhaku ko tsundzuxana na Valawuri va Vuchuchisi, milawu ya matirhele leyi yi faneleke ku landzeleriwa eka endlele ro chuchisa; (b) u fanele ku humesa swileriso swa matirhele leswi swi fanelaka ku landzeleriwa eka endlele ro chuchisa; (c) a nga ha nghenelela eka endlele ro chuchisa loko swiletelo swa matirhele swi nga landzeleriwi; naswona (d) a nga ha vuyeketa xiboho xo va ku sengiwa kumbe ku nga sengiwi, endzhaku ko tsunduzuxana na Mulawuri wa Vuchuchisa loyi a faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri Vuchuchisi loyi a faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri ku nga si hela nkarhi leri vekiweke hi Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, byo huma eka lava landzelaka: (i) Munhu loyi a hehliwaka. (ii) Mumangari. (iii) Munhu un'wana wihi ni wihi kumbe ntlawa lowu Mulawuri wa Rixaka a vonaka a fanerile. (6) Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambisele ya vululami xi fanele ku teka vatihlamuleri byo hetisela hi mayelana na vulawuri byo chuchisa. (7) Timhaka hinkwato letin'wana leti khumbaka vulawuri byo chuchisa ti fanele ku vekiwa hi milawu yo endliwa ya tiko. Timhaka tin'wana leti khumbaka mafambisiwele ya vululami 180. Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku endla makungu ya mhaka yihi na yihi leyi khumbaka mafambisele ya vululami leyi yi nga tirhiwangiki eka Vumbiwa, ku katsa na - (a) minongonoko ya ndzetelo ya vatirhela-tiko va vuavanyisi; (b) maendle yo tirhana na swirilo ehenhleni ka vatirhela-tiko va vuavanyisi; na (c) ku tinghenisa ka vanhu lava nga riki vatirhela-tiko va vuavanyisi eku endliweni ka swiboho swa khoto. Kavanyisa ka 9 Mavandla ya Mfumo lama ya Seketelaka Demokhiresi ya Vumbiwa Ku Simekiwa na minsinya ya mafumele 181. (1) Mavandla lama ya landzelaka ya mfumo ya tiyisa xidemokhiresi xa vumbiwa eRiphabliki: (a) Musirheleri wa Vanhu. (b) Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu. (c) Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vaaka-ndhawu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri tirhisiwaka. (d) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu. (e) Mukamba-tinkonta Jenerala. (f) Khomixini ya Minhlawulo. (2) Mavandla lama ya tiyimele hi woxe, ma lawuriwa hi Vumbiwa na nawu ntsena, kutani a ma fanelanga ku voyamela tlhelo ro karhi naswona ya fanele ku tirhisa matimba ya wona no tirha mintirho ya wona handle ko chava, ku hlawula matlhelo kumbe ku ya hi nghohe. (3) Swirho leswin'wana swa mfumo, hi ku tirhisa milawu na tindlela tin'wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela mavandla lawa ku tiyisisa ku tiyimela, ku ka ma nga voyameli tlhelo, ndzhuti na ku tirha hi ku nyawula ka mavandla lama. (4) Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga ha nghenelelaka eka matirhelo ya mavandla lama. (5) Mavandla lama ya na vutihlamuleri eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, naswona ma fanele ku vika migingiriko na maendlele ya wona eNhlengeletanweni ya Milawu kan'we kumbe ku tlula hi lembe. Musirheleri wa vanhu Mintirho ya musirheleri wa vanhu (1) Musirheleri wa Vanhu u na matimba tani hi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko (a) ya ku kambisisa matikhomele wahi na wahi eka timhaka ta mfumo, kumbe ta mafambisele nga lulamangi kumbe xi nga vangaka vubihi byihi ni byihi kumbe ku tirha hi nghohe; (b) (c) ku teka goza leri ri faneleke ro ololoxa. Musirheleri wa Vanhu u na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi yi vekiweke hi (3) Musirheleri wa Vanhu a nga endli vulavisisi ehenhla ka swiboho swa khoto. Musirheleri wa Vanhu u fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu hinkwavo na vaaka (5) Xiviko xihi ni xihi lexi humesiwaka hi Musir xi voniwa hi mani na mani, handle ka loko matshamele ya timhaka lama ya vekiwaka hi milawu ya tiko ya lava leswaku xivikko xolexo xi va xa xihundla. 183. Musirheleri wa Vanhu u thoriwa ku tirha Khomixini ya timfanelo ta vanhu Mintirho ya Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu (1) Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu yi fanele - ku yisa emahlweni ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu na mfuwo wa timfanelo ta vanhu; (b) sa emahlweni ku sirheleriwa, ku hluvukisiwa, na ku fikeleriwa ka timfanelo ta vanhu; na ku xiyaxiya na ku kambela ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu laha Riphabliki. (2) u ya tiko, lama ya faneleke leswaku yi kota ku tirha mintirho ya yona, ku katsa na matimba - yo lavisisa no nyiketa xiviko hi ku xiximiwa ka timfanelo ta vanhu; (b) onhiwa; (c) (d) dyondzisa. Lembe na lembe, Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu yi fanele ku lava leswaku swirho leswi swi faneleke swa mfumo swi nyika Khomixini mahungu hi magoza lama tekiweke yo tiyisisa ku ku kuma tiyindlu, rihanyu, swakudya, mati, minongonoko ya nhlayiso wa vanhu, dyondzo na mbangu. Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu yi tlhela yi va na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi nga vekiwa hi milawu ya tiko. -ndhawu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri tirhisiwaka. 185. (1) -nkulu swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vaaka ndhawu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri tirhisiwaka i - (a) -ndhawu hi tlhelo ra mfuwo, vugandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka; ku tlakusa no hluvukisa ku rhula, xinakulobye, ku tiyisela, ku tiyiselana na vun'we bya -ndhawu ku ya hi mfuwo, vugandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka, hi ku simekiwa ehenhleni ka ku ringanana, ku kala xihlawuhlawu na ku tihlanganisa na van'wana hi ku ntshunxeka; na (c) ku ringanyeta ku simekiwa kumbe ku amukeriwa, hi ku landza milawu ya tiko, huvo ya mfuwo kumbe huvo yin'wana kumbe tihuvo ta vaaka-ndhawu vo karhi kumbe vaaka-ndhawu lava nga laha Afrika Dzonga. (2) Khomixini leyi yi na matimba, tani hi laha ma lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama lavekaka ku fikelela swikongomelo-nkulu swa wona, ku katsa na matimba yo xiyaxiya, ku lavisisa, ku endla riseche, ku dyondzisa, ku khongotela, ku tsundzuxa no endla swiviko mayelana na timfanelo ta vaaka-ndhawu hi swa mfuwo, vugandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka. (3) Khomixini yi nga ha vika mhaka yihi na yihi leyi welaka endzeni ka matimba na mintirho ya yona eka Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu leswaku yi lavisisiwa. (4) Khomixini yi na matimba yo tlhandlekela na mintirho leyi vekiweke hi milawu ya tiko. Mavumbiwele ya Khomixini 186. (1) Nhlayo ya swirho swa Khomixini yo Tlakusa no Sirhelela Timfanelo ta Vaaka-ndhawu hi swa Mfuwo, Vugandzeri na Ririmi leri va ri tirhisaka na ku thoriwa ka vona na nkarhi wa vona wo tirha ku fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko. (2) Mavumbiwele ya Khomixini ya fanele - (a) Ku va vuyimeri byo anama bya vaaka-ndhawu va Afrika Dzonga hi tlhelo ra mfuwo, vugandzeri na ririmi leri tirhisiwaka; na (b) ku kombisa hi ku angarhela hi tlhelo ra rimbewu mavumbiwele ya Afrika Dzonga. Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu Mintirho ya Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu 187. (1) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu yi fanele ku yisa emahlweni ku xiximiwa ka ku ringanana ka rimbewu ku hluvukisiwa, ku sirheleriwa na ku fikeleriwa ka ku ringanana ka rimbewu. (2) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu yi na matimba, tani hi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko, lama ya faneleke leswaku yi kota ku tirha mintirho ya yona, ku katsa na matimba yo xiyisisa, ku lavisisa, ku endla riseche ku dyondzisa, ku khongotela ku tsundzuxa na ku nyika swiviko hi timhaka leti ti khumbaka ku ringanana ka rimbewu. (3) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu yi na matimba yo engetela na mintirho leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko. Mukamba-Tinkonta Jenerala Mintirho ya Mukamba-Tinkonta Jenerala 188. (1) Mukamba-tinkonta Jenerala u fanele ku kambela no nyika swiviko hi tinkonta, swikomba-tinkonta swa timali, malawuriwele ya timali ya - (a) tindzawulo hinkwato ta mfumo wa rixaka na ta swifundzankulu na mafambisele; (b) vamasipala hinkwavo; na (c) vandla rihi na rihi rin'wana kumbe ntlawa leri tirhaka na tinkonta leri swi laviwaka hi milawu ya tiko kumbe ya swifundzankulu leswaku wu oditiwa hi Mukamba-tinkonta Jenerala. (2) Ku tlhandlekela eka mintirho; leyi vekiweke hi xiyengenyana xa (1), na hi ku landza milawu yihi ni yihi, Mukamba-tinkonta Jenerala a nga odita no endla xiviko hi tinkonta, swikomba-tinkonta na mafambisiwele ya timali ya - (a) vandla rihi ni rihi leri hakeleriwaka hi timali to huma eka Nkwama wa Mali ya Tiko wa Rixaka kumbe Nkwama wa Mali ya Tiko wa xifundzankulu kumbe hi masipala; kumbe (b) vandla rihi ni rihi leri pfumeleriweke hi ku landza nawu wihi ni wihi ku amukela timali ta swikongomelo swa vanhu va tiko. (3) Mukamba-tinkonta Jenerala u fanele ku yisa swiviko swo odita eka mfumo wa milawu wihi ni wihi leri khumbekaka hi ku kongoma hi ku kamberiwa kwaloko, na le ka vulawuri byihi ni byihi byin'wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko. Swiviko hinkwaswo swi fanele ku fikeleriwa hi mani na mani. (4) Mukamba-tinonta Jenerala u na matimba na mintirho yo tlhandlekela leyi yi vekiwaka hi milawu ya tiko. Nkarhi wo tirha 189. Mukamba-tinkonta Jenerala u thoriwa ku tirha nkarhi leri nga cinciwiki, wu nga pfuxetiweki wa le xikarhi ka malembe ya ntlhanu na khume. Khomixini ya Minhlawulo Mintirho ya Khomixini ya Minhlawulo 190. (1) Khomixini ya Minhlawulo yi fanele - (a) ku fambisa hi ku landza milawu ya tiko minhlawulo ya tihuvo to endla milawu ta tiko, ta swifundzankulu na ta vamasipala; (b) ku tiyisisa leswaku minhlawulo yaleyo yi ntshunxekile no lulama; na (c) ku hlamusela vuyelo bya nhlawulo hi nkarhi leri faneleke ku va wo koma hi laha swi kotekaka na hi laha swi vekiweke hakona hi milawu ya tiko. (2) Khomixini ya Minhlawulo yi na matimba na mintirho yo tlhandlekela, leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko. Mavumbiwelo ya Khomixini ya Minhlawulo 191. Khomixini ya Minhlawulo yi fanele ku vumbiwa hi vanhu vanharhu kumbe ku tlula. Nhlayo ya swirho na minkarhi ya ku tirha ka vona swi fanele ku vekiwa hi milawu ya tiko. Vulawuri lebyi Tiyimeleke byo Lawula Vuhaxi Vulawuri bya Vuhaxi 192. Milawu ya tiko yi fanele ku simeka vulawuri lebyi tiyimeleke byo lawula vuhaxi ku endlela swilaveko swa vanhu, na ku tiyisisa ku lulama na ku hambana-hambana ka mavonele lama hi ku anama ya yimelaka vanhu va Afrika Dzonga. Makungu ya tin'wana na tin'wana Ku Thoriwa 193. (1) Musirheleri wa Vanhu na swirho swa Khomixini yihi ni yihi leyi simekiwaka hi Kavanyisa loku ku fanele ku va vavasati kumbe vavanuna lava va nga - (a) vaaka-tiko va Afrika Dzonga; (b) lava un'wana na un'wana wa vona a ringaneke no fanela ku khoma ntirho wo karhi wa tiko; (c) naswona a enetaka swilaveko swihi ni swihi swin'wana leswi vekiweke hi milawu ya tiko. (2) Xilaveko xo va tikhomixini leti simekiwaka hi Kavanyisa loku ti kombisa hi ku anama mavumbiwele ya Afrika Dzonga ya tinxaka na rimbewu xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa vakhomixinara. (3) Mukamba-tinkonta Jenerala u fanele ku va wansati kumbe wanuna loyi a nga muaka-tiko wa Afrika Dzonga no va munhu loyi a ringaneke no fanela ku khoma ntirho walowo. Vutivi byo hlawuleka bya, kumbe ntokoto eka, ku kamba tinkonta, timali ta tiko na mafambisele ya tiko swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku thoriwa Mukamba-tinkonta Jenerala. (4) Presidente, hi xibumabumelo xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, u fanele ku thola Musirheleri wa Vanhu, Mukamba-tinkonta Jenerala na swirho swa - (a) Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu; (b) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu; na (c) Khomixini ya Minhlawulo. (5) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku ringanyeta vanhu - (a) lava langiweke hi komiti ya Nhlengeletano ya Milawu leyi yi vumbiweke hi mpimo wa ndzinganelano wa swirho swa mintlawa hinkwayo leyi yimeriweke eNhlengeletanweni ya Milawu; na (b) ku pfumeleriwa hi Nhlengeletano ya Milawu hi xiboho lexi amukeriweke hi nseketelo wa vhoti - (i) lava nga riki ehansi ka 60 wa tiphesente ta swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko swipfumelelo swi khumbha ku thoriwa ka Musirheleri wa Vanhu na Mukamba-tinkota-Jenerala; kumbe (ii) ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu, loko swipfumelelo swi khumbha xirho xa khomixini. (6) Ku tinghenisa ka vanhu ntsena eka endlele ro endla swibumabumelo swi nga ha endleriwa makungu tani hi laha swi languteriwaka eka xiyenge lexi languteriwaka xa 59(1)(a). Ku susiwa entirhweni 194. (1) Musirheleri wa Vanhu, Mukamba-tinkonta Jenerala, kumbe xirho xa Khomixini leyi yi simekiweke hi Kavanyisa loku a nga ha susiwa entirhweni ntsena - (a) hi swivangelo swa matikhomele yo ka ya nga nkhenseki, vutsandzeki kumbe ku pfumala vuswikoti; (b) hi xiboho lexi vulaka sweswo xa komiti ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; na (c) ku amukeriwa ka xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu yaloye entirhweni. (2) Swiboho swa Nhlengeletano ya Milawu ya Tiko leswi khumbhaka ku susiwa entirhweni ka - (a) Musirheleli wa Vanhu kumbe Mukamba-tinkota-Jenerala swi fanele swi tirhisiwe hi nseketelo wa vhoti leyi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu; kumbe (b) xirho xa khomixini xi fanele xi tirhisiwa hi ku landza nseketo wa ntalo wa swirho swa Nhlengeletano ya Milawu. (3) Presidente - (a) a nga yimisa munhu ku tirha hi nkarhi wihi ni wihi endzhaku ka ku sunguriwa ka endlele ra komiti ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu ro susa munhu yaloye; naswona (b) u fanele ku susa munhu entirhweni loko ku amukeriwa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu lexi koxaka ku susiwa ka munhu yaloye. Kavanyisa ka 10 Mafambisele ya Tiko Swiyelo swa nkoka swa masungulo na minsinya leyi lawuvaka Mafambisele ya Tiko 195. (1) Mafambisele ya tiko ya fanele ku lawuriwa hi swiyelo swa nkoka swa xidemokhiratiki na minsinya leyi yi nga ndzeni ka Vumbiwa, ku katsa na minsinya leyi landzelaka: (a) Xiyimo xa le henhla xa matikhomele entirhweni xi fanele ku yisiwa emahlweni no tlhela xi hlayisiwa. (b) Ku tirhisiwa ka swihlovo hi ndlela ya vuswikoti, yi hlayisaka timali no nyawula swi fanele ku yisiwa emahlweni. (c) Mafambisele ya tiko ya fanele ku tirha hi ku voyamela eka ku hluvukisiwa ka vanhu. (d) Vutirheri byi fanele ku endleriwa vanhu hi ndlela leyi nga riki na ku hlawula matlhelo yo karhi, yi lulameke, yo ringanana no va yi nga voyameli tlhelo. (e) Swilaveko swa vanhu swi fanele ku anguriwa, naswona vanhu va fanele ku khutaziwa ku va va hoxa xandla eku endliweni ka milawu ya matirhele. (f) Mafambisele ya tiko ya fanele ku va na vutihlamuleri eka vanhu. (g) Ku fanele ku undliwa moya wo tirhela erivaleni hi ku nyika vanhu mahungu ka ha ri na nkarhi, lama ya kotaka ku fikeleriwa hi mani na mani no va na ntiyiso. (h) Mafambisele ya kahle ya vatirhi na mikhuva yo hluvukisa ntivo-ntirho, ku tlakusa vuswikoti bya vanhu, ya fanele ku byariwa. (i) Mafambisele ya tiko ya fanele ku va na vuyimeri byo angarhela bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, laha mikhuva ya matholele na mafambisele ya vatirhi swi seketeriweke hi tshaku ra vuswikoti, ku kala ku kuceteriwa, ku lulama na ku lulamisa ku kala ku ringanana ka minkarhi (2) Minsinya leyi nga laha henhla yi tirha eka - mafambisele ya xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo; (b) (c) mintirho ya tiko. Milawu ya tiko yi fanele ku vonisisa ku yisiwa emahlweni ka swiyelo swa minkoka na (4) Ku thoriwa eka ta mafambisele ya tiko ka nhlayo yo karhi ya vanhu hi ku tekela matholele lama eka vutirheri bya tiko. (5) ntirho yo hambana, ta mafambisele na swiakelwa-vupfuneti. Muxaka na mintirho ya mavandla ya ntirho yo hambana, mafambisele kumbe -vupfuneti swa ta mafambisele ya tiko i minchumu leyi yi faneleke ku tekeriwa enhlokweni eka milawu leyi lawulaka mafambisele ya tiko. 196. (1) iko ya Afrika Dzonga. (2) ko chava, ku ya hi nghohe kumbe vuciva eka swilaveko swo seketela vutirheri bya tiko byo nyawula, no komba xiyimo xa le henhla xa vululami bya xiprofexini bya vutirheri bya tiko. (3) Swirho swin'wana swa mfumo, hambi leswi milawu na swipimelo swin'wana, swi fanele wa Khomixini. Ku hava munhu, kumbe xirho xa mfumo, loyi a nga ta nghenelela eka mintirho ya Khomixini. Matimba ni mintirho ya Khomixini hi leswi: (a) a ntirhelo wa vanhu hinkwawo; ku lavisisa, ku fambisa no pima-pima makunguhatele ni mafambisele, na matirhelo ya (c) ku kombela swipimelo swo endla matirhele yo nyawula exikarhi ka ntirhelo wa vanhu; ku nyika tindlela leti kongomisiweke eka ku tshembhisa leswaku matirhele ya vatirhi va maendlebe lama vekiweke eka Xiyenge 195; (e) rhele ya mintirho ya yona, ku katsa na leswi yi swi kumaka ni ku nyika tindlela ni switsundzuxo, no nyika mpima maendlele tani hi laha swi vekiweke hakona eka Xiyenge 195 swi landzeleriwaka hakona; naswona (f) ona ka yona kumbe hi ku amukela xivilelo xihi ni xihi - (i) -pima matirhisele ya swiendlo hi vatirhi va tihofisi na mafamisele ya tiko, no vika matimba ya huvonkulu na milawu leyi faneleke; ku lavisisa swivilelo swa vatirhi eka ntirhelo wa vanhu leswi khumbhaka swinawana swa (iii) ku lawula no lavisisa ntshamiseko eka matirhele hi tlhelo ra ntirhelo wa vanhu, no tsundzaxa swirho swa tiko na swifundzankulu mayelana ni matirhele ya vatirhi va tihofisi eka vanhu, ku katsa na lava va tirhanaka na ku rhamba, ku thola, ku rhurhisa, ku hlongola na -vutomi ya vathoriwa eka ntirhelo wa vanhu. (5) ixini yi ni ku tihlamulela eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu. (6) xiyengenyana (4)(e) - (a) eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; naswona (b) hikwalaho ka migingiriko ya yona endzeni ka xifundzankulu, eka huvo ya milawu ya xifundzankulu xexo. (7) Khomixini yi ni 14 wa swirho swa khomixini leswi thoriweke hi Presidente: (a) Ntlhonu wa swirho swa khomixini leswi pfumeleriweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi ku landza xiyengenyana (8)(a); na (b) xirho xin'we xa khomixini xa xifundzankulu xin'wana ni xin'wana lexi hlawuriweke hi Holobyenkulu hi ku landza xiyengenyana (8)(b). (8) (a) Xirho xa khomixini lexi thoriweke hi ku landza xiyengenyana xa (7)(a) xi fanele xi - (i) pfumeleriwile hi komiti ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leyi vumbiwa hi ndzinganelo wa swirho mavandla hinkwawo lama yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; no va (ii) yi pfumeleriwile hi Nhlengeletano ya Milawu hi swiboho leswi tirhisiwaka hinkwalaho ka vhoti ya ntalo wa swirho swa wona. (b) Khomixinara loyi a hlawuriweke hi Hololoyenkulu wo xifundzankulu u fanele a - (i) a pfumeleriwa hi komiti ya milawu ya swifundzankulu leswi vumbiweke hi ku ringana hi swirho swa mavandla hinkwawo lama yimeleke hi huvo ya milawu; no va (ii) a pfumeleriwe hi huvo ya milawu hi xiboho lexi tirhisiwaka hi ku endliwa hi vuseketiri bya vhoti ya vunyingi bya swirho swa yona. (9) Nawu wa Palamende wu fanele ku khulukisa mafambisele yo thola swirho swa khomixini. (10) Xirho xa khomixini xi thoriwa ku ringana ntlhanu wa malembe lama nga ngeteleriwaka hi vuntshwa ku ringana theme yin'we kambe, naswona u fanele a va wansati kumbe wanuna loyi a nga - (a) muaka-tiko wa Afrika Dzonga; no va (b) a ri munhu loyi a fanele, munhunene la nga ni vutivi, kumbe ntokoto hi tlhelo ra swa mafambisele, kumbe ku nyika vana ntirhelo wo nyawula. (11) Xirho xa khomixini xi nga ha susiwa entirhweni ntsena hi - (a) loko a ri ni matikhomele yo biha, ku tsandzeka kumbe ku kayivela; (b) loko swi fanela hi ku vona ka komiti ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe loko xirho xexo xi hlawuriwe hi Holobyenkulu wa xifundza, hi komiti ya swa milawu ya xifundzankulu xexo; na (c) ku va swi amukeriwa hi Nhlengeletano ya Milawu kumbe mfumo wa milawu wa xifundzankulu xexo, ya xiboho hi nseketelo wa vhoti ya ntalo wa swirho swa wona loko swi seketela ku susiwa ku xirho xa komiti entirhweni. (12) Presidente u fanele a susa xirho xexo xa khomixini entirhweni hi ku - (a) tirhisa xiboho hi Nhlengeletano ya Milawu, xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xa khomixini; kumbe (b) xitiviso lexi nga tsariwa hi Holobyenkulu leswaku milawu ya xifundzankulu yi tirhisile xiboho lexi koxaka ku susiwa ka xirho xexo xa khomixini. (13) Xirho xa khomixini lexi ku vuriwaka xona eka xiyengentsongo (7)(b) xi nga ha tirhisa matimba no tirha mintirho ya Khomixini eka swifundzankulu swa kona tani hi laha swi lerisiweke hakona hi mfumo wa milawu wa tiko. Vutirheri bya Tiko 197. (1) Endzeni ka ta mafambisele ya tiko ku na vutirheri bya tiko bya Riphabliki, lebyi byi faneleke ku tirha, no vumbiwa, hi ku landza milawu ya tiko, naswona lebyi byi faneleke ku tirha hi vutshembeki matirhele ya le nawini ya mfumo wa nkarhi walowo. (2) Milawu ni swipimelo swa ku thoriwa eka vutirheri bya tiko swi fanele ku lawuriwa hi milawu ya tiko. Vathoriwa va fanele hi phenxeni leyi lulameke tani hi laha swi lawuriwaka hi milawu ya tiko. (3) tiko loyi a faneleke ku vuyeriwa ku tlula van'wana kumbe ku onhiseriwa ntsena hikokwalaho ko va munhu yaloye a seketelaka ntlawa wo karhi wa (4) Mfumo wa swifundzankulu wu ni vutihlamuleli eku rhambeni; ku tlakusa, kun'wana no hlongola swirho swa ntirhelo vanhu endzeni ka mafambisela hi hi yima eka swipimelo leswi tirhaka eka ntirhelo wa vanhu. Vutirheri bya vuhlayiseki Minsinya leyi lawulaka Minsinya leyi landzelaka yi lawula vuhlayiseki bya rixaka eRiphabliki: Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku kombisa xiboho xa vanhu va ma - Afrika Dzonga, ha un'we na hi ntwanano, ku ri hava ku chava na vupfumari, na ku lava vutomi byo antswa. (b) -tiko wihi ni wihi wa Afrika Dzonga ku tinghenisa eka nyimpi ya matlhari, laha ndzeni ka tiko kumbe ematikweni ya misava, (c) Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku hisekeriwa hi ku landzelela nawu, ku katsa na nawu (d) Vuhlayiseki bya rixaka byi fambisiwa hi vulawuri bya Palamende na bya huvonkulu y rixaka. Ku Simekiwa, Mavumbiwele na matikhomele ya Vutirheli bya Vuhlayiseki (1) Vutirheli bya vuhlayiseki bya Riphabliki byi vumbiwa hi vuthu rin'we ra vusirheleri, landza Vumbiwa. (2) (3) Handle ka vutirheli bya vuhlayiseki lebyi simekiweke hi ku landza Vumbiwa, mavandla tiko. (4) (5) Vutirheli bya vuhlayiseki byi fanele ku tirha hi, naswona byi fanele ku dyondzisa no lava ndhavuko wa matiko ya misava na mintwanano ya matiko ya misava leyi yi bohaka Riphabliki. (6) lexi xi vonakaka leswaku a xi le nawini. (7) swi karhi swi tirha mintirho ya swona, a swi fanelanga - (a) kumbe (b) tlhelo ka ntlawa wa tipolitiki. (8) to hlanganeriwa hi mintlawa yo hambana ta palamende ti fanele ku veka tihlo eka vutirheri bya vuhlayiseki hinkwabyo hi ndlela leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko kumbe milawu na swileriso Vusirheleri Vuthu ra vusirheleri (1) Vuthu ra vusirheleri ri fanele ku vumbeka no leri nga na xichavo. (2) Xikongomelo-nkulu xa vuthu ra vusirheleri i ku yimelela no sirhelela Riphabliki, ku xiximiwa ka mindzilekano ya rona na vanhu va rona, hi ku landza Vumbiwa na hi minsinya ya nawu wa matiko ya misava leyi lawulaka ku tirhisiwa ka tihanyi hi mavuthu. Vutihlamuleri eka tipolitiki 201. (1) Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri bya vusirheleri. (2) I Presidente ntsena, tani hi nhloko ya havonkulu ya rixaka, loyi a nga nyikaka matimba yo tirhisa vuthu ra vusirheleli - (a) hi ku tirhisana na vutirheri bya maphorisa; (b) ku serhelela Riphabliki; kumbe (c) ku hetisisa swilaveko swa rixaka. (3) Loko vuthu ra vusirheleri ri tirhiseriwa xikongomelo xihi ni xihi lexi vuriwaka eka xiyengenyana xa (2), Presidente u fanela ku tivisa Palamende, hi nkarhi wowalowo na hi vuxokoxoko lebyi faneleke, bya- (a) swivangelo swa ku tirhisiwa ka vuthu ra vusirheleri; (b) ndhawu yihi ni yihi laha vuthu ri tirhisiwaka kona; (c) nhlayo ya vanhu lava khumbekaka; na (d) nkarhi leri vuthu ri languteriweke ku va ri tirhisiwa. (4) Loko Palamende yi nga hlengeletani eka masiku yo sungula ya nkombo endzhaku ka loko vuthu ra vusirheleri ri tirhisiwa tani hi laha swi languteriwaka eka xiyengenyana xa (2), Presidente u fanele ku nyiketa mahungu lama laviwaka eka xiyengenyana xexo eka komiti ya vulanguteri leyi faneleke. Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri 202. (1) Presidente, tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, i Khomandara-Nkulu wa vuthu ra vusirheleri, kutani u fanele ku thola Vulawuri bya Masocha bya vuthu ra vusirheleri. (2) Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri swi fanele ku endliwa hi ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri hi ta vusirheleri, ehansi ka vulawuri bya Presidente. Xiyimo xa vusirheleri bya rixaka 203. (1) Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, a nga ha ba hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, kutani u fanele ku tivisa Palamende hi ku hatlisa na hi vuxokoxoko lebyi fanelaka bya - (a) swivangelo swo ba hungwe rolero; (b) ndhawu yihi na yihi laha vuthu ra vusirheleli ri tirhisiwaka kona; na (c) nhlayo ya vanhu lava khumbekaka. (2) Loko Palamende yi nga hlengeletanangi loko ku biwa hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, Presidente u fanele ku rhamba Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku nga si hela masiku ya nkombo ku biwile hungwe. (3) Ku ba hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka ku hundzela hi nkarhi handle ka loko ku pfumeleriwa hi Palamende ku nga si hela masiku ya nkombo ku biwile hungwe. Vamatsalani va ta vusocha lava nga riki masocha 204. Xiyenge xa vamatsalani lava nga riki masocha va ta vusocha xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya vusirheleri. Maphorisa Vutirheli bya Maphorisa 205. (1) Vutirheli bya maphorisa bya rixaka byi fanele ku vumbiwa no tirha eka swiyenge swa rixaka, swa swifundzankulu, naswona laha swi lavekaka, eka xiyenge xa mfumo. (2) Milawu ya tiko yi fanele ku veka matimba na mintirho ya vutirheli bya maphorisa no tlhela yi endla leswaku vutirheli bya maphorisa byi kota ku tirha timfanelo ta byona hi ku hetiseka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa swifundzankulu. (3) Swikongomelo swa vutirheli bya maphorisa i ku sivela, ku lwa, no endla vulavisisi eka vugevenga, ku hlayisa ku rhula exikarhi ka vanhu, na ku sirhelela no hlayisa vanhu lava tshamaka eRiphabliki kun'we na nhundzu ya vona, na ku tlakusa na ku vonisisa ku landzeleriwa ka nawu. Vutihlamuleri eka tipolitiki 206. (1) Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri eka ntirho wa maphorisa naswona xi fanele ku veka nawu wa matirhele wa ntirho wa vuphorisa endzhaku ko tsundzuxana na mimfumo ya swifundzankulu no tekela enhlokweni swilaveko swa swifundzankulu leswi endliweke hi valawuri va swifundzankulu. (2) Vuphorisa bya tiko byi nga ha endla swinyiketo swo hambana swa matirhele hi ku languta swifundzankulu swo hambana endzhaku ka ku landza swilaveko swa vuphorisa bya swifundzankulu leswi. (3) Xifundzankulu xin'wana na xin'wana xi na mfanelo - (a) yo veka tihlo eka matikhomele ya maphorisa; (b) ku va na vulanguteri bya ku tirha hi ku nyawula na vuswikoti bya vutirheri bya maphorisa, ku katsa na ku amukela swiviko ehenhleni ka vutirheri bya maphorisa; (c) ku aka vuxaka bya kahle exikarhi ka maphorisa na vaaka-ndhawu; (d) ku kambela ku tirhiwa ka vuphorisa byo tirheriwa erivaleni; na (e) ku tirhisana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya vuphorisa hi mayelana na vugevenga na ntirho wa vuphorisa na ku tirha vuphorisa eka xifundzankulu. (4) Huvonkulu ya xifundzankulu yi ni vutihlamuleri bya mintirho ya vuphorisa - (a) ku va byi ri ni vuswikoti hi Kavanyisa kwaloku; (b) ku va byi rhwexiwile ndzhwalo hi ku landza mfumo wa milawu ya tiko; no (c) averiwa eka byona hi vonele ra vuphorisa bya tiko. (5) Ku kota ku endla mintirho leyi vekiweke eka xiyengenyana (3) xifundzankulu- (a) xi nga ha lavisisa, kumbe ku thola khomixini ya ndzavisiso, swivilelo swin'wana ni swin'wana swa ku kayivela ka vuphorisa kumbe ku khwita eka vuxaka exikarhi ka vuphorisa na vaaka-ndhawu van'wana ni van'wana; naswona (b) xi fanele xi endla swibumabumelo eka xirho xa Khabinete lexi nga ni vutihlamuleri eka vuphorisa. (6) Eku amukeleni ka xivilelo lexi endliweke hi huvonkulu ya xifundzankulu, nhlangano lowu tiyimeleke wa maphorisa lowu simekiweke hi mfumo wa milawu ya tiko wu fanele ku lavisisa matirhelo yo biha yo, kumbe xidyoho lexi endliweke hi, xirho xa ntirhelo wa maphorisa eka xifundzankulu xexo. (7) Mfumo wa milawu wa tiko wu fanele ku nyika xivumbeko xo simeka, matimba, mintirho na vulawuri bya ntirhelo wa maphorisa bya ka masipala. (8) Komiti leyi vumbiweke hi xirho xa Khabinete na swirho swa Tikhansele Huvonkulu leti nga ni vutihlamuleri bya vuphorisa yi fanele yi simekiwa ku vona vunene bya mahlanganisele ya ntirhelo wa maphorisa na ntirhisano lowunene exikarhi ka swivumbeko swa hulumende. (9) Mfumo wa milawu wa swifundzankulu wu nga ha lava leswaku khomixinari wa swifundzankulu a humelela emahlweni ka wona kumbe eka tikomiti tihi kumbe tihi ta wona ku hlamula swivutiso swin'wana. Ku lawuriwa ka Vutirheri bya Maphorisa 207. (1) Presidente, tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa Rixaka wa vutirheri bya maphorisa, ku lawula no fambisa vutirheri bya maphorisa. (2) Khomixinara wa Rixaka u fanele ku tirhisa vulawuri na vufambisi ehenhla ka vutirheri bya maphorisa ku ya hi milawu ya matirhele ya mphorisa ya rixaka na hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta vuphorisa. (3) Khomixinara wa Rixaka hi ku va kona ka huvonkulu ya swifundzankulu u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va khomixinara wa xifundzankulu eka xifundzankulu xexo, kambe loko khomixinara wa Tiko na huvonkulu ya xifundzankulu swi hluleka ku twanana, swirho swa khabinete leswi tihlamulelaka eka vuphorisa swi fanele ku twananisa mavandla. (4) Vakhomixinara va swifundzankulu va na vutihlamuleri bya ta vuphorisa - (a) tani hi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko; na (b) hi ku lawuriwa hi Khomixinara wa Rixaka ku tirhisa vulawuri ehenhla ka, no fambisa vutirheli bya maphorisa hi ku landza xiyengenyana xa (2). (5) Khomixinara wa xifundzankulu u fanele ku va kona eka havo ya milawu ya xifundzankulu lembe na lembe hi mayelana ni vuphorisa eka xifundzankulu, u fanele a tlhela a rhumela khopi ya ripoto eka Khomixinara wa Tiko. (6) Loko khomixinara wa xifundzankulu a nga ha ri ni ku tshembha eka huvo ya xifundzankulu, huxo yoleyo yi nga ha vumba mafambisele yo susa kumbe ku rhurhisa, kumbe ku tshinya Khomixinara yoloye, hi ku landza Mfumo wa milawo ya Tiko. Vamatsalani va ta Vuphorisa lava nga riki Maphorisa 208. Xiyenge xa vamatsalani lava nga riki maphorisa va ta vuphorisa xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta vuphorisa. Vuhlori Ku simekiwa na ku lawuriwa ka vutirheli bya Vuhlori 209. (1) Vutirheli byi ni byihi bya vuhlori, handle ka swiyenge swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa vutirheri bya maphorisa, byi fanele ku simekiwa hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, naswona ntsena hi ku landza milawu ya tiko. (2) Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va nhloko ya vutirheli byin'wana na byin'wana bya vuhlori lebyi simekiweke hi ku landza xiyengenyana xa (1), naswona u fanele kumbe a teka vutihlamuleri eka tipolitiki bya malawuriwele na ku leteriwa ka byihi ni byihi vutirheli byolebyo, kumbe a hlawula xirho xa Khabinete ku teka vutihlamuleri byolebyo. Matimba, Mintirho na ku Languta 210. Milawu ya tiko yi fanele ku lawula swikongomelo, matimba na mintirho ya vutirheri bya vuhlori, ku katsa na swiyenge swihi na swihi swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa vutirheli bya maphorisa, naswona yi fanele ku endla makungu ya - (a) nkondletelo wa vutirheri bya vuhlori hinkwabyo; na (b) ku xiyaxiya migingiriko ya vutirheli byolebyo hi vanhu lava nga riki swirho swa vutirheli byolebyo, ku nga mukamberi loyi a nga thoriwa hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, no pfumeleriwa hi xiboho lexi amukeriweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi vhoti leyi seketeleke hi mbirhi-xa-nhurhu kumbe ku tlula xa swirho swa yona. Kavanyisa ka 12 Varhangeri va Ndhavuko Ku amukeriwa 211. (1) Ku simekiwa, xiyimo na ntirho wa vurhangeri bya ndhavuko, ku ya hi vurhangeri bya xintu, swa amukeriwa, ku ya hi Vumbiwa. (2) Vulawuri bya ndhavuko lebyi xiximaka sisiteme ya nawu wa xintu byi nga ha tirha hi ku landza milawu yihi na yihi leyi endliweke leyi tirhaka ehenhla ka swona na mintolovelo, leswi katsaka na mihundzuluxo, kumbe ku herisiwa ka milawu yaleyo kumbe mintolovelo yaleyo. (3) Tikhoto ti fanele ku tirhisa nawu wa xintu loko nawu walowo wu tirhiseka, hi ku landza Vumbiwa na milawu yih ni yihi yin'wana leyi yi tirhanaka ngopfu-ngopfu na nawu wa xintu. Ntirho wa varhangeri va ndhavuko 212. (1) Milawu ya tiko yi nga ha endla makungu ya ntirho wa vurhangeri bya ndhavuko tani hi vandla ra le ka mfumo wa ndhawu etimhakeni leti khumbaka vaaka-ndhawu va kwalaho ndhawini. Ku tirhana na timhaka leti yelanaka na vurhangeri bya ndhavuko, ntirho wa varhangeri va ndhavuko, nawu wa xintu na mintolovelo ya vaaka wa xintu - (a) a makungu ya ku simekiwa ka tindlu ta varhangeri va ndhavuko; naswona milawu ya tiko yi nga ha simeka huvo ya varhangeri va ndhavuko. Kavanyisa ka 13 Timhaka ta Timali hi ku Angerhela Nkwama wa Mali ya Tiko wa Rixaka (1) Ku na Nkwama wa Mali na Tiko ya Rixaka lowu eka wona timali hinkwato leti nghenisiwi hi Nawu wa Palamente. (2) ntsena - (a) (b) tani hi hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Mali ya Tiko na Rixaka, loko swi hlamuseriwa (3) Nkavelo leyi ringaneleke wa xifundzankulu wa i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Mali ya Tiko na Rixaka. Minkavelo leyi ringaneleke na ku averiwa ka timali ta tiko (1) Nawu wa Palamende wu fanele ku endla makungu ya - ku aviwa hi mfanelo ka timali ta tiko leti hlengeletiweke tiko hinkwaro exikarhi ka (b) ku hleriwa ka minkavelo yo ringanela ya xifundzankulu xin'wana na xin'wana ya mali leyi (c) mimpimanyeto yihi ni yihi yin'wa vamasipala yo huma eka nkavelo wa mfumo wa rixaka wa timali ta tiko, na swipimelo swihi ni swihi leswi mimpimanyeto yaleyo yi faneleke ku endlisiwa xiswona. Nawu leri wu vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) wu nga vekiwa ntsena endzhaku ka loko na Khomixini ya Timali na Vankwana na ku va ku kambisisiwile swibumabumelo swihi ni swihi swa Khomixini, naswona na hi ku tekela enhlokweni - swilaveko swa rixaka; (b) timfanelo tin'wana ta rixaka; (c) leswi nga hlawuriki matlhelo; (d) masungulo na ku tirha no tirhisa mintirho leyi averiweke swona; (e) (f) swilaveko swa ta nhluvuko na swilaveko swin'wana swa swifundzankulu, mimfumo ya (g) ku hambana eka swa ikhonomi endzeni ni le xikarhi ka swifundzankulu; swiboho swa swifundzankulu na vamasipala hi ku landza milawu ya tiko; (i) mafambisiwele ya kona; na (j) -cinca hi tlhelo ro angulana na timhaka ta xihatla kumbe swilaveko swin'wana swa nkarhinyana, na timhaka tin'wana to kucetela leti simekiweke eka swiyelo swo fanana swa swikongomelo. Mimpimanyeto ya tiko hinkwaro, ya swifundzankulu na ya vamasipala 215. (1) Mimpimanyeto ya tiko, ya swifundzankulu na vamasipala na maendlele yo pimanyeta swi fanele ku yisa emahlweni ku tirhela eku vonakeni, vutihlamuleri, na vufambisi bya timali lebyi nyawulaka bya ikhonomi, xikweleti na ka xiyenge xa ntirho wa mfumo. (2) Milawu ya tiko yi fanele ku veka - (a) muxaka wa mimpimanyeto ya rixaka, swifundzankulu na ya vamasipala; (b) loko ku fanele ku andlariwa mimpimanyeto ya rixaka na ya swifundzankulu; na (c) leswaku mimpimanyeto eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo swi fanele ku kombisa swihlovo swa kona swa timali ta tiko na ndlela ya matirhisiwele lama kumbeteriwaka ma nga ta fambelana na milawu leyi endliweke ya tiko. (3) Mimpimanyeto eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo yi fanele ku va na - (a) tinhlayo to pima ta mali ya tiko na tihakelelo, ti hambanyisaka nkavelo-nkulu na tihakelelo leti humelelaka; (b) swiringanyeto swo hakelela nkayivelo wihi ni wihi leri languteriwaka eka nkarhi leri swi tirhaka eka wona; na (c) ku kombisa swikongomelo mayelana no lomba na tinxaka tin'wana ta milandzu ya tiko leyi nga ta tlakusa xikweleti xa tiko eka lembe leri tlhandlamaka. Malawuriwele ya va-Nkwama 216. (1) Milawu ya tiko yi fanele ku simeka xiyenge xa va-nkwama xa rixaka no veka magoza yo vonisisa havumbirhi ku tirhela eku vonakeni na malawuriwele ya tihakelelo eka xiyenge xin'wana na xin'wana xa mfumo, hi ku nghenisa - (a) endlele ro hlayisa tibuku leri amukeriwaka hi ku angarhela; (b) mavavelo yo fanana ka tihakelelo; na (c) mikhuva na swiyelo swo fanana swa va-nkwama. (2) Va-nkwama wa rixaka, hi ku twanana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya timali ta rixaka, va nga ha yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xirho xa mfumo ntsena hi ku endlela vangwa leri xungetaka kumbe leri tshamelaka ku tivonakisa eka magoza lama ya simekiweke eka xiyengenyana xa (1). (3) Xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ku ya eka xifundzankulu xi nga tekiwa ntsena hi ku landza xiyengenyana xa (2), naswona - (a) a ri fanelanga ku yimisa ku hundziseriwa ka nkwama nkarhi leri hundzaka masiku ya 120; naswona (b) xi nga ha landzeleriwa xikan'we-kan'we kambe xi ta hela ku tirha ku sukela enkarhini leri hundzeke handle ka loko Palamende yi xi pfumelela hi ku landza endlele leri hi xiviri ri fanaka na leri ri simekiweke hi ku landza xiyenge xa 76 (1) no va swi vekiwile hi milawu ya Palamente. Endlele leri ri fanele ku hetisiwa ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka xiboho xa va-nkwama wa rixaka. (4) Palamende yi nga pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundziseriwa ka nkwama ka nkarhi leri nga ri ki henhla ka masiku ya 120 hi nkarhi wun'we, ku ya hi endlele leri simekiweke hi ku landza xiyengenyana xa (3). (5) Loko Palamende yi nga si pfumelela kumbe ku pfuxeta xiboho xo yimisa ku hundzisela nkwama walowo eka xifundzankulu - (a) Mukamba-tinkonta Jenerala u fanele ku yisa xiviko ePalamende; naswona (b) xifundzankulu xolexo xi fanele ku nyikiwa nkarhi wo hlamula ehenhleni ka swipumbo ehenhleni ka xona na ku hlamusela mhaka ya xona emahlweni ka komiti. Ku kuma tinhundzu na vutirheli 217. (1) Loko xirho xa mfumo lexi nga ka xiyenge xa mfumo xa rixaka, xifundzankulu, kumbe hi xivumbeko xa ndhawu, kumbe vandla rihi ni rihi rin'wana leri vuriwaka hi milawu ya milawu ya tiko kumbe ya swifundzankulu leyi simekaka sisiteme leyi lulameke, yi ringaneleke, yi tirhelaka eku vonakaleni, yi kotaka ku phikisana no va yi tirha handle ko durha. Xiyengenyana xa (1) a xi siveli kumbe mavandla lama ya vuriwaka eka xiyengenyana xolexo ku tirhisa nawu wa matirhisele wo kuma nhundzu na vutirheli swirho swa mfumo xolexo (a) minkhetekanyo yo langa eka ku averiwa tikontiraka; na ku sirhelela no yisiwa emahlweni ka vanhu, kumbe minkhetekanyo ya vanhu, lava a va nga vuyeriwi hikokwalaho ka xihlawuhlawu xo ya hi nghohe. Milawu ya tiko yi fanele ku veka pulani ya matirhele leyi eka yona milawu ya matirhele leyi yi vuriwaka eka xiyengenyana xa (2) yi nga ha tirhisiwa. 218. (1) garantiya mali yo lomba ntsena loko garantiya yaleyo yi landza swipimelo swihi ni swihi leswi hlamuseriwaka hi milawu yo endliwa ya tiko. Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) yi nga endliwa nawu ntsena kambisisiwile. (3) hangalasa xiviko xa tigarantiya leti wu ti nyikeke. Ku hakeriwa ka vanhu lava khomeke mintirho ya tiko (1) Nawu wa Palamende wu fanele ku simeka pulani ya matirhele yo pima - miholo, swengetelo na swipfumo swa swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, swirho swa Khabinete, va ndhavuko; na (b) swa mimfumo ya milawu ya swifundzankulu, swirho swa Tihuvonkulu na swirho swa Tihuvo ta Vamasipala ta minkhetekanyo yo hambana. Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku simeka khomixini leyi tiyimeleke yo endla swibumabumelo leswi khumbaka miholo, swengetelo na swipfuno leswi vuriwaka eka (3) Palamende yi pasisa milawu leyi vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) ntsena endzhaku ko xiyengenyana xa (2). (4) nkulu ya rixaka, huvonkulu ya xifundzankulu, masipala kumbe vulawuri byihi ni byihi lebyi faneleke, byi nga endla leswaku ku tirhisiwa milawu leyi endliweke ya tiko leyi vuriwaka eka leyi simekiweke hi ku landza xiyengenyana xa (2). (5) swengetelo na swipfuno swa vaavanyisi, Musirheleri wa Vanhu, Mukamba-tinkonta Jenerala, na ra vuhaxi leri vuriwaka eka xiyenge xa 192. Khomixini ya Timali na Vankwana 220. (1) dlaka swibumabumelo leswi languteriwaka eka Kavanyisa loku, kumbe eka milawu ya tiko, swi byin'wana lebyi vekiweke hi milawu ya tiko. (2) Khomixini yi tiyimele hi yoxe naswona yi tirha ehansi ka Vumbiwa leri na nawu, nakambe yi fanele ku va yi nga voyameli tlhelo ro karhi. (3) Khomixini yi fanele ku tirha hi ku landza Nawu wa Palamende nakambe, loko yi ri karhi yi tirha mintirho ya yona, yi fanele ku tekela enhlokweni timhaka hinkwato ta nkucetelo leti faneleke ku katsa na leti ti longoloxiweke eka xiyenge xa 214(2). Ku thoriwa na nkarhi wo tirha wa swirho 221. (1) Khomixini leyi yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava landzelaka va hlawuriweke hi Presidente tani hi nhloko ya huvonkulu ya rixaka: (a) Mutshami-wa-xitulu na museketeri wa mutshami-wa-xitulu lava nga swirho swa nkarhi hinkwawo; (b) vanhu va nkaye, lava un'wana na un'wana wa vona a langiwaka hi Huvonkulu ya xifundzankulu, laha xifundzankulu xin'wana na xin'wana xi langaka munhu un'we ntsena; (c) vanhu vambirhi va langhiwaka hi mfumo wa ndhawu leri kondleteriweke hi ku landza xiyenge xa 163; na (d) vanhu van'wana va nkaye. (2) Swirho swa Khomixini swi fanele ku va na vuswikoti lebyi faneleke. (3) Swirho swi tirha ku ringana nkarhi leri hleriweke hi ku landza milawu ya tiko. Presidente a nga ha susa xirho xolexo entirhweni hi swivangelo swa matikhomele lama nga nkhensekiki, vutsandzeki kumbe ku hluleka ku tirha. Swiviko 222. Khomixini yi fanele ku nyika xiviko nkarhi na nkarhi eka Palamende xikan'we na mimfumo ya swifundzankulu. Bangi ya Rixaka Ku simekiwa 223. South African Reserve Bank hi yona bangi ya rixaka ya Riphabliki naswona yi lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende. Xikongomelo-nkulu 224. (1) Xikongomelo-nkulu xa nkoka xa South African Reserve Bank i ku sirhelela nkoka wa mali ya Riphabliki ku endlela leswaku ku va na ku kula ka ikhonomi leyi tiyeke no khomelela nkarhi wo leha laha eRiphabliki. (2) South African Reserve Bank loko yi karhi yi hisekela xikongomelo-nkulu xa yona yi fanele ku tirha mintirho ya yona hi ku tiyimela ku ri hava ku chava, kumbe ku yima na tlhelo ro karhi; kambe, ku fanele ku va na ku tsundzuxana ka nkarhi na nkarhi exikarhi ka Bangi na xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka timhaka ta timali ta rixaka. Matimba na mintirho 225. Matimba na mintirho ya South African Reserve Bank hi lama hi ntolovelo ya tirhisiwaka no tirhiwa hi tibangi ta tinxaka, lawa matimba na mintirho swi faneleke ku kumisisiwa hi Nawu wa Palamende na ku tirhisiwa kumbe ku tirha ku ya hi swipimelo leswi vekiweke hi ku landza Nawu. Timhaka ta timali ta Swifundzankulu na ta Tindhawu Minkwama ya Timali ta Tiko ya Swifundzankulu 226. (1) Ku na Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzankulu wa xifundzankulu xin'wana na xin'wana leri eka wona timali hinkwato leti amukeriwa hi mfumo wa xifundzankulu ti fanelaka ku hakeriwa, eka wona handle mali leyi nga ngheniki hi ku landza Nawu wa Palamente. (2) Timali ti nga ha kokiwa eka Nkwama wa Timali ta Tiko wa Xifundzankulu, ntsena - (a) hi ku landza mpimanyeto hi Nawu wa xifundzankulu ; kumbe (b) tani hi hakelo yo kongoma ya Nkwama wa mali ya Tiko wa xifundzankulu, loko swi endleriwe makungu yo tano eka Vumbiwa leri kumbe Nawu wa xifundzankulu. (3) Mali ya Tiko leyi averiweke ku hundza hi le ka xifundzankulu yi ri ya mfumo wa ndhawu wa xifundzankulu xolexo, hi ku landza xiyenge xa 214(1), i hakelo yo kongoma ya Nkwama wa Mali ya Tiko wa xifundzankulu xolexo. Swihlovo swa rixaka swa minkwama ya swifundzankulu na mimfumo ya tindhawu. 227. (1) Mfumo wa ndhawu na xifundzankulu xin'wana na xin'wana - (a) xi na mfanelo eka nkavelo leri ringaneleke wa timali ta tiko leti hlengeletiweke tiko hinkwaro ku endlela leswaku kota ku endla vutirheri bya masungulo no tirha mintirho leyi swi averiweke yona; kumbe (b) xi nga ha amukela minkavelo yin'wana yo huma eka mfumo wa mali ya tiko ya rixaka, ku nga va ku ri na swipimelo kumbe ku ri hava. (2) Timali ta Tiko to tlhandlekela leti hlengeletiweke hi swifundzankulu kumbe vamasipala a ti fanelanga ku susiwa eka nkavelo wa vona wa mali ya tiko leyi hlengeletiweke tiko hinkwaro, kumbe ku suka eka minkavelo yin'wana va nyikiweke yona ku huma eka mali ya tiko ya mfumo wa rixaka. Hi ndlela yaleyo, ku hava xiboho ehenhleni ka mfumo wa rixaka xo ririsa swifundzankulu kumbe vamasipala lava va nga hlengeleteki mali ya tiko ku ringanana na ku fambisana na matimba ya tona yo kota ku kondletela no kuma timali ta nkwama na mali ya swibalo. (3) Nkavelo leri ringaneleke wa xifundzankulu eka mali ya tiko leyi hlengeletiweke wu fanele ku hundziseriwa eka xifundzankulu xolexo hi ku hatlisa naswona wu nga hungutiwangi, handle ka loko ku hundzisela koloko ku yimisiwile hi ku landza xiyenge xa 216. (4) Xifundzankulu xi fanele ku tiendlela xona n'wini swihlovo swihi na swihi leswi xi swi lavaka, hi ku landza kungu ra vumbiwa ra xona ra xifundzankulu, swihlovo swo tlhandlekela ehenhla ka swilaveko swa xona leswi languteriwele eka Vumbiwa leri. Swibalo swa swifundzankulu 228. (1) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga veka - (a) swibalo, mindzuvo, kumbe swibalo swa nhundzu handle ka xibalo xa swiamukelwa, xibalo xa nkaka wa nkavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST), mimpimo ya tihakelo ta nhundzu, kumbe swibalo swa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe; na (b) tihakelelo to tlhandlekela leti ringananaka (flat-rate) eka timali ta xibalo ta xibalo xihi ni xihi, ndzuvo kumbe xibalo xa swixavisiwa swo huma ematikweni mambe leswi barisiwaka hi milawu ya tiko, handle ka timali ta xibalo leti hlengeletiweke ta xibalo xa swiamukelwa swa tikhaphani, xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT), mimpimo ya tihakelo ta nhundzu, kumbe swibalo swa nhundzu yo tundiwa. (2) Matimba ya mimfumo ya swifundzankulu yo veka swibalo, mindzuvo, swibalo swa nhundzu na tihakelo to tlhandlekela - (a) a ma fanelanga ku tirhisiwa hi ndlela leyi hi xiviri na hi ndlela yo ka yi nga twali yi onhiselaka milawu ya matirhele ya ikhonomi ya rixaka, migingiriko ya ikhonomi ku tsemakanya mindzilekano ya swifundzankulu kumbe ku famba-fambisiwa ka nhundzu eka tiko hinkwaro, vutirheri, nkavelo-nkulu kumbe mintirho; naswona (b) swi fanele ku lawuriwa hi ku landza Nawu wa Palamende, leri wu nga ha vekiwaka ku va nawu ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile. Mimpimo ya tihakelo ta vamasipala na swibalo 229. (1) Ehansi ka xiyengenyana (2), (3) na (4), masipala a nga ha veka - (a) tihakelelo ehenhla ka nhundzu, na xibalo xa swimakiwa swa loha tikweni hi ku yimela masipala; naswona (b) ku ya hi milawu yo enldiwa ya tiko, a nga ha veka swibalo swin'wana, mindzuvo na swibalo swa nhundzu leswi yelanaka na mfumo wa xikaya kumbe nkhetekano wa mfumo wa xikaya laha ku welaka masipala, kambe masipala a nga fanelanga ku veka xibalo xa nkoka wa nxavo (VAT) xibalo xa swixavisiwa xo angarhela (GST) kumbe xibalo xa nhundzu yo tundziwa. (2) Matimba ya masipala yo hakerisa xibalo eka mpahla, ku engetelela hakelo ya mintirhelo leyi nyikiwaka hi masipala, kumbe swibalo swin'wana, xibalo xa nhundzu - (a) a swi fanelanga ku endliwa hi ndlela yin'wana leswaku hi ndlela yo ka yi nga twali swi va ni vuciva eka mafambiselo ya bindzu swi hundza mpimelo wa masipala, kumbe ntleketlo wa swilo swa rixaka, mitirhelo kumbe ntirho; nakona (b) yi nga ha khulukisiwa hi mafumo wa milawu wa tiko. (3) Loko vamasipala vambirhi va ri ni matimba yo ringana ya xibalo xa vanhu na mintirho hi tlhelo ra ndhawo yin'we, ku avanyisa ko ringana ka matimba wolawo ni mintirho swi fanele ku endliwa hi ku landza mfumo wa milawu wa tiko. Ku avanyisa ku nga ha endliwa ntsena endzhaku ko languta swipimelo leswi landzelaka: (a) Ku laveka ko landza tindlela letinene ta xibalo; (b) matimba na mintirho leyi endliwaka hi masipala un'wana ni un'wana; (c) vundzeni bya xibalo xa tiko xa masipala un'wana ni un'wana; (d) ku pfuna na vuswikoti byo endla swibalo, mindzavo ni swibalo swa nhundzu; na (e) vululami. (4) Ku hava lexi sivelaka, eka Xiyenge lexi exikarhi ka vamasipala lava nga ni matimba ya xibalo na mintirho endzhawini yin'we. (5) Mfumo wa milawu wa Tiko lowu kombisiweke eka Xiyenge lexi wu nga ha tirha ntsena endzhaku ka loko mfumo lowu nga kondleteriwa na Khomixini ya Timali na Swibalo swi tekeriwe enhlokweni. Timali to lomba ta swifundzankulu na vamasipala 230. (1) Xifundzankulu kumbe masipala a nga ha kondletela mali yo lomba ya tihakelo-nkulu kumbe ya tihakelo to ya emahlweni hi ku landza swipimelo swo twala leswi vekiweke hi milawu ya tiko, kambe timali to lomba ta tihakelo to ya emahlweni - (a) ti nga ha kondleteriwa ntsena loko swi laveka ku endlela ku hunguta vangwa eka lembe ra timali hi tlhelo ra nkwama; naswona (b) xi fanele ku kutsuriwa ku nga si hela tin'hweti ta khume-mbirhi. (2) Milawu ya tiko leyi vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) yi nga ha vekiwa ntsena endzhaku ka loko swibumabumelo swihi na swihi swa Khomixini ya Timali na Vankwama swi kambisisiwile. Kavanyisa ka 14 Makungu ya tin'wana na tin'wana Nawu wa Matiko ya Masava Mintwanano ya Matiko ya Misava 231. (1) Ku kanerisana na ku sayina mintwanano na matiko ya misava i vutihlamuleri bya huvonkulu ya rixaka. (2) Ntwanano na matiko ya misava wu boha Riphabliki ntsena endzhaku ka loko wu pfumeleriwile hi xiboho eka havumbirhi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, handle ka loko ku ri ntwanano leri vuriwaka eka xiyengenyana xa (3). (3) Ntwanano na matiko ya misava wa muxaka wa vuthekiniki, mafambisele kumbe ku fambisiwa ka milawu, kumbe ntwanano leri wu nga laviki ku nga va ku ri ku wu amukela kumbe ku wu pfumelela, wu ngheneriwaka hi huvonkulu ya rixaka, wu boha Riphabliki handle ka mpfumelelo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, kambe wu fanele ku andlariwa eNhlengeletanweni ya Milawu ni le ka Huvo ka ha ri na nkarhi leri ringaneke. (4) Ntwanano wihi ni wihi na matiko ya misava wu va nawu laha Riphabliki loko wu nyiketiwile ku va nawu hi milawu ya tiko; kambe kungu ro tifambisa hi roxe ra ntwanano leri wu pfumeleriweke hi Palamende i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelani na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende. (5) Riphabliki ri bohiwa hi mintwanano na matiko ya misava leyi a yi boha Riphabliki loko Vumbiwa leri ri sungula ku tirha Nawu wa matiko ya misava wa ndhavuko 232. Nawu wa matiko ya misava wa ndhavuko i nawu laha Riphabliki handle ka loko wu nga fambelani na Vumbiwa leri kumbe Nawu wa Palamende. Ku tirhisiwa ka nawu wa matiko ya misava 233. Loko ku karhi ku hlamuseriwa nawu wihi ni wihi leri endliweke, khoto yin'wana ni yin'wana yi fanele ku langha nhlamuselo yihi ni yihi ya milawu leyi yi fambelanaka ni nawu wa matiko ya misava ku tlula nhlamuselo yihi na yihi yin'wana yo siva leyi yi nga fambelaniki na nawu wa matiko ya misava. Timhaka tin'wana Chata ya Timfanelo 234. Ku endlela ku entisa mfumo wa demokhiresi leri simekiweke hi Vumbiwa leri, Palamende yi nga ha amukela Tichata ta Timfanelo leti ti fambelanaka na makungu ya Vumbiwa leri. Ku tiyimela ka rixaka hi swa mfuwo 235. Mfanelo ya vanhu va Afrika Dzonga hinkwavo ka vona eka ku tiyimela mfuwo ka rixaka hi swa, tani hi laha swi hlamuseriweke eka Vumbiwa leri, a swi siyi ehandle, hi ku tirhela endzeni ka pulani ya matirhele ya mfanelo leyi, ku amukeriwa ka mianakanyo ya mfanelo yo tiyimela hi swa mfuwo wa rixaka ka vaaka-ndhawu vahi na vahi lava va hlanganyeleke ndzhaka yin'we ya mfuwo na ririmi, endzeni ka ndhawu leyi nga xiphemu xa mfumo laha Riphabliki kumbe hi ndlela yihi na yihi yin'wana, leyi vekiweke hi milawu ya tiko. Ku hakelela mintlawa ya tipolitiki 236. Ku endlela ku antswisa demokhiresi ya mintlawa leyi hlanganeke, milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu ya ku hakeleriwa ka mintlawa ya tipolitiki leyi nghenelaka eka mfumo wa milawu wa rixaka na wa xifundzankulu hi endlele leri lulameke no tirha hi mpimo wa ndzinganelo. Ku endla swiboho hi ku gingirika 237. Swiboho hinkwaswo leswi khumbaka vumbiwa swi fanele ku tirhiwa hi ku tinyiketela nakona handle ko dya nkarhi. Vuyimeri entirhweni na vurhumiwa 238. Xirho xo tirha makungu xa mfumo eka xiyenge xihi ni xihi xa mfumo nga ha - (a) tirhisa matimba kumbe mintirho ya vuyimeri kumbe ntirho lowu faneleke ku endliwa hi ku landza huvo ya milawu eka huvonkulu ya mfumo ku ri leswaku ku rhumiwa koloko ku fambelana na milawu yo endliwa leyi matimba ni; (b) ku tirhisa matimba wahi kumbe wahi kumbe ntirho wihi kumbe wihi ya huvonkulu ya vurhumiwa bya mfumo kumbe masungulo ya vurhumiwa. Tinhlamuselo 239. Eka Vumbiwa, handle ka loko matirhisiwele ya kona ya vula swin'wana - "mfumo wa milawu" wa tiko wu katsa - (a) mfumo wa milawu wa le hansi lowu endliweke hi ku landza Nawu wa Palamende; na (b) mfumo wa milawu lowu a wu tirha loko Vumbiwa ri ta sungula, no va wu fambisiwa hi mfumo wa rixaka; "xirho xa hulumente" swi vula - (a) ndzawulo yin'wana ri yin'wana ya hulumente kumbe mafambisele eka tiko, xifundzankulu kumbe xivumbeko xa mfumo; kumbe (b) vandla rin'wana ni rin'wana - (i) leri tirhisaka matimba kumbe ku endla ntirho hi ku landza Vumbiwa kumbe vumbiwa na xifundzankulu; kumbe (ii) ku kombisa matimba eka vanhu kumbe ka ntirho lowu voniwaka wa milawu wun'wana ni wun'wana, kambe a wu nghenisi mutirhela-mfumo wa khoto kumbe wa nawu; "Mfumo wa swifundzankulu" swi katsa - (a) milawu ya le hansi leyi endliweke hi ku landza Nawu wa xifundzankulu; naswona, (b) milawu leyi a yi tirhi loko Vumbiwa ri sungula ku tirha no va yi fambisiwa hi mfumo wa milawu. Ku kala ku fambelana exikarhi ka matsalwa yo hambana 240. Loko ku tshuka ku va na ku hambana exikarhi ka matsalwa yo hambana ya Vumbiwa leri, tsalwa ra Xinghezi hi rona ri nga na matimba ku tlula laman'wana Mindzulamiso ya ndzundzuluko 241. Xejulu ya 6 ya tirha eka ku hundzulukela eka mafumele lamantshwa ya vumbiwa lama ya simekiwaka hi Vumbiwa leri, ni mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na ku hundzuluka koloko. Ku herisiwa ka milawu 242. Milawu leyi vuriwaka eka Xejulu ya 7 ya herisiwa, ku ya hi Xejulu xa 243 na Xejulu ya 6. Nhlokomhaka hi ku komisa na ku sungula ku tirha 243. (1) Nawu lowu wu vuriwa Vumbiwa wa Riphabliki wa Afrika-Dzonga, 1996, kutani wu sungula ku tirha hi ku hatlisa siku leri vekiwaka hi Presidente, ku nga si hundza siku ra 1 Mawuwani 1997. (2) Presidente a nga ha veka masiku man'wana lama ma rhangelaka leri ri vuriwaka eka xiyengenyana xa (1) ma nga ha vekiwa hi tlhelo ra makungu yo hambana ya Vumbiwa leri. (3) Handle ka loko matirhisiwele ya kona ya vula swin'wana laha ku vuriwaka eka Vumbiwa nkarhi leri Vumbiwa ri sunguleke ku tirha hawona, swi fanele ku tekiwa nkarhi leri kungu rolero ri sunguleke ku tirha hawona. (4) Loko siku ro hambana ri vekeriwa kungu rihi ni rihi ro karhi na Vumbiwa hi ku landza xiyengenyana xa (2), kungu rihi ni rihi leri yelanaka ra Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993 (Nawu wa 200 wa 1993), leri vuriweke eka xitivisanawu, ra herisiwa ku sukela hi siku rolero. (5) Swiyenge swa 213, 214, 215, 216, 218, 226, 227, 228, 229, na 230 swi sungula ku tirha hi 1 Sunguti 1998. Kambe leswi a si siveli ku tirhisa hi ku landza Vumbiwa leri ra mfumo wa milawu eka timhaka leti tihi ni tihi ku nga si fika siku rero. Ku fikela siku rero timhaka kumbe tihi ta Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika-Dzonga 1993, ti tama ta ha tirha. Xedulu ya 1 Mujeko wa Rixaka (1) Mujeko wa Rixaka i xivumbeko xa yinhla-mune; ku leha ka wona ku tlula ku anamama ka wona hi kan'we na hafu. (2) I wa mixaka ya ntima, nsuku, rihlaza, wo basa, wo tshwuka swa biriviri na ka wasi. (3) Wu na banti ra rihlaza ra xivumbeko xa letere ra - Y leri ri nga n'we-xa-ntlhanu eka ku anama ka mujeko. Mindzhati ya le xikarhi ya banti leri yi sungula eka khona ya le henhla ni ya le hansi etlhelo ka pala kumbe rinhi, kutani yi hlangana exikarhi ka mujeko, ivi yi suka kwalaho yi famba hi vuandlalo bya mujeko ku ya fika emakumu eka tlhelo leri nga khomisiwangiki na nchumu. (4) Banti ra rihlaza ri na mindzilakano yo basa ehenhla na le hansi, kutani etlhelo ka pala kumbe rinhi i ndzilekano wa nsuku. Xibantana xin'wana na xin'wana xa ndzilekano wu endla n'we-xa-khumentlhanu eka vuanamo bya mujneko. (5) Yinhla-nharhu leyi nga tlhelo ka pala kumbe rinhi i ya ntima. (6) Banti ra le henhla leri andlaleke na mujeko i ro tshwuka swa biriviri, kutani leri ra le hansi i ra wasi. Banti rin'wana na rin'wana eka lama ri ringana n'we-xa-nharhu eka vuanamo bya mujeko. Xedulu ya 2 Swihlambanyo na Switiyisiso swo Xiximeka Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Presidente na Presidente wo khomela 1. Presidente kumbe Presidente wo Khomela, emahlweni ka Presidente wa Khotoya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tani hi Presidente/Presidente wo khomela wa Ripabliki ra Afrika Dzonga, Mina, A.B ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ya Afrika Dzonga, na ku yingisa, ku hlonipha, ku yisa emahlweni na ku hlayisa Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndza tshembisa hi moya wa mina na hi mbilu ya mina leswaku nkarhi hinkwawo ndzi ta - w tlakusa minkarhi hinkwayo hinkwaso leswi nga ta yisa emahlweni, no kanetana na leswi nga ta onhisela Riphabliki; w sirhelela no yisa emahlweni timfanelo ta vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga; w tirha mintirho ya mina hi matimba ya mina hinkwawo na tinyiko hi vutivi bya mina hinkwabyo na vuswikoti bya mina no va na ntiyiso eka leswi laviwaka hi ripfalo ra mina; w endla vululami eka hinkwavo; na w ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo. (Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.) Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka hi museketeri wa Presidente 2. Museketeri wa Presidente, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka - Emahlweni ka hinkwavo lava va hlengeletaneke laha, na hi ku lemuka hi ku hetiseka vukulu bya ntirho leri ndzi vitaneriweke wona leri ndzi wu sungulaka tani hi Museketeri wa Presidente wa Riphabliki ya Afrika Dzonga, Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga, na ku yingisa, ku hlonipha, ku yisa emahlweni na ku hlayisa Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndza tshembisa hi moya wa mina na hi mbilu ya mina leswaku nkarhi hinkwawo ndzi ta - w tlakusa hinkwaswo leswi nga ta yisa emahlweni, no kanetana na leswi nga ta onhisela Riphabliki; w va khanselara wa ntiyiso ni la tshembekeke; w tirha mintirho ya mina hi matimba ya mina hinkwawo na talente hi vutivi bya mina hinkwabyo na vuswikoti no va na ntiyiso eka leswi laviwaka hi ripfalo ra mina; w endla vululami eka hinkwavo; na w ku tinyiketela vuhlayiseki bya Riphabliki na vanhu va rona hinkwavo. (Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.) Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Vaholobye na Vaseketeri va Vaholobye 3. Holobye un'wana na un'wana na Museketeri wa Holobye, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi un'wana loyi a hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tani hi Holobye/Museketeri wa Holobye hi xichavo na hi ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso ni la tshembekeke; ku va ndzi nga humeseli erivaleni hi ku kongoma kumbe ku nga ri hi ku kongoma mhaka yihi ni yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo. (Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.) Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, Varhumiwa va nkarhi Hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na Mimfumo ya Milawu ya Swifundzankulu 4. (1) Swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na swirho swa mimfumo ya milawu ya swifundzankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi loyi a hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, va fanele ku hlambanya/ tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki, naswona ndza tshembisa hi ku xixima ku tirha mintirho ya mina tani hi xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu/murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu/xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu xa CD hi vuswikoti bya mina hinkwabyo. (Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.) (2) Vanhu lava sivaka swivandla eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo eka Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu kumba milawu ya swifundzankulu byi nga ha hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza ayithemenya (1) emahlweni ka muofisana wa Nhlengeletano ya Milawu Khansele kumbe mfumo wa milawu, tani hi laha swi nga ta va swi ri hakona. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xo xiximeka xa Vaholobyenkulu Vayimeri va na swirho swa Tihuvonkulu ta swifundzankulu 5. Holobyenkulu kumbe Muyimeri wa Holobyenkulu wa xifundzankulu, na xirho xin'wana na xin'wana xa Huvonkulu ya xifundzankulu, emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa kumbe muavanyisi loyi a hlawuriweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u fanele ku hlambanya/tiyisisa hi ndlela leyi landzelaka: Mina, A.B., ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku ndzi ta tshembeka eRiphabliki ra Afrika Dzonga naswona ndzi ta yingisa, ndzi hlonipha no yisa emahlweni Vumbiwa na milawu hinkwayo leyin'wana ya Riphabliki; naswona ndzi tiboha ku khoma ntirho wa mina tani hi Holobyenkulu Muyimeri wa Holobyenkulu/xirho xa Huvonkulu/Muyimeri wa Holobyenkulu ya xifundzankulu xa C.D. hi xichavo na ndzhuti; ku va khanselara wa ntiyiso ni la tshembekeke; ku va ndzi nga boxi hi ku kongoma kumbe ku ri ku gega mhaka yihi ni yihi ya xihundla leyi ndzi khomisiweke yona; na ku tirha mintirho ya mina hi ku tinyiketela na hi vuswikoti bya mina hinkwabyo. (Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.) Xihlambanyo kumbe xitiyisiso xa vatirhela-tiko va vuavanyisi 6. (1) Muavanyisi un'wana na un'wana kumbe muavanyisi wo khomela, emahlweni ka Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Apila kumbe muavanyisi un'wana loyi a hlawuriweke hi Muavanyisi-Nkulu, u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ndlela leyi andzelaka: Mina, A.B. ndza hlambanya/tiyisisa hi ku xixima leswaku, tani hi Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa/Khoto-Nkulu yo Apila/Khoto ya le Henhla ya EF, ndzi ta tshembeka eka Riphabliki ra Afrika Dzonga, ndzi ta yisa emahlweni no sirhelela Vumbiwa, naswona ndzi ta avela vululami eka vanhu hinkwavo hi ku fanana handle ko chava, ku hlawula tlhelo kumbe xihlawuhlawu, hi ku ya hi Vumbiwa na milawu. (Loko ku ri xihlambanyo: Kutani Xikwembu ndzi pfune.) (2) Munhu loyi a thoriwaka eka ntirho wa Muavanyisi-Nkulu wa Khoto-Nkulu yo Apila loyi a nga si vaka muavanyisi hi nkarhi wa ku thoriwa koloko u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa emahlweni ka Presidente wa Khoto ya Vumbiwa. (3) Vatirhela-tiko va vuavanyisi, na vatirhela-tiko va vuavanyisi vo khomela, handle ka vaavanyisi, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa hi ku landza milawu ya tiko. Xedulu ya 3 Endlele ra Nhlawulo Xiyenge xa A Endlele ra Nhlawulo ya Vakhomi va Mintirho ku ya hi Vumbiwa. Matirhisiwele 1. Endlele leri andlariweke eka Xedulu leyi ra tirha nkarhi wun'wana na wun'wana loko - (a) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi hlangana ku hlawula Presidente, kumbe Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara wa Nhlengeletano ya Milawu; (b) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi hlangana ku hlawula Mutshami-wa-xitulu wa yona kumbe Museketeri wa Mutshami-wa-xitulu; kumbe (c) mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu hlangana ku hlawula Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo kumbe Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara wa mfumo wa milawu walowo. Ku hlawula Mavito 2. Munhu loyi a fambisaka eka nhlengeletano leyi eka yona ku tirhaka Xedulu leyi u fanele ku lava leswaku ku hlawuriwa mavito ya vayimela-ku-langwa enhlengeletanweni yaleyo. Swilaveko swa mafundzha 3. (1) Vito leri hlawuriwaka ri fanele ku tsariwa eka fomo leyi vekiweke hi milawu leyi vuriwaka eka endlele ra 9. (2) Fomo leyi ku tsariwaka eka yona vito ra loyi a langhiwaka yi fanele ku sayiniwa - (a) hi swirho swimbirhi swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, loko Presidente kumbe Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara wa Nhlengeletano ya Milawu va fanele ku hlawuriwa; (b) hi ku yimela varhumiwa va mbirhi va swifundzankulu, loko Mutshami-wa-xitulu kumbe Museketeri wa Mutshami-wa-xitulu wa Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu va fanele ku hlawuriwa; (c) hi swirho swimbirhi swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu leri khumbekaka, loko Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo kumbe Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara wa mfumo wa milawu walowo a fanele ku hlawuriwa. (3) Munhu loyi vito ra yena ri langhiwaka u fanele ku kombisa ku amukela ku langhiwa hi ku sayina ku nga va ku ri fomo yo langela mavito kumbe hi xivumbeko xihi ni xihi xo komba ku pfumela xo tsariwa kunene. Ku tivisa mavito ya vayimela-ku-langwa 4. Eka nhlengeletano leyi Xedulu leyi yi tirhaka eka yona, munhu loyi a fambisaka u fanele ku tivisa mavito ya vanhu lava nga hlawuriwa ku va vayimela-ku-langwa, kambe a nga fanelanga ku pfumelela njhekanjhekisano wihi ni wihi. Muyimela-ku-langwa un'we 5. Loko ku ri na muyimela-ku-langwa un'we, mufambisi wa swona u fanele ku vula munhu yaloye a nga hlawuriwa. Endlele ra nhlawulo 6. Loko ku ri na vayimela-ku-langwa vo tlula un'we - (a) ku fanele ku endliwa vhoti enhlengeletanweni yaleyo hi baloto ya xihundla; (b) xirho xin'wana na xin'wana lexi nga kona, kumbe loko ku ri nhlengeletano ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, xifundzankulu xin'wana na xin'wana lexi yimeriweke, enhlengeletanweni yaleyo, xi fanele ku hoxa vhoti yin'we; naswona (c) munhu loyi a fambisaka ntirho u fanele ku vula muyimela-ku-langwa loyi a kumeke vunyingi bya tivhoti ku va yena loyi a nga hlawuriwa. Endlele ro humesana eka nhlawulo 7. (1) Loko ku ri hava muyimela-ku-langwa loyi a kumaka vunyingi bya tivhoti, muyimela-ku-langwa loyi a kumaka nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti u fanele ku humesiwa kutani ku endliwa vhoti yin'wana eka vayimela-ku-langwa lava va ha saleke ku ya hi endlele ya 6. Endlele leri ri fanele ku endliwa kambe na kambe ku kondza muyimela-ku-langwa a kuma vunyingi bya tivhoti. (2) Loko ku tirhisiwa endlele-ntsongo ya (1), loko vayimela-ku- langwa vambirhi kumbe ku tlula loko un'we-un'we la kuma nhlayo ya le hansi-hansi ya tivhoti, vhoti ya le tlhelo yi fanele ku endliwa eka vayimela-ku-langwa valavo, kutani yi ngetiwa kambe na kambe tani hi laha swi nga lavekaka ku kuma muyimela-ku-langwa loyi a faneleke ku humesiwa. Tinhlengeletano tin'wana nakambe 8. (1) Loko ku ri na vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena, kumbe loko ku sala vayimela-ku-langwa va mbirhi ntsena endzhaku ka loko ku tirhisiwile endlele ro humesa vayimela-ku-langwa eka nhlawulo, naswona vayimela-ku-langwa valavo va kuma nhlayo leyi fanaka ya tivhoti, nhlengeletano yin'wana nakambeyi fanele ku khomiwa ku nga si hela masiku ya nkombo, hi nkarhi leri vekiweke hi munhu loyi a fambisaka. (2) Loko ku khomiwa nhlengeletano yin'wana hi ku landza endlele-ntsongo ra (1), endlele leri vekiweke eka Xedulu leyi ri fanele ku tirhisiwa eka nhlengeletano yaleyo tani hiloko yi ri nhlengeletano yo sungula ya nhlawulo leri ku vulavuriwaka hawona. Milawu ya mafambisele 9. (1) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku endla milawu ya mafambisele leyi yi vekaka - (a) endlele ra tinhlengetetano leti Xedulu leyi yi tirhaka eka tona; (b) mintirho ya munhu wihi ni wihi loyi a fambisaka nhlengeletano, na munhu wihi ni wihi loyi a pfunaka munhu loyi a nga ku fambiseni; (c) fomo leyi mavito ya vayimela-ku-langwa ya faneleke ku tisiwa hi yona; na (d) ndlela leyi ku vhota swi faneleke ku fambisisiwa xiswona. (2) Milawu leyi ya mafambisele yi fanele ku tivisiwa hi ndlela leyi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa a swi vekisaka xiswona. Xiyenge xa B Ndzandzeriso wo Pima Manghenele ya Ntlawa eka Varhumiwa va Swifundzankulu eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. 1. Ntalwa wa arhumiwa va vurhumiwa bya xifundzankulu eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu lava ntlawa wu faneleke ku va na vona, va fanele ku pimiwa hi ku engetela nhlayo ya switulu ntlawa walowo wu nga na yona eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu hi khume no ava vuyelo bya kona hi nhlayo ya switulu leswi nga ka mfumo walowo wa milawu, ku katsa na 'nwe. 2. Loko ku hlayela hi ku landza endlele ra 1 swi humesa nsalo leri wu nga mitiwangiki hi varhumiwa lava va averiweke ntlawa hi ku landza endlele rolero, nsalo walowo wu fanele ku phikizana na minsalo leyin'wana yi hlengeletekeke eka ntlawa kumbe mintlawa yihi ni yihi yin'wana, kutani varhumiwa vahi ni vahi lava va nga aviwangiki eka vurhumiwa va fanele ku averiwa ntlawa kumbe mintlawa hi ndzandzelelano wa nsalo wa le henhla-henhla. Xedulu ya 4 Tindhawu ta Mintirho ta Mimfumo ya Milawu ya Rixaka na Swifundzankulu swa nkarhi wolowo Xiyenge xa A Mafamabisele ya swihlahla swa ntumbuluko Vurimi Vuyima swihaha-mpfhuka handle ka bya matiko ya misava na bya rixaka Ku lawula swifuwo na mavabyi Tikhasino, rheyisisi, ku gembula na ku bejelana, ku nga katsiwi tilotari na maqhivi ya mintlangu Ku sirhelela vatirhisi Ku hluvukisa vanhu Ku lwa na timhangu Dyondzo eka swiyimo hinkwaswo, handle ka dyondzo ya le henhla ka matiriki Mbangu Mintirho ya Rihanyu Tiyindlu Ku nyika tilayisense ta swofamba Ku tlakusiwa ka vumaki Ntirhelo wa vateki va mahungu lowu lawuriwaka kumbe lowu nyiketiweke mfumowa swifundzankulu, lowu welaka eka xiyenge xa 192 Nhlayiso wa Ntumbuluko, ku nga katsiwi tiphaka ta rixaka, mintanga ya rixaka na lomu ku kumekaka mati Mintirho yo hangalasa mahungu leyi hi ku kongoma yi lawuriwaka kumbe yi hlayisiwaka hi mfumo wa xifundzankulu ku ya hi xiyenge xa 192 Maphorisa ku fikela laha makungu ya Kavanyisa 11 ka Vumbiwa ku haverisaka mfumo wa milawu wa xifundzankulu matimba yo endla milawu Ku lwa na nthyakiso wa ntumbuluko Timhaka ta mfuwo ta swifundzankulu Tihakelelo to hundzisela nhundzu Mintirho ya tiko ya swifundzankulu hi tlhelo ra tindhawu ta mintirho ti nga laha ka Xedulu leyi na Xedulu ya 5 Ntleketlo wa mani na mani Mintirho ya tiko hi tlhelo ra swilaveko swa tindzawulo ta mfumo wa xifundzankulu eku tirheni vutihlamuleri bya tona byo lawula mintirho ngopfu-ngopfu leyi yi averiweke swona hi ku landza Vumbiwa kumbe milawu yihi ni yihi yin'wana Vupulani na nhluvukiso wa tirhijini Milawu ya le mapatwini Nhlayiso wa misava Vuendzi Bindzu Nawu wa Xintu na wa ndhavuko ku ya hi Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa Nhluvukiso wa madoroba na tindhawu ta le makaya Mintirho ya nhlayiso Vurhangeri bya ndhavuko ku ya hi Kavanyisa ka 12 ka Vumbiwa leri Xiyenge xa B Timhaka leti landzelaka ta mfumo wa ndhawu tani hi laha swi hlamuseriweke eka swifunzankulu xiyenge xa 155(6) na (7) Swilahlo, valahli na vahisi va mintsumbu Nthyakiso wa moya Mafambisele ya swa ku aka miako Swiolovisi swa nhlayiso wa vana Mphakelo wa gezi na gasi Mintirho yo timela mindzilo Vuendzi bya kwalaho ndhawini Vuyimaswihaha-mpfhuka bya masipala Vupulani bya ka masipala Mintirho ya rihanyu ya ka masipala Ntleketlo wa mani na mani wa ka masipala Mintirho ya tiko ya ka masipala ntsena hi tlhelo ra swilaveko swa vamasipala eku tirheni vutihlamuleri bya vona bya mafambisele ya mintirho leyi nyikiweke vona hi ku kongomisa ku ya hi Vumbiwa leri kumbe milawu yin'wana Swikepe hi ku hambana-hambana ka swona na mahlaluku ku nga katsiwi ku lawuriwa ka timhaka to tleketla hi swikepe ta matiko ya misava na ta rixaka na timhaka leti yelanaka na tona Tisisiteme to tirhana na mati ya mpfula eka tindhawu leti nga ni miako. Mafambisele ya swa bindzu Mintirho ya mati na mbhasiso leyi yi pimeriweke eka tisisiteme to phakela mati yo nwa na tisisiteme to tirhana na mati lama tirhisiweke na ma nkululo Xedulu ya 5 Tindhawu ta Mintirho leyi tirhiwaka ntsena hi Mfumo wa Milawu wa Xifundzankulu Xiyenge xa A Switlhavelo Vutirheri bya tiambulense Vuhlayisela-matsalwa handle ka vuhlayisela-matsalwa bya rixaka Tilayiburari handle ka tilayiburari ta rixaka Tilayisense ta byalwa Timiyuziyamu handle ka timiyuziyamu ta rixaka Mapulanele ya swifundzankulu Timhaka ta mfuwo ta swifundzankulu Swihungaso na swihungaselo swa swifundzankulu Mintlangu ya swifundzankulu Mapatu ni swofamba swa swifundzankulu Vutirheri bya vutshunguri bya swifuwo ku nga katsiwi na malawuriwele ya ntirho walowo Xiyenge xa B Timhaka leti landzelaka ta mfumo wa ndhawu ku fikela laha swi hlamuseriweke ta swifundzankulu eka xiyenge xa 155(6) na (7) Tibici na swiolovisi swo hungasela no wisela kona Tibodo na swikombiso swa swinavetiso etindhawini ta mani na mani Masirha, tiyindlu to tirhana na mintsumbu na ko hisela kona mintsumbu Ku basisa Ku lwa na leswi karhataka exikarhi ka vaaka-ndhawu Ku lawuriwa ka mabindzu lama xaviselaka vanhu byalwa Swiolovisi swo rhurhela ku hlayisa no lahla swifuwo Ku biya na swo biya hi swona Ku nyika tilayisense ta timbyana Ku nyika tilayisense no lawula mabindzu lama xaviselaka vanhu swakudya Swihungaselo swa kwalaho ndhawini Swiolovisi swa kwalaho ndhawini swa mintlangu Timakete Switlhavelo swa ka vamasipala Tiphaka na swihungaso swa vamasipala Mapatu ya vamasipala Huwa Swikiti Tindhawu ta mani na mani Ku rhwariwa ka thyaka, tindhawu to chela thyaka na ku tirhana na thyaka ra switiyi Ku bindzula emogondzweni Malambu ya le magondzweni Timboni ta le magondweni Swofamba na ko paka kona Xedulu ya 6 Mindzulamiso ya Nkarhinyana Tinhlamuselo 1. Eka Xedulu leyi, handle ka loko swi nga fambelani na matirhisiwele ya kona - "tiko-xikaya" swi vula xiphemu xa Riphabliki lexi, loko Vumbiwa ro rhanga ri nga si sungula ku tirha, a ku tirhaniwa na xona eka milawu ya tiko ya Afrika Dzonga tani hi tiko leri tiyimeleke kumbe ri tifumaka; "Vumbiwa lerintshwa" swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996; "milawu ya tiko ya mafumele ya khale" swi vula milawu leyi vekiweke loko Vumbiwa lero rhanga ri nga si sungula ku tirha; "Vumbiwa ro rhanga" swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993, (Nawu wa 200 wa 1993). Ku ya emahlweni ka milawu leyi nga kona 2. (1) Milawu hinkwayo leyi a yi tirha xikan'we-kan'we loko Vumbiwa lerintshwa ri nga si tirha, yi ya emahlweni no tirha hi ku ya hi - (a) hundzuluxo wihi ni wihi kumbe ku herisiwa; na (b) ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa. (2) Milawu ya tiko ya mafumele ya khale leyi ya ha yaka emahlweni no tirha hi ku landza ayitheme-ntsongo ya (1) - (a) a yi koti ku tirhisiwa hi ndlela yo anamanyana, eka mfumo wo karhi kumbe hi ndlela yin'wana, ku tlula leswi a yi ri xiswona loko Vumbiwa ro rhanga ri nga si sungula ku tirha handle ka loko endzhaku ka swona yi hundzuluxiwile leswaku yi va na matirhisiwele yo anamanyana; na (b) loko yi ya emahlweni no tirhisiwa hi matiko lama a ma yi tirhisa xikan'we-kan'we loko Vumbiwa lerintshwa ri nga si sungula ku tirha, ku ya hi Vumbiwa lerintshwa. Nhlamuselo ya milawu leyi nga kona 3. (1) Handle ka loko swi nga fambelani na matirhisiwele ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fanelangi, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi ya tiko leyi a yi ri kona loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha - (a) swi kongomisiwa eka Riphabliki ra Afrika Dzonga kumbe eka tiko-xikaya handle ka loko swi vula ndhawu ya mfumo wo karhi, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula Riphabliki ra Afrika Dzonga ehansi ka Vumbiwa lerintshwa; (b) swi kongomisiwa eka Palamende, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe Sineti, swi fanele ku tekiwa tani hiloko swi vula Palamende, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe Huvo yo Tiko ya Swifundzankulu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa; (c) swi kongomisiwa eka Presidente, Museketeri wa Presidente wa Makungu, Holobye, Museketeri wa Holobye kumbe Khabinete, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula Presidente, Museketeri wa Presidente, Holobye, Museketeri wa Holobye kumbe Khabinete ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, ku ya hi ayitheme ya 9 ya Xedulu leyi; (d) Presidente wa Sineti, swifanele ku tekiwa tani hiloko swi vula Mutshami-wa-xitulu wa Huvo ya Tiko ya swifunzankulu; (e) swi kongomisiwa eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu, Holobyenkulu kumbe Huvonkulu ya xifundzankulu, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula mfumo wa milawu wa xifundzankulu, Holobyenkulu kumbe Huvonkulu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, ku ya hi ayitheme ya 12; kumbe (f) swi kongomisiwa eka ririmi kumbe tindzimi ta ximfumo, swi fanele ku tekiwa tani hiloko swi vula rihi ni rihi ra tindzimi ta ximfumo ehansi ka Vumbiwa lerintshwa. (2) Handle ka loko swi nga fambelani na matirhisiwele ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fanelanga, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi leyi ya ha saleke ya mafumele ya khale - (a) swi kongomisiwa eka Palamende, Yindlu ya Palamende kumbe nhlengeletano ya milawu kumbe nhlengeletano ya Riphabliki kumbe ya tiko-xikaya, swi fanele ku tekiwa tani hiloko swi vula - (i) Palamende ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, loko ku tirhisiwa ka milawu yaleyo a yi averiwile kumbe yi nyikiwile hi ku landza Vumbiwa ro rhanga kumbe Xedulu leyi, kumbe Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wa xifundzankulu xo karhi loko mafambisiwele ya milawu yaleyo yi averiwile kumbe ku nyiketiwile hi ku landza Vumbiwa ro tanga kumbe Xedulu (b) swi kongomisiwa eka Presidente wa Tiko, Holobye mutirhi-nkulu wa makungu un'wana, Khabinete, Huvo ya Vaholobye kumbe huvonkulu ya -xikayo, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula - (i) umbiwa lerintshwa loko ku tirhisiwa ka milawu yaleyo swi averiwile kumbe ku nyikiwa mfumo wa rixaka hi ku landza Vumbiwa ro rhanga kumbe Nawu leri; kumbe Holobyenkulu wa xifundzankulu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, loko ku tirhisiwa ka milawu yaleyo swi averiweke kumbe ku nyikiweke hi ku landza Vumbiwa ro rhanga kumbe Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 4. Munhu wihi ni wihi loyi a a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka Nhlengeletano Tiko ya Milawu xikan'we loko Vumbiwa lerintshwa ri nga si sungula ku tirha, u va xirho kumbe mukhomi wa ntirho wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, lerintshwa. (2) geletano ya Tiko ya Milawu tani hi laha yi vumbiweke hi ku landza ayitheme leri wu helaka hi siku ra 30 Dzivamisoko 1999. (3) i swirho swa 400 eka nkarhi wa yona wo tirha leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, ku ya hi xiyenge xa 49(4) xa Vumbiwa lerintshwa. Milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leyi a yi tirha loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi ni wihi kumbe Ntirho lowu nga si helaka emahlweni ka Palamende 5. Ntirho wihi ni wihi leri nga si helaka wu nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha ku fanele ku yiwa emahlweni na wona (2) Ntirho wihi ni wihi leri nga si helaka emahlweni ka Sineti loko Vumbiwa lerintshwa ri yi fanele ku ya emahlweni na ntirho walowo ku ya hi Vumbiwa lerintshwa. Minhlawulo ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu (1) Ku hava nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leri wu fanelaka ku yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50(2) endzhaku ka kungu ro Kombisa ku pfumala ku tshemba eka Presidente hi ku landza xiyenge xa 102(2) xa Vumbiwa lerintshwa. Xiyenge xa 50(1) xa Vumbiwa lerintshwa xi yimisiwa ku tirha ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999. Hambileswi ku herisiwaka Vumbiwa lero ranga, Xedulu ya 2 ya Vumbiwa rolero, tani hi (a) eka nhlawulo wo wungula wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa; (b) eka ku lahlekeriwa ka vuxirho bya Nhlengeletano ya Milawu eka matshamele ya timhaka (c) ku siva swivandla eka Nhlengeletano ya Milawu,na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa lerintshwa. (4) Xiyenge xa 47(4) xa Vumbiwa lerintshwa xa yimisiwa ku fikela nhlawulo wa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi Vumbiwa lerintshwa. Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu 7. (1) Eka nkarhi lowu wu fikelaka xikan'we-kan'we loko ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu khomiwa endzhaku ko hlawuriwa ka wona ro sungula ehansi ka Vumbiwa lerintshwa - (a) ndzinganelano wa vuyimeri bya mintlawa endzeni ka vurhumiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu wu fanele ku ringanana na ndzinganelano leri eka wona vasinetara va 10 va xifundzankulu a va hlawuriwile hi ku landza xiyenge xa 48 xa Vumbiwa ro rhanga; (b) maaviwele ya varhumiwa va nkarhi hinkwavo na varhumiwa vo hlawuleka eka mintlawa leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu xa xifundzankulu;ya hi ndlela leyi landzelaka: XIFUNDZANKUL U VARHUMIWA XA VARHUMIWA VO NKARHI HINKWAWO HLAWULEKA 1. Eastern Cape ANC 5 ANC 4 NP 1 2. Free State ANC 4 ANC 4 FF 1 NP 1 3. Gauteng ANC 3 ANC 3 DP 1 FF 1 NP 1 NP 1 4. KwaZulu-Natal ANC 1 ANC 2 DP 1 IFP 3 IFP 2 NP 1 5. Mpumalanga ANC 4 ANC 4 FF 1 NP 1 6. Northern Cape ANC 3 ANC 2 FF 1 NP 2 NP 2 7. Northern Province ANC 6 ANC 4 8. North West ANC 4 ANC 4 FF 1 NP 1 9. Western Cape ANC 2 ANC 1 DP 1 NP 3 NP 3 (2) Ntlawa lowu yimeriweke eka mfumo wa Milawu wa xifundzankulu - (a) wu fanele ku langha varhumiwa va wona va nkarhi hinkwawo vo huma exikarhi ka vanhu lava a va ri vasinetara loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha naswona va kumekaka leswaku va tirha tani hi varhumiwa va nkarhi hinkwawo; naswona (b) wu nga ha langha van'wana vanhu ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo ntsena loko ku ri hava kumbe ku kumekaka nhlayo leyi nga ringanangiki ya khale ka vasinetara va wona. (3) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu fanele ku thola varhumiwa va wona va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi ku langha ka mintlawa. (4) Tiayitheme-ntsongo ta (2) na (3) swi tirha ntsena eka ku thoriwa ko sungula ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Tiko. (5) Xiyenge xa 62(1) xa Vumbiwa lerintshwa a xi tirhi eka ku langhiwa na ku thoriwa ka khale (6) Milawu ya mafambisele ya Sineti leyi yi tirhaka xikan'we 'we loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, yi fanele ku tirhisiwa hi nmayelana na ntirho na makanelwa ya Huvo milawu. Khale ka Vasinetara (1) Khale ka eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na mfanelo yo va xirho lexi heleleka xi vhotaka xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu lexi ku humaka eka xona munhu yaloye a langiwke ku va sinetara (2) Loko khale ka sinetara a langa leswaku a nga vi xirho xa mfumo wa milawu wa tlhandlamiwaka hi leri Vumbiwa lerintshwa ri sunguleke ku tirha. (3) murhumiwa wa nkarhi hinkwawo kumbe tani hi xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu a swi hungutiwi hi xivangelo ntsena xa ku thoriwa koloko. 9. (1) Holobye kumbe Museketeri wa Holobye ehansi ka Vumbiwa ro rhanga loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u ya emahlweni eka naswona u khoma ntirho walowo hi ku landza Vumbiwa -ntsongo ya (2). (2) Vumbiwa lerintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tani hi laha swi hlamuseriweke eka Xitandzhaku B xa Xedulu leyi. Ayitheme-ntsongo ya (2) a yi siveli Holobye loyi a ri sinatara loko Vumbiwa lerintshwa xa Vumbiwa lerintshwa, tani hi laha xiyenge xolexo xo hlayekaka xiswona eka Xitandzhaku B. Mimfumo ya milawu ya swifundzankulu (1) Munhu wihi ni wihi loyi a a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka mfumo wa mukhomi wa ntirho wa mfumo wa milawu eka xifundzankulu xolexo ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, naswona u khoma ntirho tani hi xirho kumbe mukhomi wa ntirho hi ku landza (2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu tani hi laha wu vumbiweke hi ku landza -ntsongo ya (1) wu fanele ku tekiwa ku va wu hlawuriwile ehansi ka Vumbiwa lerintshwa ku ringana nkarhi leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999. Eka nkarhi wa wona leri helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, na hi ku ya hi xiyenge xa 108(4), walowo wa milawu ku ya hi Vumbiwa ro rhanga ku kutsa na nhlayo yo khale ka vasinetara lava veke swirho swa mfumo wa milawu hi ku landza ayitheme ya 8 ya Xedulu leyi. Milawu ya mafambisele ya mfumo wa milawu wa xifundzankulu leyi yi tirhaka loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi ni Minhlawulo ya mimfumo ya milawu ya swifundzankulu 11. Hambileswi ku herisiwaka Vumbiwa lero rhanga, Xedulu ya 2 ya Vumbiwa rolero, tani hi laha yi hundzuluxiweke hi Xitandzhaku xa A xa Xedulu leyi, xa tirha - eka nhlawulo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu ehansi ka Vumbiwa (b) eka ku lahlekeriwa ka vuxirho eka mfumo wa milawu eka matshamele ya timhaka handle ka lama ma endleriweke makungu eka xiyenge xa 106(3) xa Vumbiwa lerintshwa; na (c) ku swa swivandla eka mfumo wa milawu, na ku tatisa, ku vuyeketa na ku tirhisiwa ka minongoloko ya mintlawa ya tipolitiki yo tata swivandla, ku kondza ku va na nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu ehansika Vumbiwa lerintshwa. (2) Xiyenge xa 106(4) xa Vumbiwa lerintshwa xa yimisiwa ku fikela nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu na xifundzankulu ku ya hi Vumbiwa lerintshwa. Tihuvonkulu ta swifunzankulu 12. (1) Munhu wihi ni wihi loyi a ri Holobyenkulu kumbe xirho xa Huvonkulu ya xifundzankulu loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho walowo hi ku landza Vumbiwa lerintshwa na vumbiwa rihi na rihi ra xifundzankulu leri ri nga vaka ri vekiwile ku va nawu, kambe ku ya hi ayitheme-ntsongo ya (2). (2) Ku kondza Holobyenkulu loyi a hlawuriweke endzhaku ka nhlawulo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu ku ya hi Vumbiwa lerintshwa a sungula ku tirha, kumbe loko xifundzankulu xi veka vumbiwa ra xona ku va nawu, xihi ni xihi eka xona loxi rhangaka, swiyenge swa 132 na 136 swa Vumbiwa lerintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tani hi laha swi hlamuseriweke eka Xitandzhaku xa C xa Xedulu leyi. Mavumbiwa ya swifundzankulu 13. Vumbiwa ra xifundzankulu leri pasisiweke loko Vumbiwa lerintshwa ri nga si sungula ku tirha ri fanele ku landzelela xiyenge xa 143 xa Vumbiwa lerintshwa. Ku nyiketiwa ka milawu eka swifundzankulu 14. (1) Milawu hi mayelana na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya ntirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe ya 5 ta Vumbiwa lerintshwa naswona leyi, loko Vumnbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, a yi fambisiwa hi vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya rixaka, yi nga ha nyiketiwa hi Presidente, hi xitivisanawu, eka vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzankulu lebyi byi hlawuriweke hi Huvonkulu ya xifundzankulu xolexo. (2) Ku fikela laha swi lavekaka ku va ku nyiketiwa milawu ku ya hi ayitheme-ntsongo ya (1) ku va swi tirhiwa hi ku nyawula, Presidente, hi xitivisanawu, a nga ha - (a) hundzuluxa kumbe ku lulamisa milawu ku endlela ku lawula mahlamuseriwele ya yona kumbe matirhisiwele; (b) laha ku nyikiwa ka matimba ku nga tirhiki eka xiphemu xihi ni xihi xa milawu hinkwayo, a nga ha herisa na ku veka hi vuntshwa, ku katsiwa na kumbe ku nga katsiwi na mihundzuluxo kumbe ku lulamisiwa loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ka yalawo ya makungu ya yona lama eka wona ku nyikiwa ka matimba ku tirhaka kumbe ku fikela laha ku nyikiwa kwaloko ka matimba ku tirhaka eka yona; kumbe (c) ku lawula mhaka yihi na yihi yin'wana leyi lavekaka hikokwalaho ka xivangelo xa ku nyikiwa ka matimba yalawo, ku katsa na ku hundziseriwa kumbe ku rhumeriwa ka vatirhi, kumbe ku hundziseriwa ka rifuwo, swikweleti, timfanelo na swiboho, eka kumbe ku huma eka mfumo wa rixaka kumbe wa xifundzankulu kumbe ndzawulo yihi ni yihi ya mfumo, mafambisele, vutlrhari bya vuhlayiseki kumbe vandla rin'wana. (3) (a) Kopi ya xitivisanawu xin'wana na xin'wana lexi humesiwaka hi ku landza ayitheme-ntsongo ya (1) kumbe ya (2) yi fanele ku yisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko ya swifundzankulu ku nga si hela masiku ya 10 ya ku hangalasiwa ka xitivisanawu. (b) Loko haswimbirhi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko hi xiboho ti nga pfumeleli xitivisanawu kumbe kungu rihi ni rihi ra xona, xitivisanawu xolexo kumbe kungu ri hundzela hi nkarhi, kumbe handle ko khumba - (i) ku tirha ka nchumu wihi ni wihi leri endliweke hi ku landza xitivisanawu xolexo kumbe kungu ri nga si helela hi nkarhi; kumbe mfanelo kumbe xifundzho lexi kumiweke kumbe xiboho kumbe nandzu leri rhwariweke xi nga si helela hi nkarhi. Loko matimba yo endla milawu ya nyikiwa ku ya hi ayitheme-ntsongo ya (1), xihi ni xihi tekiwa tani hi loko ku ri leswi kongomisiwaka eka vulawuri lebyi ya nyikeweke eka byona. (5) Vumbiwa ro rhanga, ku katsa na hundzuluxo wihi na wihi, ndzulamiso kumbe ku herisiwa na ku vekiwa hi vuntshwa ka milawu yihi na yihi na goza rihi ni rihi rin'wana leri tekiwaka ehansi ka Milawu leyi nga kona yi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende 15. Vulawuri lebyi welaka endzeni ka huvonkulu ya rixaka lebyi fambisaka milawu yihi ni yihi leyi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende loko Vumbiwa lerintshwa vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzankulu hi ku landza ayitheme ya 14 ya Xedulu leyi. Ayitheme-ntsongo ya (1) yi hundzela hi ntirho malembe mambir ku tirha ka vumbiwa lerintshwa. Tikhoto (1) Khoto yin'wana na yin'wana ya nawu ku katsa na tikhoto ta varhangeri va na ku tirhisa matimba ya tona ya vulawuri hi ku landza milawu leyi tirhaka eka yona, naswona munhu wihi ni wihi loyi a khomeke ntirho tani hi mutirhela khoma ntirho hi ku landza milawu leyi tirhaka eka ntirho walowo, hi ku ya hi - (a) (b) hi ku fambelana ni Vumbiwa lerintshwa. (a) Khoto ya Vumbiwa leyi simekiweke hi Vumbiwa lero rhanga yi va Khoto ya (b) Munhu wihi na wihi loyi a khom kumbe muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u va Presidente, Museketeri wa Presidente kumbe muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa ehansi ka vona wo tirha tani hi laha swi vekiweke hi xiyenge xa 176(1) xa Vumbiwa lerintshwa. (3) Rhavi ra Tiapili ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga ri va Khoto ehansi ka Vumbiwa lerintshwa. (b) - Nkulu, Museketeri wa Muavanyisi tirha, u va Muavanyisi-Nkulu, Museketeri wa Muavanyisi isi wa Khoto (4) (a) -Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe khoto -xikaya kumbe rhavi ra tin'wana na tin'wana ra khoto yaleyo, ri va Khoto ya le Henhla ehansi ka Vumbiwa lerintshwa handle ka ku cinciwa kwihi na kwihi eka languteriweke eka ayitheme-ntsongo ya (6). Munhu wihi ni wihi loyi a nga khoma ntirho kumbe loyi a tekiwaka ku va a khome ntirho -Presidente Museketeri wa Muavanyisi-Presidente kumbe muavanyisi wa Khoto Muavanyisi-Presidente, Museketeri wa Muavanyisi e kumbe muavanyisi wa khoto yaleyo ehansi ka Vumbiwa lerintshwa, ku ya hi ku hlanganisiwa ka mintirho kwihi ni kwihi loku -ntsongo ya (6). (5) Handle ka loko swi nga fambelani na matirhisiwele ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fambelani, leswi vuriwaka eka milawu yihi ni yihi kumbe endlele swi kongomisiwa eka - (a) Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa lero rhanga, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa lerintshwa; (b) Rhavi ra Tiapili ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula Khoto-Nkulu yo Apila; na (c) rhavi ra xifundzankulu kumbe ra ndhawu ra Khoto-Nkulu ya Afrika Dzonga kumbe Khoto-Nkulu ya tiko-xikaya kumbe rhavi ra tin'wana na tin'wanara khoto yaleyo, swi fanele ku tekiwa tani hi loko swi vula Khoto ya le Henhla. (6) (a) Hi ku hatlisa loko swi koteka endzhaku ka loko Vumbiwa lerintshwa ri sungule ku tirha, tikhoto hinkwato, ku katsa na xivumbeko xa tona, mavumbiwele, matirhele na vulawuri bya tona na milawu hinkwayo leyi yelanaka, swi fanele ku hlanganisiwa hi xikongomelo xo simeka sisiteme ya vuavanyisi leyi yi fanelaka eka swilaveko swa Vumbiwa lerintshwa. (b) Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambisele ya vululami, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Vutirheri bya Vuavanyisi, xi fanele ku fambisa ku hlanganisiwa ka mintirho loku languteriweke eka ndzimana ya (a). Milandzu leyi ya ha gadziweke emahlweni ka tikhoto 17. Ku sengiwa ka milandzu hinkwayo leyi loko Vumbiwa lerintshwa ri nga si sungula ku tirha a yi gadziwile emahlweni ka khoto, yi fanele ku yisiwa emahlweni no tirhana na yona tani hiloko Vumbiwa lerintshwa ri nga vekiwanga ku va nawu, handle ka loko swilaveko swa vululami swi laveka hi ndlela yin'wana. Vulawuri bya vuchuchisi 18. (1) Xiyenge xa 108 xa Vumbiwa ro rhanga xi ya emahlweni no tirha ku kondza Nawu wa Palamende leri languteriiweke eka xiyenge xa 179 xa Vumbiwa lerintoluva xi sungula ku tirha. Ayitheme-ntshongo leyi a yi khumbi ku thoriwa ka Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka hi ku landza xiyenge xa 179. (2) Gqweta-jenerala loyi a khomeke ntirho loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi vekiweke leyi tirhaka eka xiyimo xolexo xa ntirho, ku ya hi ayitheme-ntsongo ya (1). Swihlambanyo na switiyisiso 19. Munhu loyi a yaka emahlweni no tirha hi ku landza Xedulu leyi naswona loyi a tekeke xihlambanyo xa ntirho walowo kumbe a endleke xitiyisio xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa ro rhanga, a nga bohiwi ku engeta xihlambanyo xa ntirho kumbe xitiyisiso xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa lerintshwa. Mavandla man'wana ya tirhelanaka na Vumbiwa 20. (1) Eka xiyenge lexi "vandla leri tirhelanaka na vumbiwa" swi vula - (a) Musirheleri wa Vanhu; (b) Khomixini ya Timfanelo ta Vanhu; (c) Khomixini ya ku Ringanana ka Rimbewu; (d) Mukamba-Tinkonta Jenerala; (e) banki ya rixaka ya South African Reserve Bank; (f) Khomixini ya Timali na Vankwama; (g) Khomixini ya Vutirheri bya Vuavanyisi; kumbe (h) Huvo ya Tindzimi ya Pan South African. (2) Vandla rihi ni rihi leri tirhaka hi vumbiwa leri simekiweke hi ku landza Vumbiwa lero rhanga ri ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka rona, naswona munhu wihi ni wihi loyi a khomeke ntirho tani hi xirho xa khomixini, xirho xa huvo ya Reserve Bank, kumbe Huvo na Tindzimi ya Pan South African Musirheleri wa Vanhu kumbe Mukamba - tinkonta Jenerala loko Vumabiwa lerintshwa ri sungula ku tirha u ya emahlweni na ku khoma ntirho hi ku landza milawu leyi tirhaka eka ntirho walowo, ku ya hi - (a) (b) ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa. Swiyenge swa 199(1), 200(1), (3) na (5) ku fika eka (11) na 201 ku fika eka 206 swa leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lerintshwa. (4) 105(1)(h) xa Vumbiwa lero rhanga swa yima ku va swirho swa Khomixini, loko swirho leswi vuriweke eka xiyenge 178(I)(i) xa Vumbiwa leri ntshwa swi thoriwile. (a) Huvo ya Volkstaat leyi simekiiweke hi ku landza Vumbiwa lero rhanga yi ya loyi a khomeke ntirho tani hi xirho xa Huvo leyi loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho walowo hi ku landza milawu leyi tirhaka eka xiyimo xexo xa (i) hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisiwa ka milawu; na ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa. (b) emahlweni no tirha ku kondza swi herisiwa hi Nawu wa Palamende leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lerintshwa. 21. (1) swifundzankulu, milawu yaleyo yi fanele ku vekiwa hi vulawuri lebyi faneleke ka ha ri na nkarhi leri ringaneke ku suka hi siku leri Vumbiwa lerintshwa ri sungurile ku tirha. Xiyenge xa 198(b) xa Vumbiwa lerintshwa a xi fanelanga ku tirhisiwa no landzeleriwa ku (3) Xiyenge xa 199(3)(a) xa Vumbiwa lerintshwa a xi fanelanga ku tirhisiwa no landzeleriwa yi vekiwile ku va nawu. (4) lerintshwa yi fanele ku vekiwa ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu ku suka eka siku leri Vumbiwa lerintshwa ri sungurile ku tirha, kambe ku va milawu leyi vuriwaka yi nga ri kona a swi (5) Ku fikela loko Nawu ra Palamende leri kongomisiweke eka x leri ntshwa ri tirhisiwa, mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha boha tirhele ra wona loko ku ri hileswaku matimba ya nyikiwile eka vurhumiwa bya wona ku vhota eka Khansele ya Tiko (6) Ku fikela loko mfumo wa tirhisiwa, masipala swa n'wi fanela ku hakerisa xibalo xin'wana ni xin'wana, ndzuvo kumbe xibalo xa nhundzu lexi a xi ri ni matimba ku endla tano loko Vumbiwa ri sungula ku tirha. 22. Hambileswi ku nga na mukungu wahi ni wahi man'wana ya Vumbiwa lerintshwa na Vumbiwa lero rhanga ya yelanaka na ndzivalelano ehansi ka nhlokomhaka "Vun'we bya Rixaka na ku Phahlelana Mariyeta" ya tekiwa ya ri xiphemu xa Vumbiwa lerintshwa; naswona makungu wa 34 wa 1995), tani hi laha wu hundzuluxiweke hokona ku katsa na swilaveko swa ku twala ka wona. 23. (1) Vumbiwa lerintshwa yi fanele ku vekiwa ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu ku sukela siku leri Vumbiwa lerintshwa ri sunguleke ku tirha ha rona. (2) Ku kondza milawu leyi languteriweke eka swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa lerintshwa swi vekiwa ku va nawu - (a) xiyenge xa 32(1) xi fanele ku tekiwa xi hlayeke hi ndlela leyi landzelaka: "(1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo fikelela mahungu hinkwawo lama nga mavokweni ya mfumo kumbe xihi na xihi xa swirho swa wona eka xiyenge xihi na xihi xa fumo ku fikela laha mahungu yalawo ya lavekaka ku endlela ku tirhisiwa kumbe ku sirhelela timfanelo ta yena." na (b) xiyenge xa 33(1) na (2) swi fanele ku tekiwa swi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka: "Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya - (a) endlele leri landzaka nawu ra mafambisele laha yihi ni yihi ya timfanelo ta yena yi khumbekaka kumbe ku xungetiwa; (b) endlele leri lulameke ra mafambisele laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena kumbe leswi a swi languteleke hi ku landza nawu swi khumbekaka kumbe ku xungetiwa; (c) ku nyikiwa tinhlamuselo to tsariwa ta endlele ra mafambisele leri khumbaka yihi na yihi ya timfanelo ta yena kumbe swilaveko handle ka loko swivangelo swa endlele rolero swi tivisiweke mani na mani; na (d) endlele ra mafambisele leri nga hlamuseriwaka ku va ri lulamile hi tlhelo ra tinhlamuselo leti ti nyikeriwaka rona laha yihi ni yihi ya timfanelo ta yena ya khumbekaka kumbe ku xungetiwa.". (3) Swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa lerintshwa swi hundzela hi nkarhi loko milawu leyi languteriweke eka swiyenge swileswo, hi ku hambana ka swona, yi nga vekiwi ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu Vumbiwa lerintshwa ri sungurile ku tirha. Mafambisele ya vanhu na vutirheri bya vuhlayiseki 24. (1) Swiyenge swa 82(4)(b), 215, 218(1), 219(1), 224 ku fika eka 228, 236(1), (2), (3), (6), (7)(b) na (8), 237(1) na (2)(a) na 239(4) na (5) swa Vumbiwa lero rhanga swi ya emahlweni no tirha tani hi loko Vumbiwa ro rhanga ri nga herisiwanga, ku ya hi - (a) mihundzuluxo eka swiyenge swileswo tani hi laha swi vekiweke eka Xitandzhaku xa D; (b) ku hundzuluka kumbe ku herisiwa kwihi ni kwihi ka milawu hi Nawu wa Palamende leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lerintshwa; na (c) ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa. (2) Khomixini ya Ntirho wa Mfumo na tikhomixini ta ntirho wa mfumo ta swifundzankulu leti vuriwaka eka Kavanyisa ka 13 ka Vumbiwa lero rhanga ti ya emahlweni no tirha hi ku landza Kavanyisa koloko na milawu leyi vekiweke yi tirhaka eka tona tani hi loko kavanyisa loku ku nga herisiwangi, ku kondza Khomixini na tikhomixini ta ntirho ta swifundzankulu ti herisiwa hi Nawu wa Palamende leri pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lerintshwa. (3) Ku herisiwa ka Vumbiwa lero rhanga a swi khumbi xitivisanawu xihi ni xihi lexi humesiweke ku ya hi xiyenge xa 237(3), xa Vumbiwa lero rhanga, naswona xitivisanawu xihi ni xihi xo tano xi ya emahlweni no tirha, ku ya hi - (a) ku hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa kwihi ni kwihi ka milawu; na (b) ku fambelana na Vumbiwa lerintshwa. Engetelo yo herisa ya mimfumo ya milamu 25. (1) Munhu wihi ni wihi loyi, loko Vumbiwa lerintshwa ri sungula ku tirha, a a tirha xigwevo laha Riphabliki xa ku pfaleriwa ejele ku tlula 12 wa tin'hweti handle ko tilanghela ndziho, a nga fanelanga ku va xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu. (2) Ku va munhu a nga ha eneti swilaveko swa vuxirho hi ku landza ayitheme-ntsongo ya (1) - (a) xi hungutiwa hi apili ku va xigwevo lexi nga endliki leswaku munhu a nga ha eneti swilaveko swa vurirhu; naswona ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile. Mfumo wa Ndhawu (1) Handle ka timhaka leti nge ka swiyenge swa 151, 155, 156, na 157 swa Vumbiwa (a) timhaka l (Nawu wa 209 wa 1993), tani hi laha ti nga ha hundzuluxiwaka nkarhi ni nkarhi hi milawu ya tiko swi yelana ni Vumbiwa leri ntshwa, swi tama swa ha ri tano ku fikela 30 Dzivamisoko 1999 (b) murhangeri wa xintu wa vaaka tshama etikweni laha ku nga ni khansele ya xikaya, khansele ya tiko-xikaya leri cincaka leri welaka Vumbiwa lera khale, u fanerile ku va xirho xa Khansele yoleyo hi ex officio ku fikela loko Nawu wa Palamende wu endla hi ndlela yin'wana yo hambana. Xiyenge xa 245(4) xa Vumbiwa lero rhanga xi ya emahlweni no tirha ku kondza xiyenge wa Ndhawu, 1993, a xi fanelanga ku herisiwa ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 1999. Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende na Milawu ya Swifundzankulu Swiyenge swa 82 na 124 swa Vumbiwa lerintshwa a swi khumbi ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende kumbe Milawu ya swifundzankulu leyi pasisiweke Vumbiwa lerintshwa ri nga si Ntsariso wa nhundzu leyi nga famba-fambiki ya mfumo (1) Eku famba-fambiki ya mfumo xiyenge 239 xa Vumbiwa lero rhanga murejistra wa mapapila ya leri faneleka, papila ra vun'wini kumbe papila rin'wana ro tsarisa nhundzu leyi nga famba-fambiki (2) A ku hakeriwi ndzuvo kumbe swikoxo swin'wana hi tlhelo ra ntsariso loko ku landziwa XITANDZHAKU XA A Mihundzuluxo eka Xedulu ya 2 ya 1. Ku siviwa ka ayitheme ya 1 hi ayitheme leyi landzelaka: Mintlawa leyi rhejistariweke hi ku landza milawu ya tiko na phikizano eka nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku tsala mavito ya vayimela -langwa eka nhlawulo walowo eka minongoloko ya vayimela -langwa leti lulamisiweke hi ku landza Xedulu leyi na milawu leyi endliweke ya tiko.". Ku siva ayitheme ya 2 hi ayitheme leyi landzelaka: "2. tani hi laha swi pimiweke hi ku landza xiyenge xa 46 xa Vumbiwa lerintshwa, swi fanele ku tatiwa hi ndlela leyi landzelaka: Hafu ya switulo hi minongoloko ya tirhijini leyi yi tisiweke hi mintlawa hi ku hambana ka yona, ku nga na nhlayo leyi vekiweke ya switulu leyi hlayiseriweke rhijini yin'wana na yin'wana landzelaka, hi ku tekela enhlokweni tinhlayo leti nga kona ti tirhiweke hi xisayense hi tlhelo ra vavhoti, ra hi vuyimeri bya mintlawa leyi khumbekaka. hafu leyin'wana ya switulu minongoloko ya rixaka leyi tisiweke hi mintlawa hi ku hambana ka yona, kumbe ku huma eka tirhijini leti minongoloko ya rixaka yi nga tisiwangiki.". 3. Ku siva ayitheme ya 3 hi ayitheme leyi landzelaka: "3. Minongoloko ya vayimela-ku-langwa leyi tisiwiweke hi ntlawa, hi ku hetiseka yi fanele ku va na mavito lama ya nga tluriki nhlayo ya vayimela-ku-langwa leyi ringanaka na nhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, naswona nongoloko wun'wana na wun'wana wo tano wa fanele ku kombisa mavito yalawo hi ndzandzelelano walowo wu vekiweke hi ku tsakeriwa tani hi laha ntlawa wu nga ha pimaka.". 4. Ku hundzuluxiwa ka ayitheme ya 5 hi ku siviwa ka marito lama rhangeleka ndzimana (a) hi marito lawa: "5. Switulu leswi vuriwaka eka ayitheme ya 2(a) swi fanele ku averiwa xifundza hi xifundza eka mintlawa leyi phikizanelaka nhlawulo, hi ndlela leyi landzelaka:". 5. Ku hundzuluxiwa ka ayitheme ya 6 - (a) hi ku siva marito lama rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito lama landzelaka: "6. Switulu leswi vuriwaka eka ayitheme ya 2(b) swi fanele ku averiwa mintlawa leyi phikizanelaka nhlawulo, hi ndlela leyi landzelaka:"; na (b) hi ku siva ndzimana ya (a) hi ndzimana leyi landzelaka: na "(a) Mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu wu fanele ku piniwa hi ku avanyisa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke ta tiko hinkwaro hinhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, ku hlanganisiwa na n'we kutani na vyuelo byi hlanganisiwa na n'we, ku nga hlayiwi swiphemu, swi fanele ku va mpimo wa nhlayo ya tivhoti hi xitulu hi xitulu.". 6. Ku hundzuluxiwa ka ayitheme ya 7(3) hiku siva ndzimana ya (b) hi ndzimana leyi landzelaka: "(b) Mpimo wa nhlayo ya switulu leyi hundzuluxiweke hi xitulu hi xitulu wu fanele ku pimiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro, ku susiwile nhlayo ya tivhoti leti hoxiweke tiko hinkwaro ta ntlawa walowo wu vuriwaka eka ndzimana ya (a), hi nhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Milawu, ku hlanganisiwa na n'we, ku susiwa nhlayo ya switulu leswi helelaka swi averiwile ntlawa leri ku vulavuriwaka hi wona hi ku landza ndzimana ya (a).". 7. Ku siviwa ka ayitheme ya 10 hi ayitheme leyi landzelaka: "10. Nhlayo ya switulu eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu xin'wana na xin'wana yi fanele ku va tani hi laha yi pimiweke hi ku landza xiyenge xa 105 xa Vumbiwa lerintshwa.". 8. Ku siviwa ayitheme ya 11 hi ayitheme leyi landzelaka: "11. Mintlawa leyi tsarisiweke hi ku landza milawu ya tiko leyi vekiweke naswona yi phikizanelaka nhlawulo wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu, yi fanele ku hlawula mavito ya vayimela-ku-langwa eka nhlawulo wa xifundzankulu xolexo eka minongoloko ya swifundzankulu leyi yi lulamisiweke hi ku landza Xedulu leyi na milawu ya tiko.". 9. Ku siviwa ka ayitheme ya 16 hi ayitheme leyi landzelaka: "Ku vekiwa ka vayimeri 16. (1) Endzhaku ka loko ku hlayiwa ka tivhoti ku herile, nhlayo ya vayimeri va ntlawa wun'wana na wun'wana yi pimiwile kutani na vuyelo bya nhlawulo byi hlayiwile hi ku landza xiyenge xa 190 xa Vumbiwa lerintshwa, Khomixini, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa ka vuyelo koloko, yi fanele ku veka ku suka eka nongoloko wun'wana na wun'wana wa vayimela-ku-langwa, leri tivisiweke hi ku landza milawu ya tiko, vayimeri va ntlawa wun'wana na wun'wana eka mfumo wa milawu. (2) Ku landzelela ku vekiwa koloko hi ku landza ayitheme-ntsongo ya (1), loko vito ra muyimela-ku-langwa ri kumekaka eka ku tlula nongoloko wun'we eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe eka minongoloko ya hawumbirhi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na mfumo wa milawu wa xifundzankulu (loko nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu yi khomiwa hi nkarhi wun'we), kutani muyimela-ku-langwa yaloye a fanele ku vekiwa tani hi muyimeri hi tlhelo ro tlula rin'we, ntlawa leri wu tiseke minongoloko yaleyo, ku nga si hela masiku mambirhi endzhaku ko hlayiwa koloko ka vuyelo, wu fanele ku -ku-langwa a faneleke ku vekiwa ku -ku-langwa a nga ta tirha eka wona, tani hi -ku-langwa ri faneleke ku (3) Xikan'we mfumo wa milawu kumbe mimfumo ya milawu" 10. (b) hi ndzimana leyi landzelaka: "(b) Swifundzankulu;". 11. "19. Minongoloko ya vayimela -langwa va ntlawa lava vuriwaka eka ayitheme ya 16(1) yi leri ku vekiwa ka vayimeri hi ku landza ayitheme ya 16 a ku hetisiwile, ku endlela ku siva swivandla swa nkarhinyana: Ku ri leswaku ku tatisa kwihi na kwihi koloko ku fanele ku enliwa 12. Ku siva ayitheme ya 23 hi ayitheme leyi landzelaka: "23. (1) leyi yi tirhaka, ntlawa lowu wu hlawuleke vito ra xirho lexi exitulwini wu fanele ku siva xivandla xolexo hi ku langa munhu - loyi vito ra yena ri nga kona eka nongoloko wa vayimela-ku lexi sukaka exitulwini eku sunguleni a ri hlawuriwile kona; na (b) nongoloko walowo. (2) kunene. (3) alaka kumbe wu nga ha vi kona kutani swirho leswi ku vulavuriwaka naswona swi suka eswitulwini swa swona hikwalaho leyi yi nga sala mutatis mutandis tani hiloko switulo swoleswo swi lovile hi ku landza ayitheme ya 7 kumbe ya 14, tani hi laha swi nga ha vaka xiswona." Ku nghenisiwa ka ayitheme leyi landzelaka endzhaku ka ayitheme ya 23: "Xivangelo xo tlhandlekela xa ku lahlekeriwa hi vuxirho eka mimfumo ya milawu (1) Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya mfumo wa milawu leri eka wona Xedulu leyi yaloye. Ku va xirho xa mfumo wa milawu walowo. (2) -ntsongo y (1) ntlawa wihi na wihi wa tipolitiki leri wu nga (3) Nawu wa Palamende, ku nga si hela nkarhi leri ringaneke loko Vumbiwa lerintshwa ri hundzuluxa ayitheme leyi na ayitheme ya 23 ku endlela mukhuva leri hawona swi nga ta koteka ku va xirho xa mfumo wa milawu xi yima ku va xirho xa ntlawa leri wu langeke xirho xolexo, ku (4) Nawu wa Palamende leri vuriwaka eka ayitheme makungu ya leswaku - (a) (b) ku va ntlawa wihi ni wihi wu tiava ku va mintlawa 14. Ku suriwa ka ayitheme ya 24. Ku hundzuluxiwa ka ayitheme ya 25 - (a) hi ku siva nhlamuselo ya "Khomixini" hi nhlamuselo leyi landzelaka: "Khomixini ri vula Khomixini ya Nhlawulo leyi vuriwaka eka xiyenge xa 190 xa Vumbiwa lerintshwa;" na (b) hi ku nghenisa nhlamuselo leyi landzelaka endzhaku ka nhlamuselo ya "nongoloko wa rixaka". "Vumbiwa lerintshwa swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika - Dzonga, 1996,". 16. Ku suriwa ka ayitheme ya 26. XITANDZHAKU XA B Mfumo wa vun' we bya Rixaka: Xiyenge xa Rixaka 1. Xiyenge xa 84 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi ri na xiyengenyana xo tlhandlekela lexi landzelaka: " (3) Presidente u fanele ku tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu - (a) eku hluvukisiweni na ku tirhiwa ka milawu ya mfumo wa rixaka; (b) eka timhaka hinkwato leti yelanaka na vufambisi bya Khabinete na ku tirhiwa ka ntirho wa Khabinete; (c) eka ku avela mintirho Vaseketeri va Presidente va Makungu; (d) a nga si endla ku thola kwihi ni kwihi ehansi ka Vumbiwa kumbe milawu yihi ni yihi, ku katsa na ku thoriwa ka varhumiwa eka matiko ya le handle kumbe vayimeri van'wana va diplomatiki; (e) a nga si thola tikhomixini ta vulavisisi; (f) a nga si vitana referendamu; (g) loko a nga si rivalela kumbe ku yimisa swa nkarhinyana swigwevo swa vaonhi.". 2. Xiyenge xa 89 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi ri na xiyengenyana xo tlhandlekela lexi landzelaka: "(3) Swiyengenyana swa (1) na (2) swa tirha nakambe eka Museketeri wa Presidente wa Makungu.". 3. Ndzimana ya (a) ya xiyenge xa 90(1) xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka: "(a) Museketeri wa Presidente wa Makungu loyi a hlawuriweke hi Presidente;". 4. Xiyenge xa 91 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka: "Khabinete 91. (1) Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, Vaseketeri va Presidente va Makungu na - (a) Vaholobye lava nga riki ehenhla ka 27 lava va nga swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu naswona va thoriweke hi ku landza swiyengenyana swa (8) ku fika eka (12); na (b) Holobye a ri un'we loyi a nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu naswona a thoriweke hi ku landza xiyengenyana xa (13), ku ri leswaku Presidente, a tirha hi ku tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka ya politiki, u teka ku thoriwa ka Holobye yaloye ku fanerile. (2) Ntlawa wun'wana na wun'wana leri nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu wu fanele ku hlawula Museketeri wa Presidente wa Makungu a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu. (3) Loko ku ri hava kumbe ku ri na ntlawa wun'we leri nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Milawu ntlawa leri nga na nhlayo ya le henhla ya switulu na ntlawa leri nga na nhlayo ya switulu leyi landzelaka ya vumbirhi ha yin'we-yin'we ti na mfanelo yo hlawula Museketeri wa Presidente wa Makungu un'we a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu. (4) Loko a hlawuriwa no vekiwa, Museketeri wa Presidente wa Makungu a nga ha langa ku tama a ha ri kumbe a tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya Milawu. (5) Museketeri wa Presidente wa Makungu u tirhisa matimba naswona u fanele ku tirha mintirho leyi yi haverisiweke ntirho wa Museketeri wa Presidente wa Makungu hi Vumbiwa kumbe leyi yi areriweke ntirho walowo hi Presidente. (6) Museketeri wa Presidente wa Makungu u Khoma ntirho - (a) Ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999 handle ka loko a siviwa kumbe a vitaniwa ku tlhelela endzhaku hi ntlawa leri wu nga na mfanelo yo n'wi hlawula hi ku landza swiyengenyana swa (2) na (3); kumbe (b) ku kondza munhu loyi a hlawuriweke ku va Presidente endzhaku ka nhlawulo wihi na wihi wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leri wu khomiweke ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 1999, a sungula ku tirha. (7) Xivandla xa ntirho wa Museketeri wa Presidente wa Makungu xi siviwa hi ntlawa leri wu hlawuleke no veka Museketeri yaloye wa Presidente. (8) Ntlawa leri wu nga na switulu swo sukela eka 20 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun'we bya rixaka, wu na mfanelo yo va wu nyikiwa ndzawulo yin'we kumbe ku tlula eka Khabinete leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriweke eka xiyengenyana xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi swi nga na mintlawa leyin'wana leyi ngheneleka. (9) Tindzawulo ta Khabinete ti fanele ku averiwa eka mintlawa leyi khumbekaka hi ku landzelelana hi ku ya hi fomula leyi landzelaka: (a) Mpimo wa switulu hi ndzawulo hi ndzawulo wu fanele kukumiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya switulu eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leswi hlanganyeriweke hi mintlawa leyi khumbekaka hi nhlayo ya tindzawulo leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriwaka eka xiyengenyana xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, ku hlanganisiwa na n'we. (b) Vuyelo, ku nga tekeriwi enhlokweni xiphemu xa xikhume xa vunharhu na swiphemu leswi landzelaka loko swi ri kona, i mpimo wa switulu swa ndzawulo hi ndzawulo. (c) Nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku a veriwa ntlawa leri khumbekaka wu kumeka hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo wa switulu leswi ntlawa walowo wu nga na swona eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi mpimo leri wu vuriwaka eka ndzimana ya (b). (d) Vuyelo, ku ya hi ndzimana ya (e), byi komba nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa ntlawa walowo. (e) Laha ku tirhisiwa ka fomula leyi yi nga laha henhla ku humesa nsalo leri wu nga mitiwangiki hi nhlayo ya tindzawulo leti ti averiwaka ntlawa, nsalo wu phikizana na minsalo leyin'wana yo fana leyi yi kumiwaka hi ntlawa kumbe mintlawa yin'wana, na ndzawulo kumbe tindzawulo tihi na tihi leti ti salaka ti nga averiwanga ti fanele ku averiwa ntlawa kumbe mintlawa leyi khumbiwaka hi ndzandzelelano wa vukulu bya nsalo. (10) Presidente endzhaku ko tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka u fanele - (a) ku kuma nhlayo leyi yi nga yona ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa mintlawa leyi khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti yi averiwaka tona hi ku landza xiyengenyana xa (9); (b) ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin'wana na yin'wana yoleyo xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu lexi xi nga xirho xa ntlawa walowo ndzawulo yaleyo yi averiweke yona ku ya hi ndzimana ya (a), ku va Holobye loyi a nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yaleyo; (c) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela mafumele lamanene, u fanele ku cinca makumiwele wahi ni wahi ya mpimo wa switulu ku ya hi ndzimana ya (a) ku ya hi xiyengenyana xa (9); (d) yimisa ku thoriwa kwihi ni kwihi ku ya hi ndzimana ya (b) - (i) loko Presidente a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa ntlawa leri eka wona Holobye yaloye a nga xirho; kumbe (ii) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela mafumele lamanene; kumbe (e) ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa Holobye. (11) Xiyengenyana xa (10) xi fanele ku tirhiwa hi moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka, kutani Presidente na vatirhi va makungu lava khumbekaka eka ku sungula ka ku tirhisiwa ka xiyengenyana xolexo va fanele ku lavana na ku fikelela ntwanano hi minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhleni ka - (a) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d)(ii) ya xiyengenyana xolexo, xiboho xa Presidente xi na matimba ku tlula leswin'wana; (b) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya xiyengenyana xolexo loku khumbaka munhu loyi a nga riki xirho xa ntlawa leri Presidente a welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa ntlawa leri munhu yaloye a nga xirho xa wona xi na matimba ku tlula leswin'wana; na (c) ku tirhisiwa ka matimba loku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengenyana xolexo loku khumbaka munhu loyi a nga xirho xa ntlawa leri Presidente a welaka eka wona, xiboho xa Presidente hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana. (12) Loko makumiwele wahi ni wahi ya mpimo wa nhlayo ya tindzawulo leti fanelaka ku averiwa ya cinciwa ku ya hi xiyengenyana xa (10)(c),Vaholobye lava va khumbekaka va fanele ku suka eka tindzawulo ta vona kambe va ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa-nakambe eka ndzawulo tin'wana leti averiweke mintlawa ya vona hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimiwele lama ya cinciwaka. (13) Presidente - (a) hi ku tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka, va fanele - (i) ku veka ndzawulo yo karhi ya Holobye loyi a vuriwaka eka xiyengenyana xa (1)(b) loko swi tshuka swi laveka hi ku landza xiboho xa Presidente ehansi ka xiyengenyana xolexo; (ii) ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yaleyo munhu loyi a nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Milawu, ku va Holobye loyi a khumbekaka hi ndzawulo yaleyo.; (iii) ku siva, loko swi laveka, xivandla hi tlhelo ra ndzawulo yaleyo; kumbe (b) endzhaku ko tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka, u fanele ku herisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (a) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela ku va na mfumo lerinene. (14) Tinhlengeletano ta Khabinete ti fanele ku va ehansi ka vufambisi bya Presidente, kumbe, loko Presidente a lerisa tano, vufambisi bya Museketeri wa Presidente wa Makungu: Ku ri leswaku Museketeri wa Presidente wa Makungu u fambisa tinhlengeletano loko nkarhi wa yena wu fika handle ka loko timhaka ta xihatla ta mfumo na moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka ti koxa hi ndlela yin'wana. (15) Khabinete yi fanele ku tirha hi mukhuva leri wu tekelaka enhlokweni moya wo lavana na ku twanana leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka xikan'we na mfumo leri nyawulaka." 5. Xiyenge xa 93 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka: "Ku thoriwa ka Vaseketeri va Vaholobye 93. (1) Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi hoxaka xandla eka Khabinete, u simeka swivandla swa mintirho ya vaseketeri va vaholobye. (2) vaholobye hi ndzinganelo wo fana, naswona hi ku landza fomula yo fana na leyi tindzawulo ta Khabinete ti averisiwaka xiswona. Makungu ya xiyenge xa 91 (10) ku ya eka (12) ya tirha, ku katsa na ku cinciwa loku lavekaka hi tlhelo ra Vaseketeri va Vaholobye, naswona eka ku tirhisiwa koloko leswi swi vula Museketeri wa Holobye kumbe xivandla xa ntirho xa museketeri wa holobye, hi ku landzelelana. Loko munhu a thoriwa ku va Museketeri wa Holobye wa ndzawulo yihi na yihi leyi yi haverisiweke Holobye - Museketeri yaloye wa Holobye u fanele ku tirhisa matimba no tirha mintirho leyi yin'wana leswi, hi ku ya hi swiletelo swa Presidente, swi nga ha nyikiwaka Museketeri yaloye wa Holobye hi Holobye yaloye; naswona Swihi ni swihi leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi swi kongomisiwaka eka Holobye yaloye swi fanele ku tekiwa tani hiloko swi katsa na leswi kongomisiwaka eka Museketeri wa Museketeri yaloye wa Holobye a n'wi khomelaka. (5) hikokwalaho ka xivangelo xihi na xihi a tsandzeka ku tirhisa matimba wahi ni wahi kumbe ku tirha mintirho ya yena, Presidente u thola Museketeri wa Holobye wihi na wihi un'wana kumbe munhu angarhela kumbe eku tirhisiweni kumbe ku tirhiwa ka matimba wahi ni wahi yo karhi kumbe mintirho.". Xiyenge xa 96 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa xi ri na swiyengenyana swo tlhandlekela leswi landzelaka: Vaholobye, hi un'we-un'we, va na vutihlamuleri eka Presidente na le ka Nhlengeletano hi ndlela yo yelana swi hlanganile swi na vutihlamuleri bya ku endla mintirho ya swona ya mfumo wa rixaka na mikhuva ya wona ya matirhele. Vaholobye va fanele ku fambisa tindzawulo ta vona hi ku ya hi matirhele lawa ya vekiweke (5) Loko Holobye a tsandzeka ku fambisa ndzawulo hi ku ya hi tirhele ra Khabinete, ndzawulo ya fambelana na milawu ya tirhele rolero. (6) xiyengenyana xa (5), Presidente u susa Holobye yaloye entirhweni - (a) a na Holobye yaloye kutani, loko Holobye yaloye a nga ri xirho xa ntlawa leri Presidente a welaka tsundzuxana na murhangeri wa ntlawa leri Holobye yaloye a welaka eka wona; kumbe (b) na Vaseketeri va Presidente va Makungu na varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka.". XETANDZHAKU XA C Xiyenge xa Xifundzankulu 1. ge xa 132 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tani hiloko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka: 132. (1) Huvonkulu ya xifundzankulu yi vumbiwa hi Holobyenkulu na swirho leswi nga riki henhla ka 10 leswi thoriweke hi Holobyenkulu ku ya hi xiyenge lexi. (2) Ntlawa leri wu nga na ku sukela eka 10 wa tiphesente kumbe ku tlula wa switulu eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu naswona leri wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun'we bya rixaka, wu fanele ku averiwa ndzawulo yin'we kumbe ku tlula eka Huvonkulu hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka mfumo wa milawu loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi mintlawa leyin'wana leyi khumbekaka yi nga na swona. (3) Tindzawulo ta Huvonkulu ti fanele ku averiwa mintlawa leyi khumbekaka hi ku landzelelana ka yona ku ya hi fomula leyi yi hlamuseriweke eka xiyenge xa 91(9), kutani loko ku tirhisiwa fomula yaleyo leswi swi vuriwaka eka xiyenge xalexo swi kongomisiwa eka - (a) Khabinete, swi fanele ku hlayiwa tani hiloko swi vula Huvonkulu; (b) Holobye, swi fanele ku hlayiwa tani hiloko swi vula xirho xa Huvonkulu; naswona (c) Nhlengeletano ya Milawu, swi fanele ku hlayiwa tani hiloko swi vula mfumo wa milawu wa xifundzankulu. (4) Holobyenkulu wa xifundzankulu endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va mintlawa leyi khumbekaka u fanele - (a) ku pima nhlayo leyi nga yona ya tindzawulo leti ti faneleke ku averiwa mintlawa leyi khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti averiweke yona hi ku landza xiyengenyana xa (3); (b) ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin'wana na yin'wana yo tano xirho xa mfumo wa milawu lexi nga xirho xa ntlawa leri ndzawulo yaleyo a yi averiwile wona ku ya hi ndzimana ya (a), ku va xirho xa Huvonkulu lexi nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yaleyo; (c) loko swi tshuka swi laveka hi swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku endlela mafumele lamanene, ku cinca mapimiwele wahi ni wahi eka ndzimana ya (a), ku ya hi xingenyana xa (3); (d) ku yimisa ku thoriwa kwihi na kwihi ehansi ka ndzimana ya (b) - (i) loko Holobyenkulu a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa ntlawa leri xirho xa Huvonkulu lexi ku vulavuriwaka haxona xi nga xirho xa wona; kumbe (ii) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe ku endlela mafumele lamanene; kumbe (e) ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b), xivandla xa ntirho wa xirho xa Huvonkulu. (5) Xiyengenyana xa (4) xi fanele ku endliwa leswaku xi tirhisiwa hi moya leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka, kutani Holobyenkulu na vatirhi lavan'wana va makungu lava khumbekaka eku tirhiseni ka xiyengenyana xolexo va fanele ku lavana na ku fikelela ntwanano hi minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhleni ka - (a) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d) (ii) ya xiyengenyana xolexo, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana; (b) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya xiyengenyana xolexo ku khumbaka munhu loyi a nga riki xirho xa ntlawa leri Holobyenkulu a welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa ntlawa leri munhu yaloye a welaka eka wona hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana; na (c) ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengenyana xolexo loku khumbaka munhu loyi a nga xirho xa ntlawa leri Holobyenkulu a welaka eka wona, xiboho xa Holobyenkulu hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin'wana. (6) Loko mapimiwele wahi ni wahi ya ku averiwa ka tindzawulo ma cinciwa ku ya hi xiyengenyana xa (4)(c), swirho leswi khumbekaka swi fanele ku huma eka tindzawulo ta swona, kambe swi tama swa ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa-nakambe eka tindzawulo tin'wana leti averiweke mintlawa hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimiwele lama cinciwaka. (7) Tinhlengeletano ta Huvonkulu ti fanele ku fambisiwa hi Holobyenkulu wa xifundzankulu xolexo. (8) a na ntwanano leri wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun'we bya rixaka, xikan'we na 2. Xiyenge xa 136 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa ku va xi ri na swiyengenyana swo "(3) Swirho swa Huvonkulu ha xin'we mfumo wa milawu wa xifundzankulu hi ta mafambisele ya tindzawulo ta swona, naswona swirho hinkwaswo swa Huvonkulu swi hlanganile, hi ndlela yaleyo swi na vutihlamuleri bya ku tirhiwa (4) Swirho swa Huvonkulu swi fanele ku fambisa tindzawulo ta swona hi ku ya hi milawu ya (5) Loko xirho xa Huvonkulu xi tsandzeka ku fam matirhele ya Huvo, Holobyenkulu a nga ha lava leswaku xirho lexi khumbekaka xi endla leswaku mafambisele ya ndzawulo yaleyo ya fambelana na mikhuva yaleyo ya matirhele. Loko xirho lexi khumbekaka xi tsandzeka ku landza xilaveko xa Holobyenkulu ehansi ka tsundzuxana na xirho xolexo, kutani loko xirho xolexo xi nga ri xirho xa ntlawa leri Holobyenkulu a welaka eka wona kumbe xi nga ri murhangeri wa ntlawa leri khumbekaka, naswona endzhaku XITANDZHAKU XA D Mafambisele ya Tiko na vutirheri bya vuhlayiseki: Mihundzuluko eka swiyenge swa Vumbiwa lero 1. Ku h (a) hi ku siva eka xiyengenyana xa (1) marito lama rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito lama "(1) Ku ya hi swiletelo swa Holobye wa Vusirheleri na Vuhlayiseki, Khomixinara wa Rixaka (b) hi ku siva ndzimana ya (b) ya xiyengenyana xa (i) hi ndzimana leyi landzelaka: ku thola vakhomixinara va swifundzankulu;" (c) "(d) k lebyi lavaka ndzavisiso eka tiko hinkwaro na ku siveriwa kumbe vuswikoti byo hlawuleka;" na (d) "(k) ku simekiwa na ku hlayisiwa ka xiyenge xa vuphorisa xa nawu eka tiko eka tiko hinkwaro 2. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 219 xa Vumbiwa lero rhanga hi ku siva eka xiyengenyana "(1) (ku ya hi xiyenge xa 218(1), Khomixinara wa Xifundzankulu fanele ku va na vutihlamuleri 3. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 224 xa Vumbiwa lero rhanga hi ku siva xipimelo xa "Ku ri leswaku xiyengenyana lexi nakambe xi fanele ku tirha eka swirho swa vuthu rihi ni rihi ra mathlhari leri ngheniseke nongoloko wa vatirhi va rona endzhaku ka ku sungula ku tirha amukeriwa tsalwa lerintshwa ra vumbiwa tani hi laha swi languteriweke eka xiyenge xa 73 xa Vumbiwa rolero loko nhlangano wa tipolitiki leri ehansi ka matimba ya wona na vulawuri bya wu ngheneleke eka Huvonkulu ya Nkarhinyana, na ku nghenela eka nhlawulo wo sungula wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na mimfumo ya milawu na nhlengeletano ya milawu ya swifundzankulu ku ya hi Vumbiwa leri vuriwaka." 4. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 227 xa Vumbiwa lero rhanga hi ku siva xiyengenyana xa (2) hi xiyengenyana lexi landzelaka: "(2) Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ri fanele ku tirhisa matimba ya rona na ku tirha mintirho ya rona ntsena hi ku tirhela rixaka hi ku landza kavanyisa ka 11 ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika-Dzonga, 1996." 5. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 236 xa Vumbiwa lero rhanga - (a) hi ku siva xiyengenyana xa (1) hi xiyengenyana lexi landzelaka: "(1) Vutirheri bya tiko, ndzawulo ya mfumo, vutirheri bya mafambisele kumbe vuhlayiseki lebyi xikan'we-kan'we ku nga si sungula ku tirha Vumbiwa ra Afrika-Dzonga, 1996 (laha endzhakunyana ri vuriwaka "Vumbiwa lerintshwa"), byi tirheke mintirho ya mfumo, byi ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka byona ku kondza byi herisiwa kumbe ku nghenisiwa kumbe ku hlanganisiwa na vandla rihi na rihi leri faneleke kumbe mintirho ya byona yi hlanganisiwa kumbe yi khomanisiwa na ya vandla rihi ni rihi rin'wana."; (b) hi ku siva xiyengenyana xa (6) hi xiyengenyana lexi landzelaka: "(6) (a) Presidente a nga ha thola khomixini yo vuyeketa ku ngheneriwa kumbe ku hundzuluxiwa ka kontiraka, ku thoriwa kumbe ku tlakusiwa, kumbe ku nyikiwa sagwati ra nkarhi kumbe ra swipimelo swa vutirheri kumbe xipfuno xin'wana, leswi nga humelela endzhaku ka 27 Dzivamisoko 1993 na 30 Ndzati 1994 hi tlhelo ra munhu wihi na wihi loyi a vuriwaka eka xiyengenyana xa (2) kumbe ntlawa wihi na wihi wa vanhu vo tano. (b) Khomixini yi nga ha tlherisele endzhaku kumbe ku cinca kontiraka, ku thoriwa, ku tlakusiwa kumbe sagwati loko swi nga fanelanga kumbe swi nga lulamangi eka tshamele ra timhaka eka mhaka yaleyo."; na (c) hi ku siva "Vumbiwa leri", kun'wana na kun'wana laha leswi swi humelelaka eka xiyenge xa 236, hi "Vumbiwa lerintshwa". 6. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 237 xa Vumbiwa lero rhanga - (a) hi ku siva ndzimana ya (a) ya xiyengenyana xa (1) hi ndzimana leyi landzelaka: "(a) Ku hlanganisiwa ka mintirho ya mavandla hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236 (1), ku nga katsiwi na masocha lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2), endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996, swi fanele ku ya emahlweni, hi mianakanyo xo lava ku simeka - (i) mafambisele yo nyawula eka xiyenge xa tiko hinkwaro xa mfumo ku endlela ku tirhana na timhaka leti welaka eka vulawuri bya xiyenge xa tiko hinkwaro; na (ii) mafambisele yo nyawula eka xifundzankulu xin'wana na xin'wana ku tirhana na timhaka leti welaka endzeni ka vulawuri bya mfumo wa xifundzankulu xin'wana na xin'wana"; na (b) hi ku siva ndzimana-ntsongo ya (i) ya xiyengenyana xa (2)(a) hi ndzimana-ntsongo leyi landzelaka: "(i) mavandla lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236(1), ku nga katsiwi na masocha, ma fanele ku tama ma ri ma mfumo wa rixaka, leri wu faneleka ku tirhisa vutihlamuleri byolebyo hi ku tirhisana kun'we na mimfuno ya swifundzankulu;". 7. Ku hundzuluxiwa ka xiyenge xa 239 xa Vumbiwa lero rhanga hi ku siva xiyengenyana xa (4) hi xiyengenyana lexi landzelaka: "(4) Ku ya hi na hi ku landza nawu wihi ni wihi leri wu tirhaka, rifuwo, timfanelo vutihlamuleri na milandzu ya mavuthu hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2) swi fanele ku hlengeletiwa eka Vuthu ra Vuhlayiseki ra Rixaka hi ku landza swiletelo swa Holobye wa Vusirheleri.". Xedulu ya 7 Milawu leyi Herisiwaka NOMBORO NA NHLOKOMHAKA LEMBE RA NAWU Nawu wa 200 wa 1993 Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993 Nawu wa 2 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994 Nawu wa 3 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vumbirhi Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994 Nawu wa 13 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vunharhu Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994 Nawu wa 14 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vumune Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994 Nawu wa 24 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vuntsevu Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994 Nawu wa 29 wa 1994 Nawu wo Hundzuluxa ra Vuntlhanu Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1994 Nawu wa 20 wa 1995 Nawu wo Hundzuluxa Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1995 Nawu wa 44 wa 1995 Nawu wo Hundzuluxa ra Vumbirhi Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1995 Nawu wa 7 wa 1996 Nawu wo Hundzuluxa Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996 Nawu wa 26 wa 1996 Nawu wo Hundzuluxa ra Vunharhu Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996. NONGOLOKO (Lemukani: Tinomboro leti nga endzhaku ka timhaka ti kombisa minxaxamelo ya swiyenge) Risimu ra rixaka, 4 Mukamba-Tinkota Jenerala 181, 188 Tsalwa ra Timfanelo - Ku kota ku fikelela tikhoto, 34 Ku kota ku fikelela mahungu, 32 Matirhisiwele, 8 Vanhu lava khomiwele, va khomeletiweke ku senga no hehliwa hi milandzu, 35 Ku hlengeletana, ku kombisa matitwele, ku phiketa na tiphetixeni, 17 Vana, 28 Vuaka-tiko, 20 Vaaka-ndhawu lava hlanganeke hikwalaho ka mfumo, vughandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka, 31 Dyondzo, 29 Ntiyiso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa, 38 Mbangu, 24 Ku ringanana, 9 Ndzhuti wa munhu, 10 Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu, 12 Ntshunxeko wa ku Tihlanganisa na van'wana, 18 Ntshunxeko wo humesa mavonele, 16 Ntshunxeko wa ku famba-famba na vutshamo, 21 Ntshunxeko wa vughandzeri, swikholwakholwana na mavonele, 15 Ntshunxeko wo endla bindzu, ku tirha na ntirho wo dyondzeriwa, 22 Nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na nhlayiseko wa vanhu, 27 Timhaka ta tindlu, 26 Nhlamuselo ya tsalwa ra Timfanelo, 39 Vuxaka exikarhi ka vatirhi na vathori, 23 Ririmi na mfuwo, 30 Vutomi, 11 Swipimelo swa timfanelo, 36 Timfanelo ta swa tipolitiki, 19 Xihundla xa munhu, 14 Nhundzu, 25 Swiendlo swa mafambisele leswi lulameke, 33 Vuhlonga, ku tirhisiwa tani hi hlonga, na ku tirhisiwa hi nsindziso, 13 Swiyimo swa xihatla, 37 Ku simekiwa na minsinya ya mafumele, 181, Vulawuri bya vuhaxi, 192 Mimpinanyeto ya tiko hikwaro, yo swifundzankulu na ya vamasipala, 215 Bangi ya Rixaka, 223 - 225 Minsinya ya mfumo wa vutirhisani na vuxaka exikarhi ka mimfumo, 41 Vuaka-tiko, 3 Khabinete, 91 - 99, 101, 102 Mintirho ya khomixini ya ku ringana ka rimbewu, 181, 185, 186 Milawu leyi kwetlembetanaka, 146 - 150 Tikhoto - Khoto ya Vumbiwa, 167 Tikhoto ta le Henhla, 169 Tikhoto ta Vamajisitarata na tikhoto tin'wana, 170 Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa, 172 Khoto-Nkulu ya Apili, 168 Vusirheleri, 200 - 204 Khomixini ya Nhlawulo, 181, 190, 191 Maendlele ya Nhlawulo ya Vakhomi va Mintirho ku ya hi Vumbiwa, Xedulu ya 3, Xiyenge xa A. - Vulawuri bya huvonkulu eka swifundzankulu, 125 Vathirhi va makungu va swifundzankulu Vulawuri bya huvonkulu,125 Matimba ya huvonkulu ya Ripabliki, 85 Tihuvonkulu, 132 - 141 Timhaka ta Timali, NKwama wa mali ya tiko wa Rixaka, 213, 214, 216, 217 Nkwama wa Timali, ta Swifundzankulu na ta tindhawu, 226 - 230 Khomixini ya Timali na Vankwama, 220 - 222 Mujeko wa rixaka, 5 Ku hakelela mintlawa ya tipolitiki, 236 Mintirho ya khomixini ya timfanelo ta vanhu, 181, 184 Vulawuri bya vuhaxi, 192 Ku simekiwa na ku lawuriwa ka vutirheli bya vuhlori, 209, 210 Mintwanano ya Matiko ya Misava, 231, 233 Matimba ya vuavanyisi, 165 Ku thoriwa ka vatirhela-tiko va vuavanyisi, 174-177 Khomixini ya mintirho ya vaavanyisi, 178 Sisiteme ya vuavanyisi, 166 Tindzimi, 6 Endlele ro veka milawu ya tiko, 73-82 Matimba yo endla milawu ya tiko, 43, 44 Swikongomelo swa mfumo wa ndhawu, 152, 163 Nhlengeletano ya tiko yo endla Milawu - Mavumbiwele na nhlawulo, 46 Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka nhlengeletano ya tiko ya milawu, 56 Matimba ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, 55 Huvo ya tiko ya swifundzankulu - Maaviwele ya varhumiwa, 61 Swiboho, 65 Vumbhoni kumbe mahungu lama nga emahlweni ka huvo ya tiko, 69 Tiko ya Swifundzankulu, Xedulu ya 3, Xiyenge xa B Ku hoxa xandla hi vayimeri va mfumo wa ndhawu, 67 Matimba ya huvo ya tiko, 68 Ku va vanhu va fikelela na ku khumbeka eka huvo ya tiko, 72 Maphorisa, 205 - 208 Vaholobyenkulu 127 -130 Vulawuri byo chuchisa, 179 Swifundzankulu, 103 Matimba yo endla Milawu ya swifundzankulu, 104 - 121 Swikombelo hi swirho eka khoto ya Vumbiwa, 122 Mfikelelo wa vanhu na ku khumbeka eka mimfumo ya milawu ya swifundzankulu, 118 Mafambisele ya tiko, 195 Vutirheli bya Tiko, 197 Musirheleri wa vanhu, 181, 182 Ku tiyimela ka rixaka hi swa mfuwo, 235 Vukulukumba bya matimba ya Vumbiwa, 2 Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996 hi 11 Nhlangula 1996 Nawu wun'we wa tiko rin'we Leswi nga ndzeni Xiviko 1 Kavanyisa ka 1 3 Makungu ya Masimekiwele Kavanyisa ka 2 6 Tsalwa ra Timfanelo Kavanyisa ka 3 28 Mfumo wa Vutirhisani Kavanyisa ka 4 30 Palamende Kavanyisa ka 5 60 Presidente na Huvonkulu ya Rixaka Kavanyisa ka 6 68 Swifundzankulu Kavanyisa ka 7 92 Mfumo wa ndhawu Kavanyisa ka 8 101 Tikhoto na Mafambisele ya Vululami Kavanyisa ka 9 112 Mavandla ya Mfumo lama ya Seketelaka Demokhiresi ya Vumbiwa Kavanyisa ka 10 120 Mafambisele ya Tiko Kavanyisa ka 11 125 Vutirheri bya vuhlayiseki Kavanyisa ka 12 132 Varhangeri va Ndhavuko Kavanyisa ka 13 133 Timali Kavanyisa ka 14 144 Makungu ya tin'wana na tin'wana Xedulu ya 1 148 Mujeko wa Rixaka Xedulu ya 2 149 Swihlambanyo na Switiyisiso swo Xiximeka Xedulu ya 3 153 Endlele ra Nhlawulo Xedulu ya 4 157 Tindhawu ta Mintirho ta Mimfumo ya Milawu ya Rixaka na Swifundzankulu swa nkarhi wolowo Xedulu ya 5 160 Tindhawu ta Mintirho leyi tirhiwaka ntsena hi Mfumo wa Milawu wa Xifundzankulu Xedulu ya 6 162 Mindzulamiso ya Nkarhinyana Xedulu ya 7 201 Milawu leyi Herisiwaka Nongoloko 202 NDHAWU YA HUVO YO ANGARHELA YA TINDZINI TA AFRIKA- DZONGA EKU TLAKUSIWENI KA TINDZIMI TA TINXAKAXAKA E- AFRIKA-DZONGA: TSALWA RA NKANELO WA MPFAPFARHUTO 8 PANSALB PRETORIA, NYENYENYANA 1999 Ndhawa ya Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Afrika- Dzonga eku tlakusiweni ka tindzini ta tinxakaxaka e-Afrika- Dzonga: Tsalwa ra nkanelo wa mpfapfarhuto 1. Manghenelo Xikongomelo xa tsalwa leri i ku hlamusela ku twisisa ka Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Tinxakaxaka ta Afrika-Dzonga na nhluvukiso wa tindzimi ti ku landza vunzeni bya nawu wa ririmi lowu nghenisiweke eka Vumbiwa na matsalwa man=wana ya swa nawu. Ndhawu ya Huvo eka tindzimi ta tinxakaxaka yi nghenisiwile eka switatemente swa swikongomelo laha hansi: Xikongomelo xa Huvo leyi i ku tlakusa tindzimi ta tinxakaxaka e-Afrika-Dzonga hi ku: ? tumbuluxa matshemele yo hluvukisa no tirhisa hi ku ringana matirihisele ya tindzimi hinkwato ta ximfumo ? letela xichavo no khutaza ku tirhisa tindzimi tin=wana etikweni no ? khutaza matirhisele ya le henhla ya swipfuni swa ririmi etikweni leswaku vaaki va Afrika-Dzonga va chuncheka eka xihlawuhlawu, xikulela no hambanisa tindzimi, no endla leswaku ti swi kota ku tirhisa minhlawulo ya tona na ya nhluvukiso wa rixaka. 2. Switsundzuxo swa makomba-ndlela Switsundzuxo swa makomba-ndlela swo tlakusa tindzimi ta tinxakaxaka e -Afrika-Dzonga swi nghenisiwile eka Vumbiwa ra Riphabliki ya Afrika-Dzonga (Nawu wa 108 wa 19996, Xivulwana 6(1)-(5) na nawu wa PANSALB (Nawu 59 wa 1995). Vumbiwa ri na Nxaxamelo wa Timfanelo lowu nga rhangisiwa eka mhaka ya timfanelo ta nunhu. Swivulwana swa ririmi a swi fanele swi twisisiwa eka mhaka yo lulamisiwa ka mfanelo ya ririmi. Ehenhla ka sweswo ku vuyeleriwa ka matirhisele ya kombisa swinene matirhele lawa na wona ma nga simekiwa eka ku tirhisa kumbe matirhisele ya tindzimi ta Afrika-Dzonga. Nawu wa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga ti katsa timhaka leti hatimbirhi mayelana ital/ital/ na ririmi, h.l. mfanelo xikan=we na swipfuni. Xikongomelo xa Nxaxamelo wa Timfanelo I ku vonisisa leswaku vaaki va Afrika-Dzonga va va eka demokherisi yo tiya ya ku ringanana. Hi swona leswi xikongomelo xa swivumbeko swi nga simekiwa hi ku landza Vumbiwa. Swi thlela swi va swo pfuneta eka ku endla vuaki bya hina byi va bya xidemokhiresi. Vumbiwa ri landza switirhi swimbirhi leswi nga na vutihlamuleri byo fikisisa swilo leswi, ku nga mfumu na Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Afrika- Dzonga. Ehansi ka xiyengenyana xa Xiyenge xa Tindzimi 6 (1-5) xa Vumbiwa, handle ko hoxeka xi nyika mhaka ya leswaku 1. Tindzimi ta ximfumu ta laha Riphabliki ya Afrika-Dzonga i Xipedi, Xisuthu, Xitswana, Xiswazi, Xitsonga, Xibunu, Xinghezi, Xindhevele, Xiqhosa na Xizulu. 2 Ku tiviwa matirhisela na xiyimo leswi ngo hunguteka ku ya hi matimu ya tindzimi ta xikaya ta vanhu va ka hina, mfumu wu fanele ku teka magoza yanene ku tlakusa xiyimo no nyiketa matirhisele ya tindzimi leti. 3. (a)Mimfumu ya tiko na ya swifundzankulu yi nga ha tirhisa tindzimi to karhi ta ximfumu eka swikongomelo swa mfumu, swi ri karhi swi tekela enhlokweni matirhisele, maendlekele, vutihlamuleri, swilaveko na mavonele ya vanhu hi ku angarhela kumbe eka xifundzankulu xo karhi. Ehenhla ka sweswo mfumu na mfumu wa xifundzankulu swi fanele swi tirhisa ku sukela eka tindzimi timbirhi ta ximfumu. b Vamasipala va fanele ku tekela enhlokweni matirhisele ya ririmi na tindhawu. 4 Mfumu wa tiko na wa swifundzankulu swi fanele, hi ku landza magoza ya nawu, swi fambisa no lawula matirhisele ya tindzimi ta ximfumu. Handle ko kokela etlhelo ka swinyikelo swa xiyengenyana (2), tindzimi ta ximfumu ti fanele ti tiphina hi nxiximo no khomiwa hi ndlela ya vululami. 5 Huvo ya nhlangano wa tindzimi leyi nga simekiwa hi nawu wa tiko yi fanele ku - a tlakusa no tumbuluxa matshamele ya nhluvukiso no tirhisa- I tindzimi hinkwato ta ximfumu II tindzimi ta Khoi, Nama na San; na III tindzimi to tirhisa swikombiso, no b tlakusa no kombisa xichavo eka- I tindzimi hinkwato leti talaka ku tirhisiwa hi vaaki e-Afrika-Dzonga ku katsa na Xijarimani, Xigiriki, Xigujariti, Xihindu, Xiphutukezi, Xitamil, Xitelengu na Xihindu, ku katsa na II Xiarabu, Xihevuru, Xisankriti na tindzimi tin=wana leti tirhisiwaka eka vukhongeri e-Afrika-Dzonga. Swi le rivaleni loko ku langutiwa timhaka leti nga laha henhla leswaku vutihlamuleri bya mfumu byi voniwa eka Xiyenge 6(1-4), kasi bya Huvo yo Angarhela ya Tindzimi to Afrika-Dzongo byi tikomba eka Xiyenge 6 (5). 3 Vutihlamuleri bya Huvo yo Angrhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga Ntirho lowu nga erivaleni wa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi tafrika-Dzonga i ku tumbuluxa matshamele yo hluvukisa na matirhisele lamanene ya tindzimi hinkwato ta ximfumu. Leswi swi vula leswaku yi fanele yi tirha hi mukhuva lowu rhangaka emahlweni, wu olovisa no nyika matimba eka vayimeri eka swivumbeko swa mfumu xikan=we na vuaki bya mfumu ku hlengela eka ku hluvukisa no tirhisa tindzimi hinkwato ta ximfumu. Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi fanele ku tumbuluxa no tlakusa mimbangu leyinene ya tindzimi ta tinxakaxaka hi ku angarhela, no katsa, kambe yi nga siveriwi, tindzimi ta ximfumu. Kutani loka Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Afrika-Dzonga ya ha lava ku nyiketa xitsundzuxo eka mfumu ehenhla ka fambisele ra ritimi no pulanela ku nyiketa xiyimo na matirhisele ya tindzimi ta ximfumu, leswi a swi fanele swi nga humesi endleni mianakanyo ya yona yo vevukisa mimbangu yo tlakusa tindzimi to talatala. Leswi swi katsa ku tlakusa ka vuswikoti bya nhlangano wa tindzimi na nhluvukiso wa tindzimi ta ximfumu xikan=we na tindzimi tin=wana leti tirhisiwaka e-Afrika-Dzonga. Swi amukeleka hinkwako leswaku ndlela yo antswa swinene yo hluvukiso ririmi i ku ri tirhisa. Swi le rivaleni leswaku ririmi rin=wana na rin=wana ra laha Afrika-Dzonga ri tirhisiwa, hi ku anama ku thula tinwana. Hi ku khomisiwa tingana tindzimi tin=wana ti tshiketeriwile eku tirhisiweni ti tlhela ti va eka khombho ro va ti herisa sweswo, loko tin=wana ti nga ha twali. Ku va ririmi ri hanya, ri fanele ri tirhisiwe hi ku nava, handle ka sweswo ri ta sungula ka vuna ri tlhela ri fa. Kutani loko ho fanele ku va hi pfumela mintirho ya xiyimo xa le henhla yi va eka Xinghezi na Xibunu ntsena tindzimi letin=wana ta laha tikweni ti ta vuna ti tlhela ti fa. Hi vonile mhaka leyi yi humelela eka tindzimi to tola ta Xikhoe na Xisan. Ku hela ka tona i ku lahlekeriwa, ku nga ri eka vaaki ntsena lava ti tirhisaka kambe eka rixaka. Hi twile kantsongo hi ta ku hela ka tindzimi etikweni leri, loko hi ri karhi hi tiva hi tlhelo ra nghozi ya tinxaka tin=wana ta swimilani na swihari leswi nga ha hanyiki. Kutani kutirhisa tindzimi ta ximfumu xikan=we na tindzimi letin=wana leti tirhisiwaka Afrika-Dzonga ku koxometa swikongomelo swin=wana. Ku swi veka hi ndlela hi olova, hi leswaku hi fanele hi kuma tindlela to olovisa hi leswaku ntirhisano hi ku tshikela mhaka ya leswaku tindzmimi ta hina ti tirhisiwa evanhwini leswaku swiyimo swa tona swi engeteleka no va ti twala ku koxometa mintirho leyi. Matirhisele ya tona tani hi lingua franca ( ririmi ro twananisa vanhu vo hambana) eka xiyimo xa xikaya na xa xifundza, hi xiyimo xa ikhonomi swi lava ku paluxiwa vanhu. Ku pfuna ka tona mayelana na vutivi bya laha kaya ku fanele ku paluxiwa hi ndlela yoleyo. Hi tlhelo rin=wana, matrihisele lama nga pimeriwa ehenhla no tiseketela hi Xinghezi kuva xi ri >linana frania= swi lava leswaku swi tlhela swi pimapimiwa hi nkarhi wun=we. Loko Xizulu xi tirha tani hi Alingua franca@ kwalomu ka 70 % ya ntshungu wa tiko, Xinghezi hi nkarhi wa sweswi xi nga tirhisiwa ntsena hi ndlela leyinene hi 20% ya ntshungu. Swi nga leswi ke ntirhisano wo huma hi le ka mfumu, hi Xinghezi wu nga kuma vanhunyana lava nga ntlawa wa le xikarhi lowu nga dyondza wa le madorobeni. Huvo yi amukela leswaku yi ta fanela ku hluvukisa ndlela yo nyawula yo kuma no aka matirhisele a tinzimi ta laha Afrika laha tikweni, ku nga Xibunu, Xikhoe na Xisan na Ririmi ro tirhisa swikombiso ra laha Afrika-Dzonga. Huvo yi fanele ku tlhela yi tiyisisa leswaku swipfuni swa le henhla swa tekiwa leswi Xinghezi na tindzimi tin=wana ta tiko ti faneleke ku swi nyiketa. Hi ku landza tindzimi ta hina ta xikaya, manghenele ya tindlela tirharhu ya fanele ya landziwa lawa xikan=we ya: ? hluvukisaka kumbe ku anamisa tindzimi leti, no ? valanga no aka tindlela leti vatirhisi va tindzimi va tirhisaka vuswikoti bya tindzimi ta tinxakaxaka ku twanana. ? Vumba matshamele yo anamisa matirhisele ya tindzimi. Hi marito man=wana, Huvo yi ta teka ndzhwalo ya magoza ya nhluvukiso eka tindzimi tin=wana xikan=we no fambisa maendlele ya nhluvukiso lama akaka vuswikoti bya mfambelano bya tindzimi (ku fana na vuhunzuluxeri, vutoloki, minongonoko yo dyondza ririmi, sw.sw.). Xikongomelo xa hina xi tshama xi ri xo kurisa vuswikoti bya tindzimi ta tinxakaxaka ku nga ri ku andzisa mindzilikano ya tindzimi exikarhi ka vanhu. Loko Vumbiwa ri amukerile II wa tindzimi ta xiyimo xa ximfumu, hi fanele ku twisisa leswaku leswi swi humelele eka matshamele ya matimu eka nkarhi howu hundzeke ta khume, tindzimi ta xintima eka nkarhi lowu hundzeke ta khume ti va ta ximfumu. Xiyimo xa ximfumu xa tindzimi ta kaye ti engeteriwile eka xiyimo xa rixaka, kutani ti engeteleriwa eka timbirhi ta mafundza( xibunu na Xinghezi). Mhaka leyi eka mkarhi lowu taka yi nga ha hlundzukisa no vilerisa vaaki lava tihlanganisaka swinene na ririmi leri va tshembhaka leswaku ri hambanile na tin=wana leti nga xiyimo xa ximfumu. Ndhawu ya Huvo hi leswaku yi lemuka no seketela matirhisele na nhluvuko wa ririmi rin=wana na rin=wana laha Afrika -Dzonga hikuva eku sunguleni ririmi rin=wana na rin=wana na vaaki va rona i matimba ya vukulu bya rixaka leswi faneleke swi lemukiwa, ku seketeriwa no tirhisiwa. Hi nkanhi wun=we ntirho wa Bodo i ku vonisisa leswaku eku tlakuseni ka tindzimi to tala-tala Bodo yi tlakusa ntirhisano no olovisa tindlela ta mfambelano, ku nga ri ku tiyisisa mphikissano, kavanyisa kumbe ku hambana ka tindzimi. Bodo leyi yi ta kombisa hi laha tindzimi leti nga riki na xiyimo xa ximfumu ti fanelaka ku amukela ntlakuso. Ndhawu ya hina i ku tshikela matirhisele na nkoka wa ririmi rin=wana na rin=wana hi ndlela yo tirhisana na tin=wana. Ku languta ntlhandlamano na matshemele ya tindzimi kumbe xiyimo xa Aximfumu@ xa tindzimi lexi phikisanaka na leti ti nga Ariki ta ximfumu@ a swi nga hlengeli, hi ndlela yo endleka, eka mbangu lowu hlayisaka tindzimi ta tinxaka-xaka kumbe demokhiresi. Kasi Huvo leyi yi pfumela leswaku eku tlakuseni ka tindzimi hinkwato, ku tirha ka tona na nhluvuko swi ta seketela demokhiresi na timfanelo ta ririmi ta vuaka-ndhawu byin=wana na byin=wana. Bodo leyi yi lemuka leswaku ku na swilaveko leswi nga erivaleni swa vumbiwa eka mfumu, eka xiyimo xa tiko na xa swifundzankulu, ku tlakusa xiyimo xa matirhisele ya tindzimi ta ximfumu leti khale a ti tsongatiwile. Ku va leswi swi humelela, mfumu wu nyiketa swipfuni leswi lavekaka. Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi lava ku tiyisisa mbangu lowu eka wona mintlawa ya mfumu na vuaki bya mfumu, hi ku tsakela ku hluvukisa ririmi, ku tirhisa no pfumeta swi khutaziwaka ku hanya swin=we. Xikongomelo lexi tivekaka xi ta va xo tiyisisa leswaku timfanelo ta ririmi ti ta sirheleriwa no va swipfuni swa ririmi rin=wana na rin=wana na vatirhisi va rona swi tirhisiwa eka swiyimo hinkwaswo swa vuaki. Eka mhaka leyi Huvo ya ndzawulo ya tindzimi ta Afrika-Dzonga a yi tiveki yi ri eka vuxaka bya le henhla na mintlawa yin=wana ya tindzimi; nakona a yi lavi ku yawa xivumbeko xo xupula lexi lavaka ku ya emahlweni no xixima swilaveko swa yona swo tumbuluxa matshamele lama faneleke ya tindzimi ta tinxakaxaka ti vuvumela. 4 Vutilulamisi bya tirhele ra ririmi Ku hlawula ka tindzimi ta tinxakaxaka ehenhla ka ririmi rin=we, xikan=we na xiletelo xa ku ringana ka xiyimo xa II wa tindzimi ku rhangela emahlweni tlhelo ra ririmi. Ruiz (1984 na 1988) u nyika ndlela yo valanga ririmi ku sukela eka tindhawu tinharhu ta mindzinganyeto, ku nga ririmi ku va ri ri mhaka yo tika, ririmi ku va ri ri mfanelo na ku va ririmi ri ri xipfuni. Mapulanele ya ririmi, ku ya hi vativi e-Afrika va tala ku vula mavonele lawa ya ririmi. Hi ku kongoma, mavonele ya ririmi ku va ri ri mfanelo, na ku va ririmi ri ri xipfuni swi fikile laha swi kaneriwaka ematikweni ya Francophone na Anglophone e-Afrika. Mhaka leyi tivekaka eka ntirho wa Akinasso, Bamgbose, Chumbow, Elube, Djite, Mateene, Prah na Tripathi, eka tin=wana, hi leswaku swipfuni leswi tindzimi ta Afrika ti nga swi nyikaka, swi fanele ku paluxiwa no hluvukisiwa leswaku vanhu va dyitiko ledyi va kota ku fambisa xikongomelo xa vona. 4.1 Ririmi ri voniwa ri ri mhaka yo tika Vutilulamisi lebyi byi kona eka vaaki laha mianakanyo yikulu ku nga ku hambanisa na kumbe ku tekelelane, ku hlamula eka tindzimi ta tinxakaxaka i ku tlakusa tirhele ra tindzimi ta ntlawa lowu fumeka. Afrika-Dzonga ya ha ku huma eka nkarhi wo leha wo hambanisa na tirhele lero tindzimi tin=wana leti nga riki xinghezi kumbe xibunu ti na ku karhateka. Hi ku fika ka nawu wuntshwa wa xiyimo xa le henhla, ririmi ku va ri ri na ku karhateka swa ha ri emahlweni. Hambi swi ri tano swa tikomba hi mikhuva ya ntekelelano. 4.2 Ririmi ku va ri ri mfanelo Ku tilulamisela loku ku fambelana na vuaki lebyi vekaka eka minsinya ya ndzingano. Vumbiwa ra hina ri hi boha ku hluvukisa tirhele ra ririmi no pulana hi le ndzeni mavonele lawa. Manyikele ya ririmi tani hi mfanelo swi na ntikelo wa le henhla, nakona lawa ya faneleke ku langutisiwa hi ntiyiso eka tiko ra hina, ngopfu eka nkarhi lowu nga hundza, timfanelo ta vanhu ti onhiwile. Ndlela yin=we yo tiyisisa leswaku timfanelo ta ririmi ta sirheleriwa i ku valanga ririmi hi ku languta mavonele ya ririmi loko ri ri mfanelo no va ririmi ri ri xipfuni. 4.3 Ririmi ku va ri ri xipfuni Ku tilulamisela loku ku fambelana na minsinya ya Vunchuncheko, laha vaaki/ tindzimi to hambana ti voniwaka ti hanya xikan=we hi vuchuncheki. Nkoka wa ririmi rin=wana na rin=wana na vaaki va rona wu amukeriwa tani hi xiphemu xa vuriwe. Ririmi ku va ri ri xipfuni ri katsa mhaka ya ku va ririmi ri ri xipfuni. Mavonele ya leswaku ririmi rin=wana na rin=wana i xipfuni swi rhwala mhaka ya matirhisele ya tindzimi kumbe matirhele ya tindzimi ta tinxakaxaka. 5. Patironi A ku na ku kanakana leswaku patironi leyi lavekaka ku landzeleriwa e-Afrika-Dzonga hi yin=wana leyi nghenisaka manghenele lama tirhaka ya tindzimi lama nga hambaniseki eka mavonele ya tindzimi ku va ti ri mfanelo xikan=we na mavonele ya leswaku tindzimi hinkwato i swipfuni. Tirhele ra tindzimi na mapulanele lama nga tivisiwa hi ku tilulamisa lokumbirhi ka tindzimi ku va ti ri mfanelo no va xipfuni: ? swi amakela leswaku ku na swipfuni swa vutivi na vuswikoti lebyi swivulavuri swa tindzimi hinkwato swi nga na byona; ? ku pfula vuswikoti bya tipatironi leti nga kona ta tisisiteme ta mfambelano wa tindzimi to hambanahambana, ta xikaya na ta xifundza; ? ku tirhisa tisisiteme ta rixaka ku fambelana eka minzilikano hinkwayo ya tindzimi; ? ku aka mphasano wo olova tisisiteme ta ntirhisano mfambelano wa tindzimi to hambanahambana ku ringanisa swilaveko swa xikaya na swa tiko swa pulani ya tiko ku endlela leswaku ku va na nhluvuko. 5.1 Manghenele yo tirha eka tindzimi to hambanahambana Huvo ya Nhlangano wa Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi twisisa ku tirha ka tindzimi to hambanahambana hi tlhelo ra xidemokhriresi kumbe hi tlhelo ra leswi swi nga riki xidemokhiresi. A swi amukeleki e-Afrika-Dzonga ku tsongahata matirhisele ya ririmi rihi kumbe rihi loko ku landziwa xidemokhiresi na ikhonomi. Huvo ya Nhlangano wa tindzimi ta Afrika-Dzonga yi twisisa leswaku rito leri ri vula leswaku vanhu va tirhisa tindzimi to hambana eka tindhawu to hambana ta laha tikweni. Kutani ri tirhisa nhlamuselo leyi tirhaka ku tirhisa ririmi kumbe tindzimi leti faneleke loko ku hlamuseriwa xanchumu. Hi marito man=wana, swi vula leswaku mfumu wu na xilaveko xo lemuka ndlela leyi fanelele ya mfambelano ku ya hi loyi a nga muyingiseri. A swi vuli leswaku mfumu wu fanele ku tirhisa II wa tindzimi nkarhi wun=wana na wun=wana lowu wu fambelenaka na vanhu. Ku hlamusela mhaka leyi hi mukhuvu lowu vonakaka: loko ndzawulo ya swa Rihanyu yi lava ku fambisa timhaka ta Aids, manghenele yo tirhisa tindzimi to hambanahambana a ya ta susa muanakanyo wo tirhisa ririmi rin=we ku hundzisela timhaka eka tiko hinkwaro. A ri ta tivisa mahungu lawa eka ririmi rin=wana na rin=wana leri tirhisiwaka tani hi ro sungula eku hlamuselani etikweni. Kambe ri endlisa leswi hi mukhuva lowa nga ta lemaku van=wana na van=wana. Kutani ke xifundza xa Mier e-Kapa N=walungu a xi fanele ku amukela mahungu lawa hi Xibunu, na hi Xinama loko swi endleka. Kasi eka ndhawu ya Willowvale e Kapa Vuxa ku fanele ku amukela Xiqhosa, ivi eka Kwa Zulu- Nata N=walungu ku amakela hi Xizulu. Hi ku landza mhaka ya vaaki, loko ku tirha ka tindzimi to hambanahambana a ku lukanile ku va pulani yo kurisa ikhonomi, a ku ta lemuka lomu,nkarhi na hilaha tindzini ti tirhisiwaka xiswona hi nkarhi wa sweswo. A ku pimapima xiyimo xa ku ptuna kA ku tirhisa tindzimi leti hi vundzeni lebyi. A ku ta kombisa leswi ndzavisiso wo yisa emahlweni wu lavaka swona ku antswisa matirhisele ya tindzimi no lemuka tindzimi tin=wana ti nga olovisaka endlele leyi hakona. Ririmi ri tirhisa ku cincacinca hi ku landza swilaveko leswi lemukiweke kumbe hi ndlela yin=wana. Swi nga leswi ke xiyimo hi ku landza mintirho ya tindzimi a swi tshembhisi ku tshamisa sweswo handle ka mapulanele lama tiyeke. Hambi swi ri tano migingiriko ya mapulanele ya tindzimi lama nga hlangana na nhlavuko wa rixaka na ikhonomi a yi fanele yi engetela mintirho ya tindzimi to tala hi mukhuva wo lulamisiwa kahle no vuyerisa. Hi ku endla sweswo swi aka nkoka wa switirho swa ririmi leswi nga xitiyisiso xa leswaku timfanelo ta ririmi eka vaaki ti hlayisiwile hi ndlela yo nyika matimba. Xivumbo xa ntikelo xa matirhisele ya tindzimi ta tinxakaxaka hi leswaku xi lava mapulanele ya vutihlamuleri. Ku chava ka leswaku xi nga vula leswaku i muandziso wo pfumala ku ehleketa hi mhaka ya vutirheri bya tindzimi lebyi simekiweke iku hupa ntwisiso wa mhaka. Loko xikongomelo xo sungula xo lemukiwa, swiyimo na nkarhi lowu vekiweke ku fikelela xikongomelo xexo wu fanele ku kombisiwa. Ku endla leswaku tindzimi teto ti va ta ximanguvalawa, leti hi nkarhi wa sweswi ti siveriwaka ku tirha eka tindhawu to tanu na thekinoloji na sayense swa rixaka na ikhonomi ya rixaka na ti-ikhonomi, a swi fanela ku va mhaka yo rhanga no va ya xihatla.Vutirheri bya tindzimi no hangalasa matswala swi ta lava ku ringanisiwa leswaku swilo leswi swi kumeka eka tindzimi leti nga fanela vahlaleri. Hi marito ma=nwana, matsalwa ya fanele ku tsariwa hi ririmi ro olova no kongoma, nakona hundzuluxela a ku fanele ku nyiketiwa akarhi na ndhawu leyi xilaveko xi nga korabiwa swinene hakona. 6. Tindzimi ta tinxakaxaka Ku na kwalomu ka 6000 wa tindzimi eka ku tingana 200 wa matiko leswi kombaka leswaku tindzimi ta tinxakaxaka ti kona emisaveni hinkwayo, hambi leswi David Crystal a vulaka leswaku: Mhaka leyi tivekaka hinkwa-kwako leswaku tindzimi ta tinxakaxaka ti kona hinkwako yi tlakusiwa hi tirhele na mfumu: ehansi ka kotaro ya tinxaka ta misava yi nyika vuamukeleki bya tindzimi timbirhi,Y.nakona ko va ntsena ntsevu leti amukelaka tinharhu kumbe ku tlula (Crystal 1987: 360). Ingrid Gogolin (1993) u hlamusela ntolovelo wa ririmi rin=we ku va ri ri ra le Vupela-Dyambu ntsena hi ku angarhela. Ku humelela ka le Vupela-dyambu hi ku landza swa tipolitiki, swa ikhonomi na swa mavuthu swi fika laha swi nga koxa ngopfu ntolovelo wa ririmi rin=we ehenhla ka matiko ya tindzimi ta tinxakaxaka. Mhaka leyi ya tindzimi ta tinxakaxaka Huvo ya Nhlangano ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi nga yi byarha, yi fanele ku twisisiwa hi ku landza nsusumeto wo kongoma ntolovelo wa ririmi rin=we, na matimba kumba ku hanya ka tindzimi ta rixaka (vukulu bya ririmi ra rixaka), (hlaya Skutuab- Kanpas 1988). Afrika-Dzonga ri le ka xiyimo xo ka xi nga tolovelekanga, hikuva ri na tindzimi ta ximfumu to tala ku hundza motiko man=wana. Vumbiwa ri koxa mfumu ku fambisa xiyimo lexi xa ximfumu no tirhisa Huvo ku tlakusa xichavo eka tindzimi tin=wana xikariwe no tlakusa tindzimi ta tinxakaxaka na nhluvukiso wa tindzimi hi ku angarhela. Xikoxo lexi xi veka Afrika-Dzonga emahlweni ko hluvukisa tirhele ra ririmi leswi endlaka mhaka yo tsakisa yo eka tinxaka ta laha misaveni. 6.1 Tindzimi ta tinxakaxaka ta laha Afrika-Dzonga Afrika-Dzonga tani hi matiko man=wana yo tala ri na tindzimi ta tinxakaxaka, leswi vulaka leswaku tindzimi to tala ta tirhisiwa etikweni eka vundzeni byo hambana-hambana eka swikongomelo swo hambana-hambana. Vanhu vo tala va swi kota ku tirhisa ririmi ro hundza rin=we; vanhu vo tala va swi kota ku tirhisa tindzimi to hlayanyana.Swikholwakholwani na ku ehleketa swo ka swi nga ri swona swi endlekile hi tlhelo ra tindzimi na vanhu lava tirhisaka etikweni leri. Kutani swi ta va eka Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga ku vuyisela ematshan=wini nkoka wa ntiyiso na matirhisele ya tindzimi to tala etikweni ra hina. Vo tala lava va vulavulaka tindzimi to tala, tindzimi ta kona i ta kwala tikweni na le ka vaaki va ndhawu va ka vona. Matirhisele ya tindzimi e-Afrika ya fana na ya laha Afrika-Dzonga. (Vanhu va nsusumeto wo dyondza tindzimi tin=wana loko va lava ku humelerisa swin=wana, leswi yelanaka na migingiriko ya bindzu na ikhonomi). Tindzimi leti tirhisiwaka hinkwako kumbe hi vaaki va ndhawu vo tala, ti va ti tirhisiwa tani hi indzimi ta nhlangano kumbe leswi hi nge i lingua francas. Ku na ti-lingua francas to tala laha Afrika ku nga Xiarabu, Xikiswahili, Xihausa, Xifulfulde, Xikanuri, Xikikongo leti ti tirhisiwa eka swikongomelo swa mabindzu na minhlangano. Tindzimi ta ximfumu ta laha tikweni na Afrika-Dzonga ti tirhisiwa ku fana tani hi ti-lingua francas Afrika wa Dzonga hinkwaro. Xikombiso: Xindhevole xi tirhisiwa hi xitalo eZimbabwe na le tindhawini ta n=walungu wa Afrika-Dzonga, nakona xi twisisiwa hi vavulavuri va tindzimi tin=wana ta Xingoni (Xizulu xi va xi ri xona xi tirhisiwaka tani hi ti-lingua franca e-Afrika-Dzonga hi 70% wa ntshungu hambi leswi vinyi va xona va endlaka ntsena 22 %). Xitswana hi xona xi nga duma eBotswana no va xi vulavuriwa hi ku neta eka ku sukela eka swifundzankulu swimbirhi swa laha Afrika-Dzonga. Xitsonga xi vulavuriwa eMozambique xikan=we na le Afrika-Dzonga, Xibunu hi ntuyiso i linga franca eNamibia na le Kapa-N=walungu, xi tlhela xi tirha ku fana eka swifundzankulu swin=wana swa Afrika-Dzonga. Hi ntiyiso ririmi ra ximfuma rin=wana na rin=wana ra laha Afrika-Dzonga ri vulavuriwa no twisisiwa kun=wana eka xifundza xa Afrika wa Dzonga kutani ri tirha tani hi lingua franca ya xifundza. 6.2 Ririmi ra rixaka rin=we a ri na matimba Ku na pfhumba ro nyawula ra vanhu lava tirhisaka tindzimi leti ku hundza mindzilikano ya Afrika wa Dzonga hi swikongomelo swa bindzu hi swiyimo swa xikaya na swa xifundza swa ikhonomi. Hi tlhelo rin=wana lava a va tekile ntirho ekusunguleni eka swiyimo swa le henhla swa rixika eka gingiriko wa ikhonomi a va ri vavulavuri va Xinghezi, na katsongo Xibunu etikweni leri; kumbe vavulavuri va Xifurwa na Xiphutukezi eka matiko man=wana ya Afrika. Vuhlapfa byi tisile maendlele yo tshikelela vaaki va ndhawu. Yin=wana ya tithulusi to kariha swinene i ririmi. Vanhu a va swi koti ku avelana matimba loko va nga swi koti ku fikelela tindzimi leti tirhisiwaka hi lava va nga na matimba. E-Afrika tindzimi ta xikaya a ti tirhisiwanga ku tlhontlha matimba ya vahlapfa hi ndlela yo nyawula. Xikan=we na vuhlapfa, maehleketele ya le Vupela-dyambu, sayense na thekinoloji swi ve swi languteriwa ehenhla. Vutiva bya laha kaya, sayense, mirhi na ti-ikhonomi swi lahlekeriwile hi xiyimo swi tlhela swo fihliwa. Swi fihliwile eka tindzimi ta xikaya, leti a ti nga ngheni eka matirhele ya le henhla ya vafumi va vahlapfa va tiko-nkulu. Leswi hlamarisaka hi leswaku xiyimo xa le henhla xi nyikiwile eka lava tirhisaka ririmi ra nhlangano wa matiko, hambi loko va ri va rixako rin=we loko vavulavuri va tindzimi ta tinxakaxaka ta laha Afrika ti ve na ku lemukiwa kuntsongo ka tinyiko to hundzisela na vutivi. Vavulavuri va vinyi va tiko va tindzimi ta nhlangano wa tindzimi e-Afrika a va twisisanga xilaveko xo dyondza tindzimi-xikaya. 6.3 Nkoka wa tindzimi to hambanahambana Vumbiwa ri hi nyika nkarhi wo koxa wa vunyingi bya tindzimi e-Afrika-Dzonga, nakona hi ku endla tano swi ta endla leswaku ku kumiwa vutivi lebyi a byi fihliwile. Endlele leri ri na swipfuni swo tala-tala swa Afrika-Dzonga hi ku angarhela. Vun=wini bya vanhu lava nga na mfikelelo wa tisisiteme ta vutivi na ririmi, ku katsa na Ririmi no tirhisa swikombiso va Afrika-Dzonga na lava va tirhisaka tindzimi ta tinxakaxaka, byi ta nyikiwa nakambe nkoka. Matshamele ya mpinyuluso lama xiximaka lava vulavulaka Xinghezi, hambi loko va ri va ririmi rin=we, kumbe lava nga ni vuxirho ntsena sayense na tlhelo leri nga tshamiseka leri amukelaka vutivi hinkwabyo na vuswikoti bya ntirhisano. Muanakanyo lowo vanhu vo ka va nga tivi Xinghezi va na ku tsandzeka wu fanele wu suriwa loko hi lava ku nghena eka xidemokhiresi laha ku hambana ku hlanganisiwaka. Nakona ku chuncheka ka vuaki na vutivi byo hambana-hambana swi lavekaka. Ku tlakusa ka tindzimi ta tinxakaxaka swi hi nyika nkarhi wo gingirika hi vuhetiseki eka vuaki bya tinxaka ta matiko, hikuva mimbuyelo a yi ta endla leswaku ku dyondziwa tindzimi to tirhisana eka swikongomelo swa bindzu na mfambelano wa matiko. Xikombiso, a swi fanele ku yisa eka ku lemuka Xiphufukezi, Xifurwa, Xiswahili, Xiarabu na Xihausa eka timhaka ta binzu na ntirhisano e-Afrika. Vulavisisi lebyi endliweke etikweni leri hi nkarhi wa va 1930 na 1940 byi kombile leswaku vanhu lava vulavulaka tindzimi timbirhi va na ku kondzelela evanhwini va tlhela va va na ku humelela hi swa matsalwa ku tlula lava tivaka ririmi rin=we ntsena. Vulavisisi lebyi byi tshamile byi nga xiyiwi ku ringana hafu ya ximalembe-dzana. Kutani sweswi byi seketeriwa hi vulavisisi byin=wana lebyi endliwaka ematikweni man=wana yo fana na Amerika-N=walungu, Ostraliya, Indya na Skandinovhiya. Kutani hi ku languta tlhelo ra vaaki xikan=we na le ka dyondzo, ku tlakusiwa ka tindzimi ta tinxakaxaka swi nga ha va na swipfuni swa ntikelo eka vaaki va Afrika-Dzonga hi ku angarhela. 6.4 Vuxaka exikarhi ka tindzimi ta tinxakaxaka na pulani yo hluvukisa rixaka Ku vumba no tirhisa endlele ra ririmi ra rixaka swi lava ku lukiwa swi va pulani ya nhluvukiso wa rixaka. Swidyondzeki (vonani Tripathi 1990, Akinnaso 1991 na Siatchitema 1992, ku nyika xikombiso) leswi nga tlhantlha tirhele na endlele ro tirhisa eka ndhawu ya tiko-nkulu leri. Ku ve na mintlimbo laha matirhele ya ririmi-eka-dyondzo ti nga fansniki na leti ta pulani ya rixaka yi nga yo hluvukisa. Leswi swi vaka swi humelela hi leswaku pulani ya rixaka (ikhonomi) yi tala ku cukumeta pulani ya ririmi-eka-dyondzo tani hi laha swi nga humelela hakona hakanyingi laha Afrika, laha ku tlakusiwa ka ku tirhisa tindzimi ta Xintima eka dyondzo ti languteriwaka ehansi. Leswi swi endliwa hi xilaveko xa vuswikoti bya ririmi ra vuhlapfa lebyi nga hundza ku endlela swiyimo swa matimba ya swa tipolitiki na ikhonomi. Swidyondzeki swin=wana eka tiko-nkulu leri swi komba mhaka ya leswaku ku na ku hlangana exikarhi ka ku hluleka ka Afrika Aku hluvuka@ no tirhisa matirhele ya tindzimi leti nga hlohletoriwa hi moya wa le Vupela-dyambu, lowu humesaka ntiyiso wa tindzimi ta tinxakaxaka (vonani Dijte 1993 ku va xikombiso). Swe tlhela swi komba nhlangano exikarhi ka ku pfuna ka nhluvukiso na matirhele ya ririmi-eka-dyondzo leri nga ririmi rin=we. Matiko man=wana e-Afrika ya hi nyika swileriso hikuva nkoka wa mianakanyo ya wona kumbe wa xiyimelo a swi ri ehenhla ka tindzimi ta Xintima. Ku ri leswaku matirhele ya tindzimi ya tinyketile eka ririmi rin=we ra nhlavuko wa le Vupela-dyambu. Loko matiko yo tanu a yo lo kota ku amukela no tirha na nkoka wo tirhisa wa tindzimi ta xintima, xiyimo xo tirhisa xa tindzimi ta wona a xi ta xi hambanile. 7. Ku tikambela Milawu ya Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga i xikombiso xa nkoka wa le henhla xa leswaku i vutingeketi byo fambisa tirhele ra tindzimi. Yi tlhele yi pulana hi ku angarhela ndhawu ya vaaki va ndhawu yin=wana na yin=wana. Leswi hi swona leswi hi endlaka leswaku hi va emahlweni ka matiko man=wana. Hi na xipfuni xo engeteleriwa xo va hi kota ku dyondza eka magondzo lama hlawuriweke kun=wana eka tiko-nkulu leri. Ku na maguza ya xisungusungu lama faneleke ku landziwa eku tirhiseni ka tirhele ra tindzimi na mapulanele. 7.1 Tirhele ra tindzimi na mafambisele yo pulana: Magoza lama landzelaka ya fanele ka landziwa leswaku ku va na matirhisele lamanene ya tirhele (policy): ? ku kombisa minsinya yo letela ya tirhele ra ririmi tani hi laha swi nga hi xiswona eka Vumbiwa; ? ku tekelela no hlamusela tirhele ra ririmi leri simekiweka eka minsinya leyi; ? ku hlawula matshamele ya pulani leyi nga tirhisaka minsinya leyi; ? ku hlamusela mindzilikano; ? ku humesa pulani ya matirhisele leyi katsaka ku tinghenisa ka mfumu na vaaki; ? ku vona leswaku tirhele ra tindzimi na pulani swa hlangana eka pulani ya nhluvukiso wa rixaka; ? ku lemuka swiphiqo swa minsinya egondweni, no tirhana na swilo leswi hi ku hatlisa na hi vukheta; ? ku lemuka minkarhi leyi nga vekiwa; ? ku tivisa hi ku ringana mfumu xikan=we na vaaki. 7.2 Ku avela mintirho/vutihlamuleri Ndzawulo ya swa Vutshila, Ndhavuko, Sayense na Thekenoloji se yi sungerile ku hlamusela mhaka ya pulani ya ririmi ra rixaka. Hi nkarhi lowu endlele leri ri nga sungiriwa, Vumbiwa ra 1996, na kona swinawana swa tindzimi a swi nga si tshamisisiwa. Kutani avelo leri twalaka ra mintirho/vutihlamuleri a ri nga si vonaka kahle tani hi laha byi nga hi kona sweswi. Swa boha sweswi leswaku Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrka-Dzonga xikan=we na Ndzawulo ya swa Vutshila, Ndhavuko, sayense na Thekinoloji swi tirha kun=we ku sivela mbuyelo wa mintirho, no papalata avelo ra nkarhinyana ra vutihlamuleri. Ndzawulo ya swa Vutshila, Ndhavuko, Sayense na Thekinoloji yi pfa yi fambisa migingiriko yimbirhi leyi welaka hi ku hetiseka eka vutihlameleri bya mfumu eku nyikeni swiyimo swo ringana swo tirhisa II wa tindzimi ta ximfumu: ? ku tisa pfhumba ra ku lemuka timhaka ra 1998-1999; ? ku nghenisa riqingho leri nga toloka vutirheri lebyi nga ta fikelerisa vantu eka ririmi rin=wana na ririwana ra ximfumu, na tindzimi tin=wana ta nkoka, eka vutirheri bya xihatla. Haswimbirhi ka swona leswi swi nga ta pfuneta mfumu ku koxometa vutihlamuleri bya wona, nakona swi tlhela swi rhanga emahlweni no tlhela swi fanele ku seketeriwa hi Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga. Loko mfumu wa ha simeka matrihele yo nyika mbuyelo wa xiyimo xo ringana na matrihele ya tindzimi ta ximfumu, Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi na ntirho wo tiyisa no rhangela nsimesko wa swivumbeko swa le ndzeni swa vaaki leswi seketelaka nhluvuko wa vuswikoti bya ntirhisano/tindzimi ta tinxakaxaka no kurisa matimba ya vanhu lava valavulaka tindzimi to tano ku nga ri hi Xinghezi. Xikombiso, Huvo yo Angarhela Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi ta khutaza nhluvuko wa: ? vutoloki na vuhundzuluxeri lebyi simekiweke eka vaaki va ndhawu na vutirheri; ? switirho swa dyondzo na matsalwa hi tindzimi ta xikaya leti katsaka kaye wa tindzimi ta ximfumu, Ririmi ro tirhisa swiyimelo ra Afrika-Dzonga, na tindzimi ta Xikhoe na Xisan; ? tidikixinari leti kurisaka mfikelelo wa tindzimi emindyangwini ya tindzimi; ? matirhisele ya ti-lingua franca ta swifundza na tindzimi ta mabindzu lama endliwaka na vaakelani va hina e-Afrika; ? ntirhisano na matiko lama nga kusuhi wo hluvukisa migingiriko ya ririmi na leti hi vulavulaka swin=we eku tluleni ka mindzilikani; ? minongonoko yo letela exikarhi ka vavulavuri/vatirhisi va tindzimi ta xikaya, eku leteleni ka ririmi, na ntirho wo hluvukisa; ? maendlele na minongonoko leyi paluxaka vutivi bya xikaya xa Afrika wa Dzonga; ? maendlele na minongonoko leyi akaka vundzeni exikarhi ka tindzimi ta xikaya eka vaaki va ndhawu ku tirhisa tindzimi ta vona na vutivi ku tiphyuphyisa. Emakumu vaaki va ndhawu va ririmi rero va lava ku nyikiwa matimba yo lemuka vuswikoti bya vuaki, dyondzo na ikhonomi ya tindzimi ta vona loko tindzimi ta tinxakaxaka ti fanele ku tirhisa matimba laha tikweni. 8. Mahetelelo Eku heteleleni; Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga yi lava ku tlhontlha matimba ya tikomiti ta ririmi ku lemuka nkoka wa xitirhi xikan=we na vutshembheki bya tindzimi ta tona. Tindzimi ta tinxakaxaka ti ta va na matimba yo nyawula etikweni leri loko tindzimi hinkwato ta hina ti tekeriwa enhlokweni eka vaaki hinkwavo. 9. Tibuku leti tirhisiweke Akinnaso FN 1991 Toward the Development of a Multilingual Language Policy in Nigeria. In Applied Linguistics, Vol. 12: 29-61 Alexander,N 1989 Language Policy and National Unity in South Africa/Azania. Cape Town: Buchu Books Alexander N 1995 Presentation to the Department of Constitutional Development, February 1995. Crystal D 1987 The Cambridge Encyclopaedia of Language. Cambridge: CUP. Department of Arts, Culture, Science and Technology 1996. Towards a National Language Policy for South Africa. Final Report of the language Plan Task Group (LANGTAG). Pretoria: DACST. Djité P 1993 Language and Development in Africa. International Journal of the Sociology of Language 100/101: 148 - 166 Gogolin I 1993 `The Amonolingual habitus@ as a concept for understanding reactions of standard language teaching to multilingualism=. Paper delivered at the 10th World Congress of the International Association of Applied Linguistics, Amsterdam, August 1993. Heugh K 1995 ADisabling and Enabling : Implications of language policy trends in South Africa.@ In Mesthrie, R. (ED) Language and Social History. Cape Town: David Philip. Heugh K 1999 ARecovering multilingualism: Language Policy Development in South Africa,@ In Mesthrie R (ed) forthcoiming. MaxcMillan CM 1986 AThe Character of Language Rights: Individual, group or collective rights?@ Paper for the Political Theory Section of the Annual Meeting of the Canadian Political Science Association, in Winnepeg, June 8. Pan South African Language Board Act, No 59 of 1995. Government Gazette. Vol.363, No. 16726. Cape Town: Government Printers. Pattanayak D 1988 AMonolingual myopia and the petals of the Indian lotus: DoO many Languages divide or unite a nation?@. In Skutnabb-Kangas T & Cummins J (eds)Minority Education : From Shame to Struggle. Clevedon: Multilingual Matters. Ruiz R 1988 Orientations in Language Planning. Journal of the National Association for Bilingual Education. Vol.8:15-34. Ruiz R 1988 AOfficial Languages and Language Planning@. In K Adams & D Brink (eds)Official English in the border states. Tuscon: University of Arizona Press. Schmied J 1991 English in Africa: an introduction. London Longman. Siatchitema AK 1992 `When nationalism conflicts with nationalist goals: Zambia= In Crawhall NT (ed) Democratically Speaking. Cape Town: National Language Project. Skutnabb-Kangas T 1988 AMultilingualism and the education of minority children@ In Skutbnabb- Kangas T & Cummins J (eds). Minority Education : From Shame to Struggle. Clevedon: Multilingual Matters. The Constitution of the Republic of South Africa, Act 108 of 1996. Tripathi PD 1990 English in Zambia: The nature and prosepects of one of Africa=s `new Englishes=. In English Today, 6.3: 34 - 38. 13 Xitatimendhe Lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) TINDZIMI Xitsonga Ririmi ra le kaya (NDZAWULO YA DYONDZO) Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) Ndzawulo ya Dyondzo yi kandziyisiwile hi va Ndzawulo ya Dyondzo Sol Plaatjie House 123 Schoeman Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Thelefoni:+27 12 312 -5911 Fekisi: +27 12 321-6770 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Thelefoni:+ 27 21 465-1701 Fekisi: + 27 21 461 - 8110 http://education.pwv.gov.za (c) 2002 Ndzawulo ya Dyondzo,Pretoria ISBN [ ] Nomboro ya Gazete: Dokhumente leyi yi fanele ku hlayiwa tani hi xiphemu xa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo). Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) xi katsa: 1. Mavonele yo angarha 2. Switatimendhe swa nhungu swa Swiyenge swa Dyondzo Tindzimi Matametiki Sayense ya Ntumbuluko Sayense ya swa vutomi Vutshila ni mfuwo Ndzhendzeleko wa Vutomi Sayense ya mamanejele na ikhonomi Thekinoloji Xitsonga - Ririmi ra le kaya XITIVISO EKA MUHLAYI Ndzawulo ya Dyondzo ya tinyungubyisa ku nyiketa Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R-9 (Swikolo) hi khume n'we wa tindzimi ta ximfumu ta Afrika Dzonga. Maendlele yo hunguta no yelanisa ku katsa ni ku hundzuluxa i ya xiyimu xo bohana swinene ni ku tlhontlha miehleketo.Hi mikarhi yo tala vatirhi va tidokhumente a va fanele ku ti tshulela marito hambi ku ri ku tivumbela swivulwa leswi nga ta fambelana swinene ni kharikhulamu. Tidokhumente tive ti hangalasiwa na tiko hinkwaro ku ya kamberiwa ntiyiso-xidzi hi vavulavuri tlhelo swidyondzeki leswi tokoteleke tindzimi leti. Ndzawulo ya Dyondzo yi vona tidokhumente leti ya ri masungulo ya mahluvukisele ya tindzimi ta hina. Kutani hi amukela no khutaza vanhu eka tindzimi hi ku hambana ka tona ku tirhisa matsalwa lawa tani hi masungulo yo yisa emahlweni . Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) MATIRHISELE YA BUKU LEYI _ Timhaka hi ku angarhela vona: • Ku tivisa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka eka Chaptara ya 1- Leswi swi ta nyika mahungu eka Mimbuyelo ya Dyondzo, Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Tigiredi R-9 (Swikolo), na minongoloko ya Dyondzo. • Ku tivisa Xiyenge xa Dyondzo eka Chaptara ya 1- Leswi swi ta nyika masungulo eka Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo ku katsa ni swihlawulekisi swa kona, xikopi na Mimbuyelo ya Dyondzo; • Maasesele ya mudyondzi - Chaptara leyi yi nyika swiletelo eka maasesele, ni ku nyika swikombiso swa mahlayisele; • Nongoloko wo rheferha wu nyika hi ku angarhela Kharikhulamu ni Glosari ya maasesele ku katsa ni Glosari ya Xiyenge xa Dyondzo xo kongoma. _ Mirhi wa tsalwa leri wu aviwile hi swiphemu swohlaya. Xin'wana na xin'wana xi kongomisa eka Feyisi yo angarhela ya bandi ra Dyondzo na Vuleteri - Feyisi ya Masungulo, Feyisi ya le Xikarhi na Feyisi ya le Henhla. Chaptara yin'wana na yin'wana yi na nkomiso wa yona, lowu landzeriwaka hi Switandati swa maasesele hi ku ya hi feyisi. Ka ha ri na chaptara mayelana na Maasesele ya Mudyondzi. _ Switandati swa maasesele swa Feyisi yin'wana na yin'wana swi hlamuseriwa hi tindlela leti endlaka ku va ni ku olova ka progirexini. Leswi swi nga ni ku yelana swinene ni Switandati swa maasesele ku ya hi giredi yin'wana na yin'wana leswi nyikaka mudyondzisi nkarhi lowunene wa ku xiyisisa ni ku pimanisa timhaka ta progirexini ya malembe lama hundzeke. Mimbuyelo leyi eka mikarhi yin'wana a yi fani swinene ni Switandati swa maasesele ku ve hileswaku a hi fanele hi vulavula hi minchumu leyi fanaka. _ Tisimbolo tin'wana ta tirhisiwa eka tsalwa leri hinkwaro ku letela vahlayi ku kuma mahungu lama va ya lavaka. Tisimbolo leti i: Switandati swa maasesele Giredi Mbuyelo wa Dyondzo Xitsonga - Ririmi ra le kaya VUNDZENI CHAPTARA YO SUNGULA: MANGHENELO 1 KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA 1 Mimbuyelo ya Dyondzo 1 Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa Dyondzo 2 Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya Dyondzo 3 Mikarhi leyi aviweke 4 Maasesele 4 Muxaka wa mudyondzisi loyi a languteriweke 4 MUXAKA WA MUDYONDZI LOYI A LANGUTERIWEKE 5 Mimbuyelo yo dyondza ya tindzimi 6 Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa 7 Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: Swa risima 7 Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: mikongomelo 8 Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bye mbangu 8 CHAPTARA YA VUMBIRHI: FEYISI YA MASUNGULO (GIREDI R-3) 9 MANGHENELO 9 Xipakaniso 9 Nhluvukiso wa ririmi wu endliwa hi katsongo-tsongo 9 Maendlelo yo ringanela ya nhluvukiso wa litheresi 9 Ku akela ehenhla ka vutivi 10 Ku hlohletela maendlele lama 10 Mpfanganiso wa Mimbuyelo yo dyondza 10 MIMBUYELO YA DYONDZO 11 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 11 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku Vulavula 11 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku langutisa 11 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 12 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 12 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko na matirhisele ya ririmi 12 SWIPINELO SWA MAASESELE NI MATSALWA 13 Matsalwa lama bumabumeriweke 13 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 14 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 15 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 16 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 18 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 19 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 20 SWIPINELO SWO KAMBELA NA MATSALWA 21 Matsalwa lama bumabumeriweke 21 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 24 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 28 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 34 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 40 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 48 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko ni ku tirhisiwa ka ririmi 54 CHAPTARA YA VUNHARHU: FEYISI YA LE XIKARHI (TIGIREDI TA 4-6) 59 MANGHENELO 59 Xipakaniso 59 Tinxaka to anamanyana ta Matsalwa 59 Migingiriko yo Dyondza leyi pfanganisiweke 59 Vundzeni byo anamanyana no hambana-hambana 60 MIMBUYELO 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 61 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 62 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 62 SWIPINELO SWO KAMBELA NA MATSALWA 63 Matsalwa lama bumabumeriweke 63 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 70 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 74 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 80 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 90 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa no ehleketisisa 96 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 100 Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) CHAPTARA YA VUMUNE: FEYISI YA LE HENHLA (TIGIREDI TA 7- 9) 105 MANGHENELO 105 Xipakaniso 105 MIMBUYELO 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 106 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 107 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 107 SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA 108 Matsalwa lama bumabumeriweke 108 Vundzeni bya matsalwa 111 Mbuyelo wo Dyondza wa 1: Ku yingisela 112 Mbuyelo wo Dyondza wa 2: Ku vulavula 118 Mbuyelo wo Dyondza wa 3: Ku hlaya ni ku langutisa 126 Mbuyelo wo Dyondza wa 4: Ku tsala 138 Mbuyelo wo Dyondza wa 5: Ku ehleketa ni ku ehleketisisa 150 Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko n ku tirhisiwa ka ririmi 162 CHAPTARA YA 5: MAASESELE YA MUDYONDZI 169 MANSUNGLO 169 MINSINYA YA MAASESELE LEYI TIRHISIWAKA EKA MIMBUYELO YA DYONDZO 170 Nhlamuselo 170 Timhaka - nkulu 170 Swikongomelo swa maasesele 170 MAASESELE YO YISA EMAHLWENI 171 Swihlawulekisi swa maasesele swo yisa emahlweni 171 Switirateji swa maasesele 172 Mintirho yo yelana ya maasesele 173 MAMANEJELE YA MAASESELE 173 Vanhu lava katsiwaka eka maasesele 173 Phurogireme yo kambela ya swikolo 173 Xitsonga - Ririmi ra le kaya KU HLAYISIWA KA TIRHEKHODI 174 Tibuku ta tirhekhodi 174 TIKHODI LETI FANELEKE KU TIRHISIWA EKA NKAMBELO 175 Tikhodi ta rixaka 176 Tixedulu to ya emahlweni 176 Swihlayiwa swa vadyondzi 176 SWIVIKO 177 Mahungu lama faneleke ku katsiwa eka swiviko 177 Makhadi ya swiviko 178 KHARIKHULAMU NI GLOSARI YA MAASESELE 180 GLOSARI YA SWIYENGE SWA DYONDZO 182 Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) CHAPTARA YO SUNGULA MANGHENELO KU TIVISA XITATIMENDHE XA KHARIKHULAMU XA RIXAKA Vumbiwa bya Riphabliki wa Afrika - Dzonga (Nawu wa 108 wa 1996) wu nyika masungulo ya ku hundzuka ka kharikhulamu ni ku ya emahlweni eAfrika-Dzongo. Masungulo ya Vumbiwa ya hlamusela leswaku swikongomelo xa Vumbiwa i ku: _ Herisa ku hambana ka nkarhi lowu hundzeke ni ku tumbuluxa tiko leri timitsu ta rona ti dzimiweke eka timitsu ta vumunhu bya xidimokrasi, vumunhu ni timfanelo ta ximunhu; _ Ku antswisa vumunhu bya vaaka tiko hinkwavo ni ku ntshuxa vuswikoti lebyi vanhu va nga na byona hi ku landza titalenta leti va nga na tona; _ Ku veka masungulo ya xidimokrasi ni ku pfula vaaka tiko gavhumendhe a vekeke ku tshemba ehenhla ka vona hi ku endla kumbe ku humelerisa ku navela ka vanhu hi ku landza nawu wa ku sirheleriwa ka vanhu hi ku ringana; _ Ku aka tiko rin'we ra Afrika - Dyonga ehenhla ka xidimokrasi ku teka ndhawu ya rona eka matiko ya misava . Dyondzo na Kharikhulamu swi na nkoka lowu kulu eku pfuneteni ka ku humelerisa swikongomelo leswi pimanyetiweke. Kharikhulamu yi kongomisiwe eka ku ndlandlamuxa vuswikoti bya mudyondzi tani hi muaka tiko wa Afrika - Dzonga wo pfumala xihlawuhlawu. Mimbuyelo wa Dyondzo Mimbuyelo yo ehleketisisa na mimbuyelo yo hluvukisa, ku ya ehansi I nongonoko wa mimbuyelo leyi tekiweke eka Vumbiwa naswona yi kona ni le ka Xinawana xa South African Qualifications (1995) Yi hlamusela muxaka wa muaka-tiko loyi sisiteme ya dyondzo na vuleteri swi faneleke ku n'wi vumba. Manghenelo 1 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Mimbuyelo yo ehleketisisa yi langutela ku humesa vadyondzi lava nga ta kota ku: _ Vulavula leswi hetisekeke hi ku tirhisa swifaniso, metse ni swikili swa ririmi. _ Vona ni ku ololoxa swiphiqo hi ku tirhisa vutumbuluxi ni swo ehleketisisa. _ Lulamisa na ku lawula migingiriko hi ndlela ya vutihlamuleri no hetiseka. _ Tirha ni van'wana vanhu hi xintlawa, xinyandza, mihlangano ni lomu vanhu va kumekaka kona. _ Hlengeleta, kendla minxopaxopo, ni ku xopaxopa hungu rin'wana ni rin'wana leri u hlanganaka na rona. _ Tirhisa sayense na thekinoloji hi tindlela ta xiyimo xa le henhla, ku komba vutihlamuleri eka swa mbangu ni swa rihanyu. _ Twisisa leswaku misava i nchumu wa tisisteme leti xakahatiweke. Mbuyelo wa Nhluvukiso wu kongomisiwile eka ku endla leswaku vana va kota ku: _ Humelerisa ni ku hangunuxa tindlela to hambana ta swa matshalatshala ni ku dyondza swinene nene. _ Nghenelela tani hi muaka-tiko eka vutomi bya swa muganga, rixaka ni misava. _ Tekela enhlokweni swa ndhavuko, ni vululami ku katsakanya eka swo hanya ni vundzeni bya kona. _ Hangunuxa swa dyondzo ni swiyimo-nene swa ntirho. _ Hluvukisa vuswikoti bya swa mabindzu. Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka wu ringeta ku angarhela na ku tlakusa xivono xa vanhu ku katsa vaaka tiko hinkwavo, lava faneleke ku huma eka sisiteme ya swikolo swa hina. Hi ku kongoma, Kharikhulamu yi ringeta ku va ni vuxiyaxiya bya timhaka ta vusweti, ku kala ndzingano, swa muvala, rimbewu, malembe, ku tsoniwa ni ku tsakela rimbewu ro karhi na mitlhontlho yo fana na HIV/AIDS. Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu ya Rixaka xi teka maendlele ya nkatsakanyo yi ri mhaka ya manghenele hi ku kongomisa eka swilaveko swa mindzinganiso eka vadyondzi hinkwavo. Dyondzo yo hlawuleka, ya swa vanhu, swa vutitwi bya xindzeni na vuhandle. Hi maendlele lawa vadyondzi va ta kuma xintshuxo xa leswi tumbuluxiweke, ni nhluvukiso wo kongoma hi ku landza Minongonoko ya Dyondzo hi ku angarhela ku nga langutiwi muhlovo. Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Switatimendhe swa swiyenge swa Dyondzo Mpfuxeto wa Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi R-9 (Swikolo) wu katsa ni mavonele yo angarha, nhungu wa Switatindhende swa Xiyenge xa Dyondzo. Ku na swiyenge swo Dyondza swa nhungu eka xitatimende xa kharikhulamu ya rixaka. Xiyenge xa Dyondzo I xiphemu xa vutivi, swkili na swa risima, leswi nga na swihlawulekisi swo fana swoxe, na ku hlangana na swiphemu swin'wana, na Swiyenge swa Dyondzo swin'wana. Eka Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka, swiyenge swa Dyondzo hi leswi: _ Tindzimi; _ Metse; _ Sayense ya swa ntumbuluko; Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) Manghenelo 2 _ Sayense ya mahanyelo ya vanhu; _ Mfuwo na ndhavuko; _ Ndzhendzeleko wa swa vutomi; _ Sayense ya malawulelo ya ikhonomi; _ Thekinoloji. Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa Xiyenge Dyondzo xi hlawula xiphemu nkulu xa Mimbuyelo ya Dyondzo leyi faneleke ku fikeleriwa eku heleni ka Giredi 9. Xitatimendhe xa Dyondzo xin'wanana na xin'wana xi humelerisa erivaleni Switandati swa maasesele leswi nga ta pfuna vana ku fikelela Mimbuyelo ya vona. Switandati swa maasesele swin'wana na swin'wana swi hlamuseriwa ku ya hi tigiredi ni ku hlamusela leswi languteriweke eka vana loko va ri eku Dyondzeni va tlhela va swi kota. Xitatimendhe xa Xiyende xa dyondzo xin'wana na xin'wana kun'we ni Switandati swa Maasesele swi kombisa hi ndlela leyi swi tirhisanaka ha kona eku hlanganiseni ka ni le ku hluvukiseni ka swikili swa vadyondzi. Switandati swa maasesele swi nga katsakanyiwa endzeni ka tigiredi ni le handle ka tona. Ku fikeleriwa ka migingiriko yintsongo hi ku landza vuxaka exikarhi ka vana hi ku landza swiyenge swa dyondzo (lomu swi faneleke ni ku tlhela swi fambelana ni swa Dyondzo), ni minkatsakanyo ya progirexini ku suka ekagiredi yin'wana na yin'wana, na swona swi angarhela kharikhulmu hinkwayo. Xitatimendhe lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka: Minongoloko ya Dyondzo Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka xi kongomisiwile eka ku tlakusa ku tinyiketela ku katsa ni ku tlakusa mpikizano wa vadyondzisi, lava nga ta va ni vutihlamuleri eka ku hluvukisa minongoloko ya vona ya tidyondzo. Eka ku kota ku tiyisisa maendlele lawa, Ndzawulo ya Dyondzo yi ta nyika swiletelo swa pholisi ya dyondzo hi ku kongomisa eka Xitatimendhe xa Xiyenge xa Dyondzo xin'wana na xin'wana. Xifundzha xin'wana na xin'wana xi ta yisa emahlweni ku hluvukisa swiletelo lomu swi faneleke ku endlela ku rhurhela ku hambana ka tindzimi hi ku hambana ka tona. Minsinya ni vumunhu bya Xitatimendhe lexi pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka lexi tlhandlamanaka ni minongoloko ya Dyondzo. Loko swiyenge swa Dyondzo swi hlamusela tikhonspte, swikili na vumunhu ni ku fikeleriwa eka giredi na giredi, Minongoloko ya Dyondzo yi hlawula swikopi swa dyondzo ni migingiriko ya maasesele ya feyisi yin'wana na yin'wana. Minongoloko ya Dyondzo yi khoma ni mitirho leyi pimanyetiweke leyi nyikaka xipesi na ndzandzelelano ya migingiriko ya lembe na lembe, ku katsa ni swikombiso leswi kombaka vupulani bya matimba swinene eka ku sungula leswi pimanyetiweke hi nkarhi lowu pimiweke. Manghenelo 3 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Eka Feyisi ya Masungulo, ku ni minongonoko yo Dyondza minharhu: litheresi, Numeresi, na swikili swa vutomi. Eka Feyisi ya le Xikarhi, Tindzimi na Metse swi tshama swi ri Minongonoko yo Dyondza yo hambana. Eka Swiyenge swin'wana swo Dyondza, swikombelo mayelana na nhlangano swi Ndzhawulo ya Dyondzo ya Provhinsi fanele ku endliwa hi swikolo na/kumbe tidisitiriki, swi pfumeleriwa hi Ndzhawulo ya Dyondzo ya Provhinsi. Ti provhinsi ta hari na matimba yo ndlandlamuxa swiboho swo anama swa tiprovhinsi swa ku hlanganisa eka Feyisi ya le Xikarhi. Eka Feyisi ya le Henhla, ku ni minongonoko ya nhungu yo dyondza, yi simekiwile eka Swiyenge swa Dyondzo. Mikarhi leyi aviweke Mikarhi leyi aviweke hi tiphesente ta tiawara leti tifaneleke ku nyiketiwa eka Dyondzo ya ximfumo. Eka vhiki rin'wana na rin'wana ra xikolo, mathicara ya le xikolweni ku ringana 35 wa tiawara; tiawara to dyondzisa ti ta hambana hi ku hambana ka tigiredi. Eka Feyisi ya Masungulo, ku fanele ku va na tiawara ta 22,5 to hlangana eka Tigiredi ta 1 na 2, ku katsa ni 25 wa tiawara to hlangana eka giredi ya 3. Eka Feyisi ya le xikarhi, ku ta va na 26,5 wa tiawara to hlangana. Eka Feyisi ya le Henhla, Giredi 7 yi ta va na 26, 5 wa tiawara loko giredi ya 8 na 9 ti ta va na 27, 5 wa tiawara to hlangana. Maasesele Xitatimendhe xin'wana na xin'wana xa xiyenge xa Dyondzo xi katsa vuxokoxoko bya maasesele. Mpfapfarhuto wa mimbuyelo wu tirhisa tinxaka ta maasesele leti kotaka ku amukela swilo hi ku hambanahambana. Maasesele ya fanele ku kombisa mbuyelo wa vuswikoti bya vadyondzi hi tindlela leti amukelekaka ni ku vona leswaku vadyondzi va hlanganisiwa hi tindlela letinene no pfumeleriwa ku tirhisa swikili swa vona hi laha va kotaka ha kona. Maasesele lamanene ya fanele ku pfuneta vana ku teka swiboho leswi faneleke hi mikarhi leyi faneleke mayelana ni migingiriko ya vona, va ti vekela swilaveko swa migingiriko ya mitirho ya vona hi masiku na masiku ni ku tlhontlha miehleketo ya vona hi masiku. Muxaka wa mudyondzisi loyi a languteriweke Vadyondzisi eka swiyenge hinkwaswo i va hoxi va swandla lavakulu eku hundzuluxeni ka xiyimo xa dyondzo eAfrika - Dzonga. Mathicara va ni xiphemu xa nkoka swinene lexi va faneleke ku xi tirha. Xitatimendhe xa Kharikhulamu xa Rixaka xa Tigiredi R-9 (Swikolo) xi langutele mathicara lava nga thwasa, va va ni vuswikoti, ku tinyiketela no twela naswona va ri lava nga ta kota ku fambisana swin'we ni swilaveko swa milawu. Milawu leyi yi teka vadyondzisi tani hi vayima-xikarhi eka swa Dyondzo, va hundzuluxi ni vadizayini va minongoloko ya Dyondzo ni switirhisiwa, varhangeri valawuri ni vamanejara, swikolara, valavisisi ni vatinyiketeri eka swa dyondzo, vaaka - ndhawu, vaaka - tiko na vafundhisi, vaasesi, ni lava tokoteleke swa swiyenge swa dyondzo kumbe vatokoteli va tifeyisi. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) Manghenelo 4 MUXAKA WA MUDYONDZI LOYI A LANGUTERIWEKE Ntlakuso wa vumunhu i wa nkoka ku nga ri ntsena eka ku aka munhu ntsena, kambe ku endla ntiyisiso wa leswaku vutitivisi bya yena tani hi muaka-tiko wa Afrika - Dzonga a simekiwa eka timfanelo ta vumunhu leti hambaneke swinene ni maendlele ya nkarhi lowu hundzeke wa xihlawuhlawu hi ku kongomisa eka swa dyondzo. Muxaka wa mudyondzi loyi a languteriwaka hi loyi a nga ta va a n'welerile hi swa risima a va na vutirheli bya vanhu, swi simekiwile eka nxiximo wa xidemokrasi, ndzinganiso, vumunhu, vutomi na vululami bya mahanyelo ya vanhu. Xikongomelo xa kharikhulamu I ku tumbuluxa eka mudyondzi unwana na un'wan vuswikoti lebyi hetisekeke. Ku vumba mudyondzi wa vutomi hinkwabyo, loyi a nga na vutitshembi, na ku tiyimela, ku kota ku tsala no hlaya, vuhlayeri na swikili-nyingi, ntwela-vusiwana, na ku xixima mbangu na vuswikoti byo nghenelela eka swa mahanyelo ya vanhu tani hi muaka tiko wa tinghitsi na ku xopaxopa. Manghenelo 5 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Mimbuyelo yo dyondza ya tindzimi Mbuyelo wo Dyondza wa 1: ku yingisela Mudyondzi u kota ku yingiselela, leswaku a kuma timhaka, na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi, eka swiyimo swo hambana-hambana. Mbuyelo wo Dyondza wa 2: ku vulavula Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka swiyimo swo hambana-hambana. Mbuyelo wo Dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa Mudyondzi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko, eka matsalwa. Mbuyelo wo Dyondza wa 4: ky tsala Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Mbuyelo wo Dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a hlela a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza Mbuyelo wo Dyondza wa 6: Xivumbeko xa ririmi ni matirhisele Mudyondzi u tiva no kota ku tirhisa, marito na vuvulavuri bya ririmi, ku tumbuluxa na ku twiasisa matsalwa. Mpfanganiso wa Mimbuyelo: Ku hlaya na ku tsala, ku yingisela na ku vulavula na vutivi bya vuvulavuri, hambiloko swi kombisiwa swi ri mimbuyelo yo hambana, swi fanele ku dyondzisiwa no kamberiwa hi ndlela yo pfanganisa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) Manghenelo 6 Manghenelo Swikombiso Vadyondzi va: _ Yingisela na ku xopela muxaka wo karhi wa tsalwa (xik. Nhlamuselo ya xiendleko xa ku cela nsuku na ku endla maphepha). _ Hlaya no tlhantlha swihlawulekisi-nkulu swa rin'wana tsalwa ro fana na rona (xik. ku tirhisa nkarhi wa sweswi, ku tirhisa marito yo hlanganisa yo fana na 'xo sungula', 'xa vumbirhi', 'ku suka kwalaho'). _ Dizayina no tumbuluxa rintshwa ra muxaka wolowo, swi katsa na matheriyali yo langutiwa kunene, yi ri hi xivumbeko xa tichati to fulowa. Ku vumba ni ku hlamusela matsalwa Ku kota ku vumba ni ku hlamusela matsalwa, vadyondzi va fanele va va ni vutivi bya ririmi, vutivi bya matsalwa, na vutshila na maqhinga man'wana ya ririmi. Matsalwa ya nga va: _ Ya nomo, xik xipichi. _ Yo tsariwa, xik. Papila _ Nkatsano wa swo tsariwa na swo langutiwa kunene, xik xinavetiso; _ Swihangalasa-mahungunyingi, xik. filimi na matsalwa yo kombiwa eka thelevhixini. Vutivi bya ririmi na matsalwa byi katsa ku tiva: _ Ndhawu ya matirhisele - xikongomelo, nhlokomhaka na vayingiseri. _ Xivumbeko xa tsalwa, xik. Xa xitlhokovetselo kumbe xa xinavetiso. _ Mintolovelo na maendlele ya vanhu lama yelanaka ni ririmi, xik. Leswi u xewetisaka xiswona vanhu hi tindzimi to hambana-hambana. _ Vuvulavuri, mimpfumawulo na ntivo-marito ya ririmi. _ Vuvulavuri (ntivo-ririmi), mimpfumawulo na ntivo marito wa marito. _ Ku tsala na ku peleta eka tsalwa ro tsariwa. _ Swifaniso na dizayini eka matsalwa yo langutiwa kunene. Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: Swa risima Matsalwa ya na swa risima leswi swi nga va ka swo swinene (xik. Xidemokrasi) kumbe swi nga ri swinene (xik. xihlawuhlawu xa rimbewu kumbe xa rixaka). Swa risima leswi a swi tikombi minkarhi hinkwayo. Vadyondzi va fanele ku lemuka na ku ehlekitisisa hi vuenti hi ta swa risima eka matsalwa lawa va ma hlayaka na ku ma vona, na le ka matsalwa lawa va ma tumbuluxaka vona vinyi. 7 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Loko va xopaxopa, na ku tlhontlha (loko swi fanerile), swa risima leswi nga kona eka matsalwa ya nomo, yo langutiwa na yo tsariwa, vadyondzi va ta: _ Dyondza leswi matsalwa ya tekisaka xiswona mavonele ya vanhu na swiendleko hi ndlela yo karhi. _ Hluvukisa vutshila byo xopaxopa bya ku kambela, ni ku ala loko swi endleka, ku amukela mavonele lama, na swa risima leswi fambisanaka na swona. _ Dyondza ku vula swa risima leswi akaka eka matsalwa lama va tivumbelaka wona - xik: ku kondzelela van'wana, ntwela-vusiwana, ku xixima, ku titsakisa, ku xonga, misavu, ku huhwa. Ku pfanganisa ku dyondza ka ririmi: mikongomelo Ku dyondza ririmi swi nga ha tlhela swi pfanganisiwa hi ku tirhisa mikongomelo. Ku tirhisa nkongomelo swi endla leswaku mudyondzi a kota ku aka ntivo-marito lowu fambelanaka na nhlokomhaka. Nhlawulo wa mikongomelo na tinhlokomhaka hi vukheta na swona swi tlhontlha ku navela ka mudyondzi. Ku fikelela leswi, u fanele u ringeta ku: _ Ringanisa tinhlokomhaka na mikongomelo leyi tsakisaka vafana na vanhwanyana, va le makaya na va le madorobeni, na leyi hlanganisaka vadyondzi hambi ku ri na ku hambana loku. _ Hlawula tinhloko-mhaka leti fambelanaka ni vutomi bya vadyondzi, ti tlhela ti va letela ku dyondza leswi va nga swi tiviki, xik.va nga ha dyondza hi matiko man'wana na mifuwo yin'wana. _ Hlawula mikongomelo na tinhlokomhaka leti ti tekelaka enhlokweni Mimbuyelo yo hlawuleka na yo hluvukisa, xik. Vadyondzi va fanele va tinyika nkarhi wa timfanelo ta nkoka ta vumunhu na timhaka ta swa mbangu, tani hi vusweti, HIV/AIDS, timfanelo ta misava, na ntirhiso wa mati. Timfanelo ta vanhu ni vuhlayiseki bya mbangu Tindzimi ii ta nkoka swinene eku fikeleleni ka timfanele ta vumunhu ni vuhlayiseki bya mbangu. Hi switandati swa maasesele Xitatimendhe xa Mimbuyelo ya Dyondzo xa Tindzimi xi kongomisiwile eka ku tlakusa switirhisiwa ku kota ku fikelela xiyimo xo amukeleka. Vadyondzi va fanele ku va ni vutitshembi bya ku va ni vuswikoti bya ku vulavula tindzimi timbirhi kumbe ku tlula, vatlhela va va ni vuxopaxopi bya ku hlaya timhaka ta misava ni matsalwa -mbulavulo ku katsa ni lawa yo tsariwa kunene. Vadyondzi va fanele ku kota ku xopaxopa matsalwa lawa, ni ku ya tsala hi tindlela leti kombaka nkuriso ni vuxaka bya timfanele ta vumunhu ku katsa ni vuhlayisi bya mbangu. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) Manghenelo 8 Feyisi ya Masungulo CHAPTARA YA VUMBIRHI FEYISI YA MASUNGULO (GIREDI R-3) MANGHENELO Vandyondzi hinkwavo va ta exikolweni va ri ni vutivi byo tala hi ririmi ra le kaya. Va dyondze leswi hi ku hlangana na van'wana emakaya lomu va humaka kona, laha va tshamaka hi ku hlayiseka, va kurisiwa na ku tlanga. Hikuva swiyimo swa le kaya swa hambana, miehleketo leyi vadyondzi va yi tisaka na yona yi hambanile. Hambi swi ri tano, leswi va swi tivaka swi fanele ku tirhisiwa eka ku kula ka vona, ku hlangana ka vona ni van'wana, ku fikelela ka vona ku dyondza na leswi swi nga va rhendzela. Eka xiyenge lexi landzelaka hi ta hlamusela hi ku komisa: _ Vutivi lebyi se vadyondzi va nga na byona. _ Mimbangu yo dyondzela. _ Minsinya na maendlele lama ya letelaka kharikhulamu leyi. Xipakaniso Loko vadyondzi va nghena eka Gireyidi ya R na ya 1, va va se va dyondze swo tala hi ku yingisela naswona se va le ka swiyimo swo hambana mayelana ni ku vulavula hi vuswikoti na ku titshemba. Va va se va tiva swo tala hi swa mfuwo, ndhavuko na vutivi lebyi va byi kumeke ekaya. Ku twisisa loku a ku hambanyiseki ni vutivi bya ririmi. Tlilasi yi fanele yi va ndhawu ya ntsako, ya ku hlonipha ni ku aka eka leswi vadyondzi va taka va ri karhi va swi tiva. Nhluvukiso wa ririmi wu endliwa hi katsongo-tsongo Nsinya lowu letelaka madyondziselo na madyondzelo yo tsala no hlaya eka Kharikhulamu leyi, i ku tiva leswaku ku ndlandlamukisiwa ka ririmi swiendliwa hi kantsongo-tsongo. Swihoxo hi dyondza hi swona naswona ririmi ra vadyondzi ri ta ndlandlamuka, va kota ku ri tirhisa hi ku kongoma loko va ri karhi va kuma nkarhi wo tirhisa ni ku hluvukisa vutshila bya vona byo tirhisa ririmi. Maendlelo yo ringanela ya nhluvukiso wa litheresi Eka Kharikhulamu leyi, ku tirhisiwile maendlelo yo ringanela lama tekeriwa ehenhla eka nhluvukiso wa litheresi. Wu kongomisa ngopfu eka leswi vadyondzi va faneleke ku swi tiva loko va fanela ku tiva ku tsala na ku hlaya kahle. Eka ku hlaya swi vula leswaku hi tshika maendlele "yo lulamela ku hlaya", lama a ya tshemba leswaku vadyondzi a va nga lulamelanga ku sungula ku hlaya no tsala ku fikela loko se va kota ku humelerisa vutshila byin'wana byo fana na ku hlamusela swilo leswi va swi twaka na leswi va swi vonaka, va tlhela va va na ku endla migingiriko leyi lavaka swirho leswikulu va hluvukise vuswikoti byo hlaya ni ku tirhisa mavoko 9 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya Masungulo Hi ku tirhisa maendlele lama yo ringanela, vutshila lebyi: _ A byi ki byi lava leswaku byi va byi akekile hi ku hetiseka ku va mudyondzi a sungula ku hlaya no tsala. _ Byi nga kurisiwa, naswona byi fanerile byi kurisiwa loko n'wana a ha sungula ku dyondza. Ku akela ehenhla ka vutivi Kharikhulamu leyi ya ririmi yi swi tekela enhlokweni leswaku vadyondzi va sungula ku hluvukisa vutivi bya ku tsala ku sukela loko va sungula ku kombisiwa ku hlaya ni ku tsala ekaya, eka mbangu lowu va nga eka wona, na le ka malembe ya tlilasi yo amukela. Ku yisa emahlweni maendlele lama hi fanele hi endla leswaku vadyondzi va ya va ri karhi va va vahlayi na vatsari lava nga na vutshila byo antswa. Ku hlohletela maendlelo lama Kharikhulamu yi vula leswaku hi fanele: _ Ku hlohletela no seketela vadyondzi ku hlaya hi ku anama hi voxe xikan'we na van'wana. _ Hi tshama hi ri karhi hi kuma nkarhi wo ringana wo tsala no aka ntivo-marito na matirhiselo ya ririmi. _ Hi pfuneta vadyondzi ku dyondza tithekiniki na magoza lama ya nga ta va pfuna leswaku va humelerisa matsalele ya rito leri tsariweke, xik.: • Ku hluvukisa vutshila byo twisisa ku fana na vutilemukeri bya mimpfumawulo. • Vutivi bya ku yelana ka letere na mpfumawulo (phonics). • Ntwanano wa ku hlanganisa maletere mambirhi kumbe manharhu, ku kumbetela na mimepe ya switori. Mpfanganiso wa mimbuyelo yo dyondza Mimbuyelo yo dyondza yi fanele ku voniwa tani hi leyi yi tirhaka swin'we eku hluvukiseni ririmi ra vadyondzi. Eku sunguleni ka Swipimelo swo kambela hi ringanyeta swikombiso swa matsalwa (yo rungula, yo tsariwa/ya swifaniso na swikandziyisa mahungu-nyingi) lawa pfunaka vadyondzi na vadyondzisi ku endla muxaka lowu wa ku pfanganisa. Tsundzuka: vadyondzi va nga ka va nga languteriwi ku vulavula ririmi leri va nga si tshamaka va ri twa kumbe ku ri tsala, kumbe ku humelerisa tinxaka ta matsalwa lama va nga si tshamaka va ma hlaya kumbe ku ma vona. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 10 Feyisi ya Masungulo MIMBUYELO YA DYONDZO Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela Mudyondzi u kota ku yingisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hi mfanelo na vuxopaxopi eka tindhawu to hambana-hambana. Vadyondzi va ta exikolweni na vutshila byo tala lebyi talaka ku va byi nga amukeriwi bya ku yingisela lebyi fanelaka ku hluvukisiwa, byi tirhisiwa ku pfuna vadyondzi ku kurisa vutshila byo vulavula, byo hlaya, byo langutisa na byo tsala. Ku yingisela hi vukheta i swa nkoka ni ku va xivindzi xa ku dyondza na le ku akeni ka vuxaka byo xiximeka. Vadyondzi va nga yingisela leswaku va ta engetela vutivi bya tindzimi tin'wana na mimfuwo ku katsa na mfuwo lowu va avelanaka wona etlilasini na le kaya. Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana. Ku hlangana ka vanhu hi tindlela to hambana swi na nkoka wukulu ku endla leswaku munhu a va ni mavulavulelo lamanene. Vadyondzi va fanele va kota ku tirhisa vutshila bya mbulavurisano hi ndlela leyi pfunaka eka mindhavuko na tindzimi to hambana-hambana hi ku komba xichavo eka van'wana na ku teka matshamele ya swilo ni mavulavulele yo hambana hi ndlela leyinene. Vadyondzi va fanele ku nyikiwa nkarhi lowu kombaka leswaku ku tiva tindzimi tinyingi swa pfuna ku kurisa vuxaka ni ku aka vumunhu bya munhu. Nakambe vadyondzi va fanele ku kombisa ku tiva ni ku twisisa leswaku swa endleka munhu a nga koti ku vulavula kahle, va tlhela va dyondza ndlela yo vulavurisana ni vanhu lava nga ni swiphiqo swo vulavula ni ku twa. Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Ku hlayela ku tiva nhlamuselo i xikongomelo-nkulu xa mbuyelo lowu, kutani maendlelo ni magoza lama pfunetaka vadyondzi ku hlaya hi vukheta lebyikulu ya fanele ku seketela xikongomelo lexi ku nga ri xipakaniso (focus). Ku hlaya hi ku anama (ku katsa mbono na matsalwa ya swihangalasa-mahungunyingi) swi na nkoka eku kuriseni ka ririmi, ku titsakisa ni ku dyondza hi swa misava. 11 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya Masungulo Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. (Eka Gireyidi ya R leswi swi ta hlayeka hi ku olova hi ndlela leyi: Vadyondzi va ta sungula ku tsala hi swikongomelo swo hambana-hambana). Eka xiyimo xo rhanga vadyondzi va dyondza ku tsala: va kurisa ntwisiso wa leswaku ku tsala ku humelerisa nhlamuselo ni leswaku vona hi vuvona i vatsari va nhlamuselo yaleyo. Va va va ri karhi va kurisa vutshila byo tsala leswaku va ta rhekhoda miehleketo ya vona leswaku vona na van'wana va ta kota ku hlaya no tsala leswi va swi tsaleke. Tlhandla-kambirhi, vatsari lavantshwa va le ku dyondzeni ku tirhisa ririmi ni matsalelo ya hambana ku fana ni mapeletele ni mahikelo ku endlela leswaku laha va nga tsala swi vonaka ni ku hlayiwa hi van'wana. Eka Kharikhulamu leyi maendlele yo landzelela magoza yo tsala lama vuriwaka Process Writing ya hlohleteriwa. Leswi swi katsa ku tsala, ku sungula, mpfampfarhuto, ku pfuxeta, ku xopela no lulamisa, ku kandziyisa naswona ku landzeleriwa ndlela leyi yi tirhisiwaka hi vatsari va ntiyiso. Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketisisa no seketela mavonele, va fikelela, va hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Vutshila lebyi kombisiwaka eka Mbuyelo lowu na makambelelo ya kona swi katsiwile eka swiphemu hinkwaswo swo dyondza no dyondzisa eka Xiyenge xo dyondza. Xivangelo xo swi nghenisa tani hi Mbuyelo wo dyondza wo tiyimela hi woxe i ku endlela leswaku vadyondzi ni vadyondzisi va tiva swihlawulekisi swa vutivi bya ririmi na matirhiselo ya rona, leswi nga swona swi hluvukisaka switirho swo ehleketa no seketela. Vutshila, tikhonsepte na magoza lama ya tirhaka hi ku angarhela, leswi swi vula leswaku ya nga ka ya nga tirhi ya ri woxe. Ya fanele ya tirhisiwa kunene laha swi faneleke leswaku ya seketela Mimbuyelo leya khume mbirhi yo anama no hluvukisa xikan'we ni ku seketela Swiyenge swo dyondza hinkwaswo. Mbuyelo wo dyondza wa 6: xivumbeko xa ririmi ni matirhisele Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri. Vadyondzi va ta sungula ku hangunuxa tindlela ta matishisele ya ririmi. Va ta sungula ku avelana leswi va swi tivaka hi ririmi (matirhisele ya rona). Xikombiso, va ta dyondza no tirhisa marito yo tani hi 'mimpfumawulo', 'mapeletwana', 'marito', 'swivulwa' na 'hiko'. Leswi swi ta va pfuna ku ehleketa no burisana hi swilo leswi, ku funa na ku tishisa marito ku peleta swivulwa hi tindlela letinene. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 12 Feyisi ya Masungulo SWITANDATI SWA MAASESELE NI MATSALWA Xiya: Eka xiyenge lexi landzelaka Swipimelo swo kambela swa Mbuyelo wun'wana ni wun'wana swi ta nyikiwa hi giredi na giredi. Eku sunguleni ka giredi yin'wana ni yin'wana swikombiso swa matsalwa lama nga tirhisiwa ka eka mpfanganiso wa ku dyondza ririmi swa nyikiwa. Lowu a hi nongonoko lowu nga helela naswona vadyondzisi va nga ha nyika ni ku ringanyeta na ku hlawula swin'wana leswi faneleke na matsalwa lama nga kona. Mathicara va fanele ku lemuka leswaku a hi hinkwavo vana lava nga kota ku hundza hi le ka Giredi ya R. Tikhonsepte, swikili na switirhateji swa Giredi ya R swi lava ku dyondzisiwa ni ku tiyisisiwa eka giredi ya 1. Giredi ya R Matsalwa lama bumabumeriweke Ya nomo: _ Switori (hakanyingi swa tlangiwa, switori swi katsa swinsin'wana ni ncino lowu vadyondzi va nga pfunetaka ku yimbelela ni ku endla) _ Swileriso swo endla leswaku va kula miehleketo hi matlhelo manyingi _ Swinsin'wana swo encenyeta _ Swinsin'wana _ Mintlangu _ Mahlamuselelo yo olova (description) Yo voniwa no tsariwa: _ Swifaniso swa switori na tibuku leti nga ni tikhepuxini to olova _ Swiphazamiso swa swifaniso _ Swinavetiso leswi tivekaka na tiphositara _ Swifaniso Swihangalasa-mahungunyingi: _ Thelevhixini _ Tifilimu 13 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Yingisela swinene eka swivutiso, swileriso na switiviso va tlhela va hlamula hi ku endla leswi faneleke. _ Kombisa matikhomele lamanene yo yingisela kahle hi ku yingisela handle ko nghenelela, va komba xichavo eka xivulavuri, va siyerisana ku vulavula. _ Yingisela swinsin'wana, switlhokovetselo swo koma na switori hi ku tiphina, va ri karhi va komba ku twisisa hi ku: • Tlanga tin'wana tindzimana ta switori na tinsimu. • Nghena eka mbuyelo hi nkarhi lowu faneleke. • Mpfapfarhuta xifaniso xa xihungwana na risimu. • Tekela vuxokoxoko enhlokweni ni ku nyika miehleketo-nkulu eka tsalwa ra nomo. • Longoloxa swifaniso hi mfanelo. _ A sungula ku lemuka swa tifoniki: • A lemuka leswaku marito ya endliwa hi mimpfumawulo. • A lemuka switwari na switatisi eka marito. • A humesa marito ha rin'we-rin'we, eka xivulwa xa nomo. • A humesa mapeletwana eka rito ra - (mapeletwananyingi xik. mu-fa-na), ku tirhisiwa ku ba mavoko kumbe mpfumawulo wa xigubu. Feyisi ya Masungulo KU YINGISELA Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 14 Giredi ya R Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 1 Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Vulavula hi vandyangu wa ka vona, na ku vulavula hi vanghana. _ Vula leswi a titwisaka xiswona na matitwele ya vanhu va ntiyiso na vo anakanyiwa. _ A yimbelela no hlaya tinsimu to olova, na mincino. _ Tirhisa ririmi ku anakanya, loko va titsakisa ni ku tiveka etikweni ra milorho. _ Vutisa swivutiso loko va nga twisisi, kumbe loko va lava mahungu man'wana ni ku hlamula kahle swivutiso leswi va vutisiweke swona. _ Hundzisa mahungu. _ A vulavula hi leswi nga n'wi humelela yena n'winyi. _ Rungula switori swa yena n'wini,ni ku hlamusela switori leswi a swi tweke hi ku tirhisa marito ya yena n'vini. _ Teka xiavo hi ku titshemba na hi vuswikoti eka ntlawa. _ Komba ku twela van'wana loko a ri karhi a tirhisa ririmi ku vulavula na van'wana. _ Teka xiavo eka ntlangu wo encenyeta, va karhi va titoloveta tindlela to hambana ta mikhuva na mavulavulelo (xik. ku vulavula hi riqingho). _ a encenyeta mavulavulelo na maendlelo yo hambana. KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana. 15 Giredi ya R Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 2 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Langutisa ni ku xiyisisa swifaniso na swithombe hi vukheta, a lemuka swa ntokoto wa yena wa vutomi. _ Paluxa xifaniso kumbe xivumbeko hi ku langutisa mbangu wa laha nchumu wu nga kona Va twisisa xitori xa swifaniso. _ Twisisa xitori na swifaniso. _ Pananisa swifaniso ni marito. _ Tirhisa mimpfapfarhuto ku twisisa tikhepuxini to olova eka tibuku ta switori. _ Ntlangu hi ku hlaya: • Khoma buku hi ndlela leyinene yo hlayeka, va pfula mapheji hi ndlela ya kona, va langutisa marito ni swifaniso va twisisa vuxaka exikarhi ka swona hi ku tirhisa swifaniso. • Va kota ku hambanisa swifaniso eka maletere xik., hi ku komba marito ku ri na ku komba swifanisoloko va karhi va hlaya. _ Ku vumba nhlamuselo leyi twalaka ya leswi tsariweke: • Twisisa xikongomelo xa leswi tsariweke-leswaku swi rhwale nhlamuselo. (xik. leswaku leswi swi tsariweke swi yimela vito ra yena.) • 'Hlaya' hi ntlawa na mudyondzisi. • Yelanisa na leswi a swi tivaka loko a ri karhi a hlaya na mudyondzisi. • Hlamusela ni ku nyika miehleketo ya yena mayelana na swimunhuhatwa eka switori kumbe minongonoko ya thelevhixini. Feyisi ya Masungulo Mbuyelo wo dyondza wa 3 KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 16 Giredi ya R Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Sungula ku vona ni ku tiva ni ku vumba nhlamuselo hi maletere na marito: • A lemuka leswaku marito lama ya tsariweke ya kongomisa eka marito lama ya vuriweke. • A lemuka ni marito lama ya tirhisiwaka ngopfu yo fana ni vito ra yena, a tlhela a a tsala marito lama a ma kumaka ka mbango, xik. xikolo. • Hlaya tibuku ta swifaniso leti nga ni tikhepuxini to olova kumbe swivulwa tsariweke hi vukulu. _ A sungula ku lemuka swa mimpfumawulo: • A lemuka mimpfumawulo yi ri ya switwari na switatisi. • A lemuka mavito na maleter ya ntolovelo, yo fana na lawa ya nga eka vito ra yena. _ Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo: • A lemuka na ku thya mavito ya maletere. • A twisisa ku hambana exikarhi ka mavito ya maletere na mimpfumawulo ya maletere. • A twisisa leswaku mavito ya maletere a ya cinci, kambe mimpfumawulo leyi yi yimeriwaka hi maletere lawa yi nga cinca. • A avanyisa marito yo olova, lawa ya nga na xivumbeko xa xitwari, xitatisi, xitwari (vcv) xik. a-l-a. • A ntlawahata marito lama ya nga na patironi yo fana ya mimfumawulo. Xik. mama, kama, gama. • A lemuka marito yo olova lama a ma tirhisaka minkarhi hinkwayo. KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. 17 Giredi ya R Switandati swa Maasesele Xitsonga - Ririmi ra le kaya Mbuyelo wo dyondza wa 3 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tumbuluxa na ku tirhisa leswi nga dirowiwa ku humelerisa nhlamuselo, na ku va masungulo ya ku tsala ka vona: • umba maletere hi tindlela to hambana hi ku tirhisa swirho swa miri ku komba maletere, ku tsala emisaveni, sw.sw. • Twisisa leswaku ku tsala no dirowa swi hambanile. • Tsala ni ku kombela van'wana ku nyika nhlamuselo ya leswi swi tsariweke. • Bula hi leswi va swi diroweke na leswi va swi tsaleke. • Tlanga ntlangu wa ku tsala hi xikongomelo xo karhi, xik., ku vulavula hi riqingo, nongonoko wa swixava-xavani. • irhisa maletere lama a ma tivaka ku yimela ririmi ro tsariwa, ngopfu-ngopfu maletere ya vito ra yena, malembe. • Hlaya matsalelo ya vona lama ha ku tangunukaka loko va komberiw a ku swi endla. • Komba eka matshalatshala ya vona yo tsala leswaku va tsala ku suka kwihi (xik. ku sungula eka ximatsi ku ya eka xinene, ku suka ehenhla ku ya ehansi). • Kopunula leswi nga tsariwa ku suka eka ndhawu leyi va nga eka yona (xik va tsala ni ku nyika mavito eka swilo swa le kaya, swinavetiso, sw.sw.). • Ringeta ku tsala matsalela lama tivekaka, ku fana na minongonoko, mahungu, maletere, na ku tirhisa maletere lama va ma tivaka. • Tirhisa swo tsala hi swona ku fana tikhirayoni na tipenisele. Feyisi ya Masungulo KU TSALA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 18 Giredi ya R Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 4 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa ririmi ku tumbuluxa tikhonsepte: • Kombisa ku kula ka miehleketo ya yena mayelana ni tikhonsepte ta ntalo, sayizi, xivumbeko, tlhelo, muhlovo, rivilo, nkarhi, malembe na ndzhandzhelelano. _ A tirhisa ririmi ku ehleketa na ku anakanya: • Kombisa ku hambana ni ku yelana ka swilo. • Hlengaleta swilo leswi fambelanaka ni ku fananisa leswi nga faniki. • Ava swilo (xik. a hoxa switlangiso hinkwaswo ebokisini, tibuku etixelifini). • Hlawula swiphemu eka leswi nga helela. (xik. Swirho swa miri.) _ A tirhisa ririmi ku lavisisa no handza vutivi: • Vutisa swivutiso no handza tinhlamuselo. • Nyika tinhlamuselo na switshunxo. • Tshunxa swiphiqo swa swiphazamiso na ku swi hetisa.. _ Ku hlela timhaka: • Hlawula timhaka eka nhlamuselo. • rito lomu swi faneleke, yimisa na nsumelo (intonation). • Tirhisa vutshila byo lemuka no twisisa marito ku hlaya matsalwa lama nga tolovengaki, xik. Mimpfumawulo, vuthala bya ndhawu ya matirhisele, ku kumbetela, nasw. nasw. • Tirhisa ndlela yo tilangutisa ni ku tilulamisela swihoxo loko va hlaya, xik. Ku hlaya hi ku vuyelela, va landzelela swileriso mahikelo. Feyisi ya Masungulo KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. 19 Giredi ya R Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 5 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Xakahata mipmfumawulo, maletere na marito: • Lemuka leswaku marito ya endliwa hi mimpfumawulo. • Lemuka mimpfumawulo emasungulweni ya marito man'wana. • Avanyisa marito ya mapeletwana nyingi, ku humesa mapeletwana. _ Tirha na marito: • Lemuka swirhangi eka rito ro fana na xikolo. • Ntlawahata marito lama nga na swirhangi swo fana (xikolo, ximanga, xilo.). • Vona rito, letere, na xipesi loko swi tsariwile. _ Tirha na swivulwa: • Andlala mielheketo ya yena hi ku tirhisa marito ya swiendlo, na yo hlamusela. _ Tirha na switsariwa: • Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa marito ya fana na "eku sunguleni, exikarhi, na makumu" _ Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana: • Tirhisa ririmi ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku na siku. (xik. inkomu, ndza kombela). • Lemuka ku hundzuka ka nhlamuselo hikokwalaho ka ku cinca ka rito. _ Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka: • (xik. 'mpfumawulo', 'rito', 'letere,' ku sungula', 'xikarhi' na 'makumu'). Feyisi ya Masungulo XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA RIRIMI. Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 20 Giredi ya R Switandati swa Maasesele Mbuyelo wo dyondza wa 6 SWIPIMELO SWA MAASESELE NI MATSALWA Giredi ya 1 Matsalwa lama bumabumeriweke Ya nomo: _ Ndzungulo (xik. Switori swo olova, mitsheketo) _ Swileriso leswi yisaka eku bohaneni _ Ku hlayisisa _ Nhlamuselo yo olova _ Ku hlayisisa _ Swintlangwana _ Swinsin'wana _ Swinsin'wana _ Vutlhokovetseri _ Mitlangu Yo voniwa no tsariwa: _ Yo voniwa no tsariwa _ Switori swo olova _ Nongoloko (xik. Nongoloko wa swo xaviwa) _ Swileriso (xik. xana xihahampfuka xa phepha xi engliwa njani) _ Nhlamuselo yo olova _ Matsalwa ya mahungu yo olova (xik. matsalwa ya xivumbeko xo karhi) _ Marito yo olova ya ximetse _ Vutlhokovetseri _ Mitlangu _ Tibuku ta swifaniso Matsalwa-nyingi: _ Thelevhixini _ Tifilimi ta vana _ Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona Feyisi ya Masungulo 21 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya Masungulo Giredi ya 2 Matsalwa lama bumabumeriweke Ya nomo: _ Ndzungulo (xik. Switori, mitsheket) _ Swileriso leswi yisaka eku bohaneni _ Nongoloko _ Ku hlayisisa _ Nhlamuselo-xidzi _ Njhekanjhekisana _ Swintlhangwana _ Swinsin'wana _ Swinsin'wana _ Vutlhokovetseri _ Vutlhokovetseri bya xintu _ Mitlhangu _ Tikhasete (xik switori swa rhadiyo) _ Switiviso swo toloveleka _ Mitsheketo na tijoki Yo voniwa no tsariwa: _ Tibuku (Matsalwa) _ Swileriso _ Milawu (milawu ya ntlangu) _ Swirhambo _ Makhadi ya xivumbeko xo xeweta _ Tigirafu _ Ntlangu wa marito _ Swifaniso _ Swifaniso swa magazini ni swinavetisi Matsalwa-nyingi: _ Thelevhixini _ Tifilimi ta vana _ Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 22 Feyisi ya Masungulo Giredi ya 3 Matsalwa lama bumabumeriweke Ya nomo: _ Ndzungulo (xik. Mitsheketo, swa milorho) _ Swileriso leswi yisaka eku bohaneni _ Nongoloko _ Ku hlayisisa _ Nhlamuselo-xidzi _ Njhekanjhekisano _ Swinsin'wana _ Swinsin'wana _ Vutlhokovetseri _ Mitlangu _ Mitsheketo na tijoki _ Vuhaxi bya radiyo (switori, switiviso, mahungu, maxele na ku kamberiwa) Yo voniwa no tsariwa: _ Tibuku (Matsalwa) _ Maphepha-hungu _ Buku yo rheferha (xik. Tidikixinari, ensayiklophediya ya vana) _ Tibuku ku suka eka swin'wana swiyenge swa dyondzo _ Tafula ro komba vundzeni ni mahetelele _ Timphamfulete _ Swinavetisi _ Tifomo to tatiwa _ Tidayari Matsalwa-nyingi: _ Thelevhixini _ Tifilimi ta vana _ Vidiyo, CD-Romu, na Inthanete lomu swi nga kona 23 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya Masungulo Switandati swa Maasesele Hi tiva hiloko mudyondzi a: _ Yingisela swinene eka swivutiso, swileriso na switiviso va tlhela va hlamula hi ku endla leswi faneleke. _ Kombisa matikhomele lamanene yo yingisela kahle hi ku yingisela handle ko nghenelela, va komba xichavo eka xivulavuri, va siyerisana ku vulavula _ Yingisela swihungwana swo koma,tirhayimi, switlhokovetselo na tinsimu hi ku tiphina, swi huma eka mindhavuko yo hambana, va ri karhi va komba ku twisisa hi ku: • Yingisela mhaka-nkulu na timhaka ta nkoka eka xitori. • A endla ntlangu hi tin'wana tindzimana ta switori na tinsimu kumbe tirhayimi/xinsin'wana xa ncino. • A joyina loko ku yimbeleriwa mbuyelelo. • Dirowa xifaniso xa xitori no tsala marito kumbe swivulwa swi nga ri swingani hi xona. • A veketela swifaniso hi nandzelelano lowunene, na ku yelanisa tikhepuxini/tinhlokomhaka na swifaniso. • Hlamula swivutiso swo pfuleka exitorini. • Humelerisa ku titwa ka yena mayelana na xitori. • Tlhela a veketela miehleketo leyi a yi kumeke hi nandzelelano lowunene. _ Ku yingisela no tiphina hi switekatekisana na misavu, a hlamula hi ndlela leyi faneleke. KU YINGISELA Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 24 Mbuyelo wo dyondza wa 1 Giredi ya 1 Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hiloko mudyondzi a: _ Yingisela kahle (a nga hatli a karhala), a hlamula ni ku endla leswi faneleke eka swileriso leswi swi yaka swi tika leswi ringaneke xiyimo lexi a nga eka xona. _ Kombisa mayingiselelo lamanene hi ku nga ngheneleli, ku kombisa nxiximo eka xivulavuri, ku siyerisana ku vulavula, ku vutisa swivutiso ku twisisa kahle, na ku katsakanya kumbe ku humesa mavonelo eka leswi se swi twiweke loko swi fanerile. _ Yingisela hi ku tiphina switori, switlhokovetselo, tinsimu na matsalwa man'wana ya nomo ni ku komba ku twisisa hi ku: • Yingisela ku kuma nhlokomhaka kumbe miehleketo nkulu. • Yingiselela ku kuma ku vuxokoxoko. • Vhumba leswi nga ta humelela. • Tlhela a hlamusela nongonoko wa timhaka leti a ti tweke hi ku landzelelana ka tona. • Hlamula swivutiso mayelana na tsalwa ra nomo. • Nyika matitwele hi tsalwa a ri karhi a nyika swivangelo. • Lava xivangelo na makumu eka tsalwa ra nomo kumbe mahungu. • Dirowa swifaniso ku hlamusela matwisiselo ya yena ya xitori kumbe tsalwa ra nomo. _ Yingisela ni ku tsakela misavu na switekatekisano hi ku hlamula hi ndlela leyi faneleke. 25 Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Xitsonga - Ririmi ra le kaya Giredi ya 2 Giredi ya 3 Hi tiva hiloko mudyondzi a: _ Yingisela hi vukheta nkarhi wo lehanyana (a nga hatli a karhala) ni ku landzelela swileriso swo lehanyana (xik. ndlela yo endla ndzavisiso). _ Kombisa mayingiselelo lamanene hi ku nga ngheneleli, ku kombisa nxiximo eka xivulavuri, ku siyerisana ku vulavula, ku vutisa swivutiso ku twisisa kahle, na ku katsakanya kumbe ku humesa mavonelo eka leswi se swi twiweke loko swi fanerile. _ Yingisela hi ku tiphina switori, switlhokovetselo, tinsimu, na man'wana matsalwa ya nomo ni ku komba ku twisisa hi ku: • Yingiselela ku humesa nhlokomhaka kumbe mhakankulu. • Yingiselela ku kuma vuxokoxoko. • Kumbetela leswi nga ta humelela. • Tlhela a vulavula hi leswi se swi humeleleke kumbe mhaka yo karhi etsalweni ra nomo. • Hlamula swivutiso mayelana na tsalwa ra nomo. • Humesa matitwele hi tsalwa ra nomo na swivangelo swa kona. • Kuma xivangelo na makumu ya swilo mayelana na tsalwa ra nomo kumbe hungu. _ Yingisela ni ku tiphina hi switekatekisana na misavu a hlamula hi ndlela leyi faneleke. KU YINGISELA Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 26 Mbuyelo wo dyondza wa 1 ku ya mahlweni Switandati swa Maasesele Hi tiva hiloko mudyondzi a: _ Ku yingisela mahungu no ma hundzisa hi ndlela leyi faneleke. _ A lemuka swa mimpfumawulo: • A hambanisa mimpfumawulo, ngopfu emasungulweni ya rito. • Va lemuka vunyingi emasungulweni ya rito. Feyisi ya Masungulo Giredi ya 1 Hi tiva hiloko mudyondzi a: _ Yingisela muvulavuri loyi a nga n'wi voniki (xik. eka thelefoni) hlamula swivutiso leswi vutisiweke na swiletelo swa nkoka. Hi tiva hiloko mudyondzi a: _ Yingisela xivulavuri lexi a nga xi voniki (xik. eka xiyanimoya, eka inthakhomo), a hlamula swivutiso na swileriso. Feyisi ya Masungulo 27 Giredi ya 2 Giredi ya 3 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 28 Mbuyelo wo dyondza wa 2 Switandati swa Maasesele Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela, matitwele na leswi a swi tweke eka mahungu. _ Humelerisa miehleketo hi ku tirhisa tinhlamuselo to tsakisa na marito lama kombisaka leswi endliwaka. _ Yimbelela, a tlhokovetsela, a encenyeta tinsimu, swiphato, na swin'wana leswi nga na ncino. _ Tirhisa ririmi ku anakanya, loko va titsakisa ni ku tiveka etikweni ra milorho. _ Hundzisa mahungu. _ A vulavula hi leswi nga n'wi humelela yena n'winyi, hi nandzelelano wo karhi. _ Hlamusela xitori lexi a xi tivaka lexi nga na masungulo, xikarhi na mahetiselo. Feyisi ya Masungulo Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Hlamusela swiyimo na mahungu, xik. leswi nga tshama swi humelela munhu evuton'wini na matitwele na swin'wana leswi humeleleke hi ku angarhela. _ Tivumbela ni ku hlamusela switori leswi nga ni masungulo, xikarhi na mahetelelo, ku tirhisiwa ririmi ro hlamusela naswona ku ri karhi ku papalatiwa mbuyelelo. _ Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no tilorhela, xik. ku vumba marito lama nga ni ncino, swinsin'wana swa ncino, switlhokovetselo swo ka swi nga twali na mintlangu ya marito na ya n'wangulano. _ A titumbuluxela na ku hlamusela xitori lexi a xi tivaka lexi nga na masungulo, xikarhi na mahetiselo, a tirhisa ririmi ro hlamusela, a papalata ku vuyelela. _ Hoxandla eka nkanelo wa tlilasi, ni le ka ntlawa wa vona. 29 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Vula leswi nga va humelelela, ni mahungu man'wana ya nkoka, a boxa miehleketo na matitwele ya yena, hi timhaka teto. _ Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no tilorhela, (xik. Ku hlamusela mafenya, ku titumbuluxela switlhokovetselo na tikhodi ta ririmi). _ Sungula xitori lexi nga na masungulo, miri ni mahetelele, lexi tirhisa ririmi ro hlamusela, va nga vuyelerisi na ku sungula ku va va swirho swo fana na kungu na vumunhuhati. _ Tirhisa mavulavulelo yo hambana ni maendlelo yo hambana loko va rungula xitori. _ Va teka xiavo etlilasini. _ Sungula mbhurisano na van'wana. _ Siyerisana ku vulavula na van'wana va vutisa leswi faneleke mhaka leyi va yi khomeke. Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 30 Mbuyelo wo dyondza wa 2 ku ya mahlweni Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo ~ Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Hoxa xandla etlilasini ni le ku kanerisaneni hi mintlawa, hi: • ku siyerisana, va vutisana swivutiso, va karhi va twelana, va xixima timfanelo ta van'wana loko ku karhi ku tirhisiwa ririmi ra vona. • Nyika xiviko hi ku yimela ntlawa loko wu hetile ku kanela. • Hlamula swivutiso leswi nga ta va swi vutisiwile hi vayingiseri. _ Tirhisa ririmi hi ndlela leyinene etindhawini to hambana naswona eka vanhu vo hambana ku: • Inthavhiyuwa munhu lonkulu loyi a nga vaka a endzile, xik. xirho xa vaaka - tiko. • Encenyeta swiyimo swo karhi leswi pfunaka, xik. ku tlangela endlwini, ku endzela ebankini no aka xinghana xintshwa. • Tirhisa ntlakuso wa rito hi tindlela to hambana ku ya hi swiyimo swo hambana. _ Yimbelela, ku hlaya switllhokovetselo, ku tlanga, ku encenyeta tinghoma na swinsin'wana swa mincino. Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Ku ta ni tinhlokomhaka hi voxe emintlaweni ya vona. _ Va cincana hi ku vutisa swivutiso swo kongoma. _ Vula swo karhi leswi kombisaka miehleketo ya vona loko ku kaneriwa. _ Kombisa ku twisisa timfanelo ta van'wana na matitwele ya vona eka ntirhisano wa ririmi ra vona loko va ri eku kaneleni hi mintlawa na hi tlilasi. _ Vikela tlilasi hi ntirho wa ntlawa. _ Vutisa swivutiso loko va lava ku hundzisiwa eka swin'wana swa timhaka. _ Hlamula swivutiso ni ku seketela tinhlamulo. 31 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tsundzuxa kumbe ku sungula mhaka. _ Kombisa ku xixima van'wana hi ku tirhisa ririmi leri amukelekaka. _ Komisa ntirho wa ntlawa. _ Vutisa swivutiso ku twisisa na ku kuma timhaka. A hlamula swivutiso na ku nyika swivangelo. Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambanahambana. Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa ririmi ku anakanya, ku huhwisa no tilorhela, xik. ku vumba marito lama nga ni ncino, swinsin'wana swa ncino, switlhokovetselo swo ka swi nga twali na mintlangu ya marito na ya n'wangulano Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) Feyisi ya Masungulo 32 Giredi ya 1 Mbuyelo wo dyondza wa ku ya mahlweni Switandati swa Maasesele Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Nyika mbuyelo lowunene lowu akaka eka van'wana. _ Tsundzuxa hi timhaka to ololoxa swiphiqo. _ Tirhisa ririmi leri faneleke ku ya hi swiyimo swo hambana-hambana.(ku tisola, swirhambo, 0na le ka vanhu vo hambana.) (a inthaviyuwa vanhu, a va encenyeta). Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Nyika mbuyelo lowunene lowu akaka eka van'wana. _ Inthavhiyuwa vanhu eka swilo swo karhi. _ Nyika mbulavulo (ku fana no nyika xiviko eka leswi a va swi endla). _ Hi ku seketeriwa ni vuleteri bya vadyondzisi va veka swipimelo swa le tlilasini swa mbiko lowunene. _ Burisana hi leswi va faneleke va vika swona na leswi va nga ta swiendlisa xiswona. _ Tirhisa swilo swo fana ni swifaniso ku seketela mhaka ya vona. _ Tirhisa mandlelo lamanene ya leswaku vayingiseri va va yingisela, xik. ku va languta emahlweni. _ Hambanisa matirhisele ya rito (thoni). _ A nghenelela eka timhaka hinkwato ta ku vulavurisana, byi ri vuswikoti bya ku hanyisana ni vanhu van'wana. Feyisi ya Masungulo 33 Giredi ya 2 Giredi ya 3 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 34 Mbuyelo wo dyondza wa 3 Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa vuthala bya leswi voniwaka na swifaniso ku vumba tinhlamuselo: • kumbetela hi ku languta xifaniso xa le handle xa buku leswaku xitori xi vulavula hi yini. • twisisa nhlamuselo ya nongonoko wa swifaniso no rungula xitori hi yona. • hlamula swivutiso swo koma mayelana na swifaniso/switori. • Hlamusela matafula yo olova na swifaniso swa tigirafu leswi nga tsariwa eka swihangalasa-mahungu na le ka swinavetiso, xik. eka tikhalendara, swikomba-nkarhi na tiphositara ta HIV/AIDS na leswo kombisa leswaku thyaka a ri nga halateriwi kun'wana ni kun'wana. _ Ku hlaya hi ku encenyeta mahlayelo yo karhi: • Khoma buku hi ndlela leyi faneleke. • Pfula tipheji hi ndlela leyinene. • Languta marito na swifaniso. • Tirhisa swifaniso ku vumba miehleketo. _ Ku kuma nhlamuselo ya leswi tsariweke: • Hlaya xitori na mudyondzisi kutani: ??Va bula hi hungu-nkulu. ??Vona timhaka hinkwato (xik. swimunhuhatwa nkulu, nongonoko wa timhaka, laha swi humelelaka kona). ??Kombisa ku tsakela kumbe ku sola, va swi seketela. Giredi ya 1 Hi swi tiva hiolko mudyondzi a: _ Tirhisa vuthala bya leswi va swi vonaka kumbe swifaniso ku kuma tinhlamuselo: • Ku bvumba leswi xitori xi vulavulaka hi swona hi ku languta khavhara ya buku. • Hi ku languta vuxaka lebyi vangiwaka hi swifaniso, swa tinyuziphepha na swinavetiso, mudyondzi a nga: ??Hlahluva hungukulu. ??Humelerisa xivangelo, vahlaleri/vahlayi laha swi nga kumekaka. • Humesa mavonelo eka swifaniso leswi kumekaka etibukwini ni le maphepheni. _ Vumba nhlamuselo ya leswi tsariweke: • Ku hlaya xitori hi yexe, kumbe a hlaya na mudyondzisi, kutani a: ??Hlamusela hungunkulu. ??Paluxa swa nkoka. Xik, Swimunhuhatwa-nkulu, nandzelelano wa timhaka na mbangu. ??Paluxa ni ku kanela swa mfuwo na nkoka eka xitori. ??Kombisa vuxaka bya xivangelo -makumu eka xitori. Xik, Hikokwalaho ka yini swin'wana swi humelela endzeni ka tsalwa. ??Fikelela mahetelelo (conclusions). Switandati swa Maasesele 35 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hiolko mudyondzi a: _ Tirhisa vuthala bya leswi va swi vonaka kumbe swifaniso ku kuma Tinhlamuselo: • Hlaya matsalwa ya tigirafu yo fana na swifaniso, mimepe, tigirafu to fulowa na tichati. ??Nyika nhlamuselo ni swikongomelo swa swona hi ku vulavula na ku tsala. ??Tirhisa vutivi bya kona laha swi faneleke, xik. mepe ku kuma tlhelo. ??Hlela xifaniso ku vona swihlawulekiso swa tidizayini, na ku tshamiseka ka swona. _ Vumba nhlamuselo ya leswi tsariweke: • Nyika mavonelo ya yena ehenhla ya xitori kumbe xiphato lexi a xi hlayeke, a kombisa na ku twisisa hi ku hlamula swivutiso leswi khumbaka: ??Mhaka-nkulu. ??Vuxokoxoko byo fana na byaswimunhuhatwa, ndzandzelelano wa timhaka, mbango, na swa risima swa ndhavuko. ??Vuxaka bya xivangelo na xitandhaku. ??Mahetiselo (xik. xana xitori lexi xi hi dyondzisa yini?) Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 36 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hiolko mudyondzi a: _ Lemuka maletere na marito, na ku kuma nhlamuselo ya leswi swi tsariweke: • Hlaya swo olova leswi tsariweke hi swikongomelo swo hambana. Xik., mintirho ya vadyondzi ya le titlilasini na swin'wana leswi tsariweke eka tilebulu. • Hlaya mintirho ya vona yo tsariwa na ya vanghanakulobye. • Vutshila byo vona rito na vutshila byo hatla ku twisisa rito hi ku va swi koteka ku vumba marito mantshwa kumbe lama ya nga tolovelangiki. Xik. vutshila lebyi byi katsa vuthala bya leswi voniwaka ku fana na xivumbeko xa rito, patironi ya marito, swifaniso, mimpfumawulo na vuxaka bya letere na mpfumawulo. 3 ku ya mahlweni Giredi ya 1 Hi swi tiva hiolko mudyondzi a: ??Vula leswaku xitori va xi tsakerile kumbe e-e naswona hikokwalaho ka yini? • Hlaya swileriso etlilasini. • Hlaya tsalwa eka xiyimo lexi xi tikakanyana. (tibuku ta switori swa fikixini na leti nga riki ta fikixini, swileriso swo olova na swirhambo, na makhadi yo pfuxela, na tipazili ta marito). _ Lemuka ni ku vula tinhlamuselo ta maletere na marito eka swivulwa leswo lehanyana: • Komba nkala-kanakano eka mahlayele ya matsalwa na ku hlaya hi xipidi. • Kota ku hlayela ehenhla ku tirhisiwa matwarisele lama faneleke ni ku tirhisa ntikiso lowu faneleke. • Tirhisa vutshila bya mimpfumawulo, na vutshila byin'wana no byo hatla ku lemuka na ku twisisa, ko fana na le ka mimpfumawulo, vuthalabya timhaka, na ku bvumba ku va munhu a kota ku vona loko swi ri na nhloko na ncila. • Tirhisa tindlela letinene to ti hlahluva hi ku hlaya nakambe, ku wisa, ku titoloveta rito va nga si ri vulela ehenhla. 37 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hiolko mudyondzi a: ??Hlaya swileriso leswi nga na vuxaka na leswi va swi tsakelaka, kun'we na swidingo swa vona evuton'wini. • Hlaya matsalwa yo hambana, yo nonohwa ku hambana,yo fana na fikixini na lama nga riki fikixini, ninongonoko ya leswi nga endzeni ka buku, na switandhaku. _ Hlaya tsalwa yexe, na ku tirhisa maqhingha yo hambana ku humesa nhlamuselo: • Komba nkala-kanakano eka mahlayele ya matsalwa na ku hlaya hi ku twisis. • Kota ku hlayela ehenhla ku tirhisiwa matwarisele lama faneleke ni ku tirhisa ntikiso lowu faneleke, ku hefemula, naku hambanisa mpfumawulo wa le hansi na wa le henhla. • Tirhisa vutshila bya ku lemuka na ku twisisa, ku hlaya matsalwa yo ka ya nga tolovelekanga, Xik. mimpfumawulo, vuthala bya timhaka, na ku bvumba ku va munhu a kota ku vona loko swi ri na nhloko na ncila. ??Tirhisa tindlela letinene to ti hlahluva no tilulamisa loko a ri karhi a hlaya. Leswi I swo fana naku hlayisisa,ku ya emahlweni ku hlayiwa, ku gadza, na ku titoloveta ku vula rito munhu a nga si ri vula. Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, va hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 38 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hiolko mudyondzi a: _ Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo: • A lemuka na ku thya mavito ya maletere. • A twisisa ku hambana exikarhi ka mavito ya maletere na mimpfumawulo ya maletere. • A twisisa leswaku mavito ya maletere a ya cinci, kambe mimpfumawulo leyi yi yimeriwaka hi maletere lawa yi nga cinca. • A avanyisa marito yo olova, lawa ya nga na xivumbeko xa xitwari, xitatisi, xitwari (vcv) xik. al- a. • A ntlawahata marito lama ya nga na patironi yo fana ya Mimfumawulo, lama nga ni xitatisi xin'we eku sunguleni. Xik. mama, kama, gama. 3 ku ya mahlweni Giredi ya 1 Hi swi tiva hiolko mudyondzi a: _ Ku ndlandlamuxa vutivi bya mimpfumawulo • Ku lemuka, leswaku switwari swi nga landzelelana,eka marito yo olova. Xik. muaki. • Lemuka switatisi leswi peletiwaka hi maletere mabirhi, eka marito yo olova. Xik. th, ph, • Lemuka nhlangano wa maletere manharhu kumbe ku tlula. • Lemuka no ntlawahata marito ya phateni ya mimpfumawulo yo fana, eka marito yo tikanyana,ya switatisi swimbirhi eku sunguleni. _ Ku hlayela vutivi na ku tiphina • Hlaya tibuku ta swifaniso, na switori swo olova swa yena n'winyi. • Komba ntsakelo wa switori swa mindhavuku ya van'wana. • Sungula ku tirhisa dikixinari ku languta mapeletele na tinhlamuselo ta marito. • Hlaya matsalwa yo hambana, yo fana na timagazini, tikhomiki, na tibuku to ka ti nga ri ta fikixini, ntsena ku tiphina. _ Kombisa ntivo-marito yo hlaya ya le xikarhi ka 250 na 500 wa marito yo yelana-vadyondzi lava nga ta dyondza ku suka eka swiyenge swo dyondza swo engetela, vadyondzi va fanele ku pika ku fikelela 500 wa marito. 39 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hiolko mudyondzi a: _ Ku hlanganisa vutivi bya mimpfumawulo: • Lemuka leswaku xitatisi xin'we xi nga yimeriwa hi maletere manharhu no tlula., swo fana na le ka tlhava, khwela. _ Ku hlayela ku tiphina • Hlawula matsalwa ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini, a vula leswaku u tsakela kumbe ku sola yini eka wona. • Hlaya na ku tsakela tibuku ta vatsari van'wana va mindhavuko yin'wana, na vutsari na vuxaka byo hambana-hambana. • Ku hlaya matsalwa ya tinxaka to hambana, swo fana na tikhomiki, timagazini, na tinyuziphepha. _ Kombisa ntivo-marito yo hlaya ya le xikarhi ka 700 na1500 wa marito yo yelana-vadyondzi lava nga ta dyondza ku suka eka swiyenge swo dyondza swo engetela, vadyondzi va fanele ku pika ku fikelela 1500 wa marito. Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU TSALA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 40 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ A endla mindzingeto mayelana na ku tsala: • Tirhisa swo tsala swo fana na tikhirayoni na tipensele hi ndlela leyi pfunaka. • Vumba maletere ya alifabete hi vuswikoti. • Titoloveta vutshila byo vumba maletere na bya matsalele (xik. Tipatironi, ku dirowa, ku landzelerisa na ku kopunula marito). _ A endla migingiriko leyi rhangelaka ku tsala: • Vula swivulwa swo olova hi ku languta xifaniso • Banerisana na tintangha-kulobye (vumbirhi kumbe ntlawa tinhlokomhaka na miehleketo leyi tirhisiwa eku tsaleni. • Endla no tirhisa leswi nga dirowiwa ku kongomisa eka vutsari bya vona. _ Mpfapfarhuta na ku pfuxeta • Va ni xiavo eka miehleketo leyi teke na ntlawa eku tsaleni ka xitori (loko swa ha sungula mudyondzisi a nga va yena la tsalaka). • Pfuxeta mpfapfarhuto wa xitori xa ntlawa leswaku xi ta twala no tsakisa. • Tsala ni ku hlayela mpfapfarhuto wa vadyondzi lowu yisiwaka eka mudyondzisi na vadyondzikulobye ivi va sungula ku endla mpfuxeto. 4 Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Endla matshalatshala yo. _ Pfuxeta leswi a swi tsaleke yena n'wini. _ Mpfapfarhuta eka xiphephana u nga si tsala: • Tsala mimpfapfarhuto kumbe matsalwa yo koma hi swikongomelo swo hambana. • Minongonoko xik. mintirho-kaya, mintirho ya vhiki. • Matsalwa lamo olova yo hlamusela ku titwa ka munhu, xik. tikhadi to khensa na mapapila. • Matsalwa yo olova yatimhaka to karhi, xik tsalwa leri kombisaka timhaka ta maswekelo. • Switori swo olova na ndzungulo wa leswi khumbaka timhaka leti nga tshama ti va humelela. • Xitlhokovetselo na tinsimu. • Tsala nhlokomhaka leyi kombisaka vundzeni. 41 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa maqhinga/marhengu yo lulamisela ya ku tsala ku sungula ku tsala: • Tirhisa marhengu yo lulamisela ku sungula ku tsala leswaku va hlengeleta timhaka na ku hlawula tinhlokomhaka, xik. ku nyika timhaka handle ko ti hlela (brainstorming), ku tsala ko ka ku nga kongomisiwanga eka nchumu (freewriting), ku burisana ni vanghana, swifaniso, nasw. nasw. • Sungula ku kunguhata ku tsala ka vona. _ Mpfampfarhuta hi swikongomelo swo hambana • Hlawula muxaka wa tsalwa wu nga ta fanela xikongomelo na vayingiseri, xik. tsala timhaka ta matitwele eka dayari, papila ro khensa nyiko leyi humaka eka xaka, nasw. nasw. • Tsala matsalwa yo koma yo vulavula hi swilo swo hambana-hambana, xik. tsala 1 kumbe 2 wa tindzimana ta switori, minhlahluvo ya tibuku yo olova, nongonoko wa swilaveko, mapapila, mbhurisano, swileriso, nasw. nasw. • Tsala nhloko-mhaka leyi faneleke mhaka yo karhi. Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU TSALA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 42 Mbuyelo wo dyondza wa ku ya mahlweni Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ A tsala leswaku van'wana va ta twisisa, hi ku tirhisa matsalele ya ntolovelo: • Tirhisa maletere ku vumba rito rin'we-rin'we na swivulwa swo koma. • Siya swivandla swo pfuleka exikarhi ka marito. • Tsala ku suka eximatsini ku ya xineneni, na ku suka ehenhla ku ya ehansi. • Tirhisa matsalelo laha marito ya kona ya nga langutana ku nga rito leri tsariweke na leri vulavuriwaka. • Hambanisa exikarhi ka maletere na tinomboro. • Tirhisa tifureme ta matsalelo leswaku va ta sungula ku tsala swivulwa swa vona vini. • Sungula ku tirhisa mahikahatelo ya masungulo, xik. maletere lamakulu na tihiko. _ Sungula ku vumba ntivo-marito ni ku sungula ku peleta marito leswaku ya ta hlayiwa no twisisiwa hi van'wana: • Tsala marito lama yimeleke vanhu, ndhawu na swilo leswi tolovelekeke. • Peleta marito lama tolovelekeke hi ndlela leyi faneleke. Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Pfuxeta ku tsala: • kanela vutsari bya wena na bya van'wana ku kuma no nyika vuyelo. • endla matshalatshala yo lulamisa ntirho wa vona vini (ku susa no engetela marito ku, nyika nhlamuselo, kamba ni ku lulamisa swihoxo na mahikahatele. • pfuxeta ntirho hi voxe loko va ta va va burisanile ni van'wana. _ Ku kandziyisa matsalwa ya vona: • Avelana ntirho na van'wana hi ku hlayela ehenhla. • Hayeka ntirho lowu tsariweke etlilasini leswaku wu voniwa hi mani na mani. • Tiendlela tibuku kumbe nhlengelo wa switlhokovetselo swa ntlawa (class). _ Tiakela ntivo-marito no sungula ku peleta marito leswaku ya ta hlayeka no twisiseka eka van'wana: • Ringeta marito lawa ya kumiweke eka mingingiriko ya ririmi mayelana ni leswi va swi tokoteke, xik, xitori, ku hlaya, swihangalasa - mahungu na leswi va swi vulavulaka ni tintangha na hi ntlawa. 43 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Pfuxeta matsalele ya yena: • Burisana hi vutsari bya vona vinyi na bya van'wana ku amukela vuyelo. • Hlela ntirho ku sula kumbe ku engetelela marito leswaku nhlamuselo yi va erivaleni, rhekhoda swivulwa kambela na ku lulamisa mapeletele na mahikahatele. • Lulamisa ntirho wa vona loko va kume leswi van'wana va vulaka swona hi wona. _ Endla ntirho wu tiveka hi ku wu veka erivaleni: • Hlayela ntirho ehenhla loko van'wana va yingiserile. • Kombisa ntirho hi ku wu phetisa lomu wu nga ta voniwa etlilasini. • Burisana hi ku tsalelana, xik. Papila, swileriso, mahungu, nasw. nasw. • Tsala tibuku ni switlhokovetselo swa vona vinyi. _ Ka ntivo-marito na mapeletele lamanene • Tirhisa marito yo hambana-hambana hi ndlela ya vona vinyi, va engetela marito eku hlameseleni ka vona leswaku mhaka yi twisiseka. Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU TSALA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 44 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • Ringeta ku peleta mimpfumawulo ya marito lama nga tolovelangiki hi ku twarisa (tirhisa vutivi lebyi va taka na byona hi le kaya). • Tivumbela tidikixinari. • Tirhisa hinkwaswo leswi nga tsariwa, xik. ku nga va tichati, swikoweto na tidikixinari. _ Tsala hi swikongomelo swo hambana: • endla nongonoko wa swilo swo fana na leswi u nga lulamiselaka ku swi xava, ku swi tirha nasw. nasw. • Tsala tilebulu kumbe tikhepuxini ta leswi nga dirowiwa. 4 ku ya mahlweni Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • Hundzisa marito lawa ya fambelanaka na leswi va swi tokoteke ivi va swi tsala. • Peleta marito lawa ya tolovelekeke hi ndlela leyinene. _ Engetela matirhisele lamanene ya mafana peletwa (xik. Matimba/matimba): • Ringeta ku peleta marito lawa ya nga tolovekangaki; mimpfumawulo ya yona. • Tiendlela dikixinari. • Tirhisa dikixinari leyi ku kamba mapeletele na tinhlamuselo ta marito. _ Tsala leswaku van'wana va kota ku twisisa hi ku tirhisa swivumbeko leswi faneleke swa vuvulavuri ni matsalelo ya ntolovelo: • Tsala hi munhu wo sungula, wavumbirhi ni wa vunharhu. 45 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • Tirhisa marito lama humaka eka switori, matsalwa yo hambana-hambana, swihaxa mahungu swo hambana-hambana, misavu, ku burisana ni vadyondzikuloni, nasw.nasw. • Tirhisa marito lama va ma kumeke eka matsalwa ku tsala. • Aka bangi ya ya marito hi ku tisungulela xihlamusela marito xa vona. • Tirhisa xihlamusela-marito ku kuma tinhlamuselo ta marito na mapeletele ya wona. • Tirhisa vutivi bya tipatironi ta ririmi ni milawu ya mapeletele leyi va yi tivaka ku peleta marito lamantshwa. • Tirhisa mpfangano wa maletere ku vumba marito handle ko endla swihoxo, xik. Pfumala, ndzhaka. • Tirhisa ririmi leri tikisiweke ku hlamusela mhaka. _ Tirhisa swiphemu na swihluvi swa mbulavulo ni matsalelo lamanene: • Tsala hi ku tirhisa munhu wo rhanga ni wa vunharhu. • Tirhisa xitwananisi lexi yelanaka na nhlokomhakaya xona. Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU TSALA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) Feyisi ya Masungulo 46 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • tivumbela matsalwa yo olova tani hi tikhadi to navelela masiku yo beburiwa. • tirhisa tipensele na tikhirayoni hi ku hetiseka. • vumba marito ya tialfabete hi ku hetiseka. • Titoloveta matsalele ya tialfabete ni ku tirhisa vutshila bya matsalele. Xik. tipatironi, ku dirowa, ku landzelerisa no kopunula marito. 4 ku ya mahlweni Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na riendli eswivulweni hi mfanelo. • Tirhisa nkarhi wun'we wa riendli eku tsaleni • Tirhisa matsalelo lamanene lama seketelaka tinxaka to hambana ta swivulwa na swivumbeko swa kona. Xik, switlhokovetselo na leswi nga tsariwa eka khadi. • Tirhisa mahikahatelo yo fana na maletere lamakulu eku sunguleni ka swivulwa ni ku tsala tihiko emakumu. • Ringeta tinxaka hinkwato ta mafunghele. Xik, mimfugho yo fana na swivutiso (?), xihlamalo nasw. nasw. • hlanganisa swivulwa swo olova hi ku tirhisa mahlanganisi. • Tirhisa matsalelo yo tsala xitsalwana xa ndzungulo. Xik. Khale ka khaleni. • Tirhisa matsalelo lama nyikaka timhaka ta ntiyiso. _ Tirhisa matsalelo lama yaka ya vonaka no hlayeka: • Tirhisa switirho swo tsala hi ndlela leyi pfunaka. • Vumba maletere hi ku olova na hi matsalele lama vonakaka hikwalaho ka ku hamba va titoloveta. • Tsala hi ndlela yo olova na hi rivilo. Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • Tirhisa risivi ro yelana na riviti ra kona. • Tirhisa nkarhi wa riendli lowu faneleke. • Tirhisa xivulwa -n'we xo katsana na xo pfilungana. • Sungula ku vumba ndzimana hi swivulwa. • Hikahata hi mfanelo hi ku tirhisa maletere lamakulu lomu swi faneleke, hefemulo, hiko, rihlamari, nasw.nasw. • Tirhisa matsalwa man'wana tani hi xik. Xo tsala ya vona. • Tirhisa ndlela yo tsheketa kumbe yo hlamusela • Tirhisa matsalwa ya timhaka ta ntiyiso, xik. Buku yo maswekele. _ Tsala swi hlayeka : • Tsala hi ku olova na hi ku hatlisa hikuva va titolovetile ku tsala minkarhi hinkwayo • Tsala hi vuswikoti va tlhela va heta leswi va swi tsalaka hi nkarhi 47 Giredi ya 2 Giredi ya 3 Xitsonga - Ririmi ra le kaya KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 48 Mbuyelo wo dyondza wa 5 Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Swipimelo swo kambela: Kombisa ku hluvuka ka vutivi bya vona bya tikhonsepte to kombisa ntalo wa swilo, sayizi, xivumbeko, tlhelo (direction), rivilo, nkarhi, malembe na nandzelelano wa swilo, hi ku: • Tirhisa ntivo-marito lama faneleke yo fana na marito-fularha xik. tshama < yima, lonkulu < lontsongo, xinene < ximatsi. • Endla mintirho/ku tlanga mintlangu leyi akeriweke ehenhla ka tikhonsepte leti, xik. Chela swirhendzewutana hinkwaswo swa xitshopana eka ndhawu yin'we: ??Twisisa ni ku tirhisa ririmi ra tikhonsepte ta swiyenge leswin'wana swo hambana swo dyondza leswi faneleke ntangha wa vona, leswi nga ta va lulamisela ku ya eka ntangha wun'wana lowu landzelaka, xik. eka tinhlayo: n'we-xanharhu, hafu nasw.nasw. ??Twisisa ni ku tirhisa ririmi hi ndlela ya kahle yo tirhisa miehleketo, ku kuma xivangelo na makumu xik. Magezi u hlantile hikuva a a dyile swakudya swo tala. ??Vutisa swivutiso no lava tinhlamuselo ta kona, xik. Hikokwalaho ka yini? Yini? Mani, Njhani, Kwihi, Rini? ??Hlamusela leswaku swilo hikokwalaho ka yini swi endliwile naswona swi va swi endliwa njhani? ??Tirhisa marhengu yo olova ku kuma no rhekhoda timhaka Xik. ku lavisisa leswaku i tindzimi tingani ti vulavuriwaka eka ntlawa wuntsongo wa vanhu. Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Twisisa no tirhisa ririmi ra tikhonsepte ta Swiyenge swo dyondza leswin'wana leswi faneleke eka ntagha lowu ku lulamisela lowu landzelaka. _ Twisisa ni ku tirhisa ririmi hi ndlela leyi nga ta twisiseka ni ku kombisa xivangelo na makumu ya swona. Xik, Mbyana yi file hikuva yi dye chefu leyi a yi halatiwile. _ Vutisa swivutiso, secha tihlamulo (Hikokwalaho ka yini; xana; njhani; kwihi na rini?) _ Tirhisa man'wana maendlelo ku ololoxa swiphiqo, xik. Loko ho tirhisa ntambu leyi ku yi thumanisa na liya a swi nge he laveki leswaku hi tsimbelela yin'wana. _ Kombisa ku fana/hambana hi ku tirhisa ririmi leri faneleke, xik, ku fana na, swange, yelana na, leswi hambanaka sweswo-sweswo. _ Nyika tinhlamuselo na switshunxo. _ Landzerisa swilo hi ndlela leyinene, xik. Longoloxa tinomboro ku suka ehenhla, ku ya ehansi; vula leswaku hi swihi swi taka ro sungula eka xitori. 49 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Twisisa ni ku tirhisa ririmi ku hlamusela leswi humeleleke ni xivangelo xa kona. _ Twisisa ni ku tirhisa swiphemu swa tikhonsepte ta ririmi swa swiyenge swo dyondza leswi faneleke eka ntlawa lowu. _ Vutisa swivutiso ku kota ku twisisa. _ Kombisa ku tirhisa swianakanyiwa hi ku tirhisa maendli yo komba ku navela, ku ehleketelela na minkumbetelpo, xik. ndzi navela onge..., ndzi ehlekete leswaku..., ndzi tshemba leswaku.... _ Boxa tindlela tin'wana leti va ti ehleketaka loko va ololoxa timhaka, xik. ndzi nga endla ..., ndzi nga ringeta ku ..., hikokwalo ka yini hi nga endli.... Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 50 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: ??Veketela timhaka hi ndlela yo olova ya girafu, xik. chati, ndzhati wo komba nkarhi. ??Tsavula ntsena leswi hlawuriweke eka tsalwa, xik. Eka Nyumeresi ku ta tekiwa ntsena leswo olova. ??Humelerisa ku hambana na ku fanana hi ku tirhisa ririmi leri faneleke. Xik. ku fana na, tanihi, swange. ??Nyika tinhlamuselo na swintshunxo, xik. Ndzi halatile byalwa hikuva a byi bava. Nkarhi lowu taka ndzi ta tsakela byo tsokombela. ??Komba swiyenge swa nchumu hinkwawo, xik. Swirho swa munhu, swiyenge swa murhi. ??Tshunxa swiphiqo swa xiphazamiso xa marito kumbe xa swifaniso. ??Tiva ni ku tirhisa swikombo (icons) ku fikelela kumbe ku tirhisa timhaka. ??Bula hi tinxaka ta matsalwa lama ku tshahiweke eka wona, xik. Lawa ya tshembisaka (non-fiction) ni lawa ya nga tshembiseki (fiction), magazini, tinyuziphepha, tiphositara, tiphamfulete nasw.nasw. Feyisi ya Masungulo 5 ku ya mahlweni Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Kombisa vutivi lebyi kuluka bya tikhonsepte leti kombaka ntalo, sayisi, xivumbeko, tlhelo, muhlovo, rivilo, nkarhi na nadzelelano hi ku: • Tirhisa ntivo-marito lama faneleke. • Tirha ntirho lowu akeriweke ehenhla ka vutivi lebyi, xik. Dirowa mepe lowu kombisaka rivala ro tlangela hi ku tirhisa tiyinhla-nharhu ku yimela mirhi, swikwere ku yimela switulu, nasw.nasw. _ Hlawula hungu ro karhi eka tsalwa ivi u ri hlela. Xik, Leswi kumiweke eka ndzavisiso. _ Avanyisa/hambanisa swilo, xik. swiphemu swa xiluva, switirho nasw. nasw. _ Pimanisa swilo, xik. ku nga ha va ku kombisa ku leha kumbe ku koma ka swilo endzhaku ko swi pima. _ Tiva no lemuka swikombo ku fikelela no tirhisa timhaka. 51 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Endla ndzavisiso wo olova: • Vutisa swivutiso leswi swi endlaka leswaku va hlamusela mhaka ni ku kuma timhaka leti va ti lavaka, xik. ndzi lava ku tiva yini? ndzi lava ku endla yini xana? Hi nga swi kuma kwihi xana? • Kuma ni ku kombisa xivindzi xa mhaka, xik. tibuku, muaka tiko. • Kunguhata maendlelo ya ntirho, no nyikana mintirho leyi va faneleke ku va ni vutihlamuleri eka yona, xik. ku fanele ku endliwa yini, hi vamani? • Tirhisa tindlela to olova ku kuma timhaka ??Vutisa swivutiso leswi yelanaka na mhaka. ??Inthavhiyu na mbalango. ??Endla vulavisisi bya le layiburari (hi ku pfunetiwa hi mudyondzisi kumbe mudyondzi lonkulwanyana). Giredi ya 2 Giredi ya 3 KU EHLEKETA NI KU EHLEKETISISA Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) Feyisi ya Masungulo 52 Giredi ya 1 Mbuyelo wo dyondza wa 5 ku ya mahlweni Switandati swa Maasesele Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa vutivi bya matsalwayo hambana ku hlawula leswi fambelanakana mhaka leyi u yi lavaka, tlhela u nyika swivangelo swo va u hlawule matsalwa yo karhi. _ Tirhisa magoza yo olova ku hlengeleta no rhekhoda timhaka. Xik, Ithavhiyu, mbalango (survey) na ku lava swo karhi elayiburari hi ku pfuniwa hi lonkulu. _ Lulamisa hungu hi ndlela yo olova ya tigirafu. Switandati swa maasesele a swa ha yi emahlweni Feyisi ya Masungulo 53 Giredi ya 2 Giredi ya 3 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA RIRIMI. Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 54 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Xakahata mimpfumawulo,na maletere na marito: • Avanyisa marito lama vulavuriwaka ya mapeletwana-nyingi, ku humesa mapeletwana. • Tirhisa mimpfumawulo ku hlaya no peleta marito. _ Tirha na marito: • Tiva laha rito leri tsariweke ri sungulaka, no hetelela kona, na ku siya swivandla exikarhi ka marito • Peleta marito man'wana yo toloveleka hi mfanelo. • Vumba vunyingi bya marito yo toloveleka. • Lemuka na ku tirhisa swirhangi. • Lemuka ntsongahato. • Tirhisa marito lamakulu. eku sunguleni ka vito ra munhu xik. Tivani. _ Tirha na swivulwa: • Tsala swivulwa swo olova, xik. Vukosi wa dya. • Hikahata-letere lerikulu eku sunguleni ka xivulwa, na hiko emakumu. • Tirhisa maviti, na vundhawu hi mfanelo. • Ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza na lowu taka hi mfanelo. 6 Giredi ya 1 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Xakahata mimpfumawulo, na maletere na marito: • Tirhisa mimpfumawulo ku peleta marito yo ka ya nga ri ya ntolovelo. _ Tirha na marito: • Lemuka na ku tirhisa swirhangi na swilandzi swo tala. • Tirhisa ntsongahato. • Peleta marito yo toloveleka hi mfanelo. • Tirhisa marito lamakulu. eku sunguleni ka vito ra munhu xik. Tivani. • Tirhisa dikixinari ku languta mapeletele. • Lemuka vamavizweni na marito fulara mangari mangani. _ Tirha na swivulwa: • Hlanganisa swivulwa swimbirhi swo olova hi ku tirhisa mahlanganisi yo fana na kutani. xik. n'wana u halatile masi kutani ya halaka. • Tirhisa nandzulo hi mfanelo. Manana wa sweka/manana a nga sweki. • Tirhisa maviti, mahlawuri, maendli, vundhawu hi mfanelo. • Ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza wa sweswi, na lowu taka hi mfanelo. • Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana (swivutiso, xivulwa xo hlamusela mhaka, swo hlamala.) • Fungha hi mfanelo. (xivutiso, khoma, ku hambanisa leswi longoloxiwaka, maletere lamakulu eka mavita-vito). 55 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Xakahata mimpfumawulo,na maletere na marito: • Tirhisa mimpfumawulo ku peleta marito yo tika swinene. _ Tirha na marito: • Tirhisa milawu ya mapeletele yi nga ri yingani, ku peleta hi mfanelo; • Languta eka tisoso to hambana ku lulamisa mapeletele; • Swirhangi na swilandzi ku aka marito; • Lemuka na ku tirhisa vamavizweni na marito fulara yo talanyana; _ Tirha na swivulwa: • Lemuka nhlokomhaka,riendli na xiendliwa exivulweni. • Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na swa xiendliwa hi mfanelo. • Tirhisa mahlanganisi lama ya kombaka xivangelo, ku fana na: u fambile hikuva u vitaniwile. • Lemuka na ku tirhisa maviti, masivi, mahlawuri, maendli, vundhawu hi mfanelo. • Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana (swivutiso, xivulwa xo hlamusela mhaka, swo lerisa.). • Lemuka na ku tirhisa maviti, masivi, mahlawuri, maendli, vundhawu hi mfanelo • Fungha hi mfanelo. (marito yo fana na xivutiso, khoma, ku hambanisa leswi longoloxiwaka, maletere lamakulu eka mavita-vito). Giredi ya 2 Giredi ya 3 XIVUMBEKO NA KU TIRHISIWA KA RIRIMI. Mudyondzi u kota ku tivumbela no twisisa matsalwa hi ku tirhisa mimpfumawulo,marito na vuvulavuri. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 56 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirha na switsariwa: • Longoloxa timhaka ta switsariwa hi ku tirhisa marito yo fana na sweswi, khale. • Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa marito yo fana na "eku sunguleni, exikarhi, na makumu. _ Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana: • Tirhisa ririmi ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku na siku. (xik. inkomu, ndza kombela). • Cinca thoni ya rito ku ya hi xikongomelo xo karhi. _ Ndlandlamuxa vutivi ya yena hi swa ririmi: • Xik. A lemuka ku hambana ka ririmi leri tirhisiwaka eklilasini, loko ku hlayiwa mahungu, loko a tlanga na vanghana va yena sw.sw. A lavisisa leswaku hikokwalaho ka yini ku tirhisiwa ririmi ro hambana eka swiyimo swo hambana _ Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka: • (xik. 'swivulwa', 'letere lerikulu,' hiko', 'dikixinari'). 6 ku ya mahlweni Giredi ya 1 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirha na switsariwa: • Longoloxa timhaka ta switsariwa hi ku tirhisa marito yo fana na sweswi, khale. • Vulavula hi switsariwa (Xik. eswitorini), a tirhisa marito yo fana na "eku sunguleni, exikarhi, na makumu. _ Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana: • irhisa ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku na siku. (xik. ku kombela ku rivaleriwa). • Cinca thoni ya rito ku ya hi xikongomelo xo karhi. _ Ndlandlamuxa vutivi bya yena hi swa ririmi Xik. A vulavula hi marito lama ya tirhisiwaka hlawula van'hwanyana na vafana, yo fana na tsindziyela, saseka. Ku burisaniwa hi mahlamuselelo lama, na leswi ya swi vangaka, na ku xana ya nga tirhisiwa kumbe ya nga tirhisiwi. _ Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka • (marito yo fana na. Riviti, xirhangi, rihlawuri, riendli, riengeteri, khoma, mfungho wa xivutiso, ndzimana). 57 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya Masungulo Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirha na switsariwa: • Tirhisa ririmi eka ku hanyisana ka vanhu ka siku na siku. (xik. ku kombela ku rivaleriwa). _ Tirhisa ririmi ku vulavurisana na van'wana: • Xik. Kambisisa ndlela leyi eklasini va tirhisisaka xiswona ririmi ro ka ri nga ri ra ximfumo. Va vulavula na vamani, xivangelo ku ri yini. _ Ndlandlamuxa vutivi bya yena hi swa ririmi Xik. A vulavula hi marito lama ya tirhisiwaka hlawula van 'hwanyana na vafana, yo fana na tsindziyela, saseka. Ku burisaniwa hi mahlamuselelo lama, na leswi ya swi vangaka, na ku xana ya nga tirhisiwa kumbe ya nga tirhisiwi. _ Ku tirhisa marito lama ya tirhisiwaka • (marito yo fana na. Nhlokomhaka,riendli, xiendliwa, xitatimende, xileriso, mahlanganisi, swifananisi, vamavizweni, marito-fularha, na mfungho wo hlamala). Giredi ya 2 Giredi ya 3 Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 58 Feyisi ya Masungulo CHAPTARA YA VUNHARHU FEYISI YA LE XIKARHI (GIREDI 4-6) Manghenelo Eka Xiyimo xa le Xikarhi, vadyondzi se va nghena eka malembe ya kondlo a ndzi dyi. A va tshamiseki, va tele tinghitsi, va kuceteriwa hi swiendlo swa van'wana naswona a va titshembi. Va tixiya ngopfu na ku tlhela va lava ku tiva leswaku hi vona vamani naswona va lava ku va vamani. Timhaka leti fambelanaka na vuvona ti ya ti va ta nkoka swinene, hikwalaho swa laveka ku tshama hi ri karhi hi tsundzuka vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka ririmi na vutitivi eka tiko ra hina ra tindzimi tinyingi na mimfumo minyingi. Swin'wana swa swihlawulekisi swa vadyondzi eka Xiyimo lexi hi leswaku: _ Va nyanyukisiwa hi ndlela leyi swiendlo swa vona swi khumbisaka swona vadyondzi-kulobye. _ Va sungula ku anakanya hi swilaveko, ku navela na miehleketo ya van'wana. _ Va sungula ku tirhisana ni ntlawa ku hetisa ntirho wo karhi hi ku olova. _ Va sungula ku tiphina hi ku tirha ntirho lowu tlhontlhaka miehleketo va ri voxe. _ Va kombisa ku navela ku teka vutihlamuleri bya ku dyondza ka vona. _ Va sungula ku endla swilo hi xikongomelo na hi ku teka ndlela kumbe vonelo ro karhi ra maendlelo. _ Va ya emahlweni ni ku antswisa vuswikoti byo kuma, va rhekhoda ni ku tirhisa timhaka leti va ti kumeke. _ Va yisa emahlweni vuswikoti bya ku lavisisa, ku pimanisa ni ku kambela timhaka hi vuxoperi. Xipakaniso Eka Xiyimo lexi vadyondzi va tiyisisa na ku kurisa vuswikoti bya vona bya litheresi, na ku aka vutitshembi na nkala-nkanakano loko va tirhisa ririmi ro vulavula kunene. Ntirho wa ku nghenelana ka kharikhulamu wu ta va xiphemu xa nkoka xa migingiriko yo dyondza. Tinxaka to anamanyana ta matsalwa Vadyondzi va ta tirhisa tinxaka to anamanyana ta matsalwa ku tlula ta le ka Xiyimo xa Masungulo. Ririmi na leswi dyondzisiwaka eka matsalwa swi ta va swi lehilenyana na ku bohananyana ku tlula swa le ka Xiyimo xa Masungulo. Swi ta tivanisa vadyondzi ni swihlayahlaya swa nomo na swo tsariwa, na le ka timhaka ta nkoka ta swa mahanyelo ya vanhu na swa mbangu. Migingiriko yo Dyondza leyi pfanganisiweke Ku pfuneta ku simeka Swipimelo swo Kambela, mbuyelo wun'wana ni wun'wana wu na vuswikoti byo hambana lebyi wu pakaniseke eka byona (ku yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku langutisa, ku tsala, ku ehleketa na ku ehleketisisa). 59 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya le Xikarhi Hambi swi ri tano, eka minongonoko yo dyondza leswi hinkwaswo swi fanele swi tirhisiwa laha ku nga pfanganisiwa migingiriko yo dyondza leyi twalaka leyi nga na swikongomelo leswi nga hambukiki. Vundzeni byo anamanyana no hambana-hambana Vundzeni lebyi faneleke byi fanele byi tsavuriwa eka timhaka to hambana-hambana ku ya hi swilaveko swa mudyondzi un'wana ni un'wana na le ka timhaka to anama ta swa mahanyele ya vanhu.Byi fanele byi ringeta ku katsa na leswi khumbaka rixaka hinkwaro swo fana na HIV/AIDS na vugevenga. A swi fanelangi swi tekiwa ntsena tani hi vundzeni bya matsalwa, kambe tani hi xiphemu xa ku dyondza. Hi ndlela leyi, u nga swi kota ku funungulela vadyondzi matirhisele ya ririmi lama khorwisaka ni ku endla leswaku va kota ku kurisa vuswikoti bya vona, xik: _ Ku lemuka mavulavulele ya matlilapisi. _ Ku dyondza leswi matsalwa ya kuceterisaka xiswona vahlayi ku va ni mavonele yo karhi ya swilo. _ Ku kanetana ni matirhisele yo tano ya ririmi. Hi ku landza maendlele lama vadyondzi na vadyondzisi va ta: _ Fikelela Mimbuyelo leya 12 yo angarhela na yo hluvukisa, no _ Tilulamisela migingiriko leyo bohananyana na Swipimelo swo kambela leswo tika swa Xiyimo xa le Henhla. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 60 Feyisi ya le Xikarhi MIMBUYELO YA DYONDZO Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Vuswikoti bya vadyondzi bya ku yingisela byi tengisiwile eka Xiyimo xo Rhanga ku aka vuswikoti lebyi leswaku va ta kota ku yingisela matsalwa yo vulavula lama ya xiyimo xa le henhla (ya ximfumo na ya xinghana) eka tindhawu to hambana-hambana. Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana. Loko vadyondzi va ri karhi va kula, matshamelo ya swilo ya ya ya engetela ntlhontlho ya tlhela ya koxa vutitshembi byo engeteleka na ku vuyerisa eku vulavuleni. Va ta ya emahlweni ni ku hluvukisa vuswikoti bya vona byo vulavurisana va tlhela va hatla ku lemuka ku hambana ka mimfuwo, va dyondza ni ku vona nkoka wa tindzimi tinyingi. Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Ku hlaya matsalwa ya fikixini na ya swa ntiyiso, ya laha Afrika-Dzonga ni ya matiko ya le handle swi na nkoka eka ku kurisa mudyondzi emoyeni, eka nhluvukiso wa ririmi, eka litheresi, eka ku twisisa swa risima, na ku tiphina. Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Vadyondzi va yisa emahlweni ku aka vuswikoti byo tsalela swikongomelo swo hambana-hambana ni vahlayi vo hambana-hambana. Va sungula ku aka ni ku longoloxa miehleketo hi ndlela leyi faneleke timhaka matsalwa ya ta ntiyiso na to tumbuluxa hi ku landzelela magoza ya matsalele. 61 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya le Xikarhi Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Vuswikoti byo ehleketa lebyi hluvukisiweke, na litheresi ya timhaka swi na nkoka eka ntirho wo angarhela kharikhulamu na le ka ku humelela ka swa tidyondzo. Swi fanele ku dyondzisiwa hi ndlela yo pfanganisa laha ku tirhisiwaka migingiriko yo tshunxa swiphiqo leyi nga ni xikongomelo lexi nga erivaleni ni ku va xa nkoka eka xikongomelo xa dyondzo. Eka Swiyenge leswi swi landzelaka Swipimelo swo Kambela mbuyelo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa hi gireyidi hi gireyidi. Hi tlhela hi nyika swikombiso swa matsalwa lama nga tirhisiwaka ku pfanganisa ku dyondza ririmi. Mbuyelo wo dyondza wa 6: xivumbeko xa ririmi ni matirhisele Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo,marito na dyondzo ya ntivo-ririmi, ku tumbuluxa na ku nyika vonelo eka matsalwa. Vadyondzi va ta sungula ku hangunuxa tindlela ta matirhele ya ririmi (ku tirhisa ka ririmi ka siku na isku) Xikombiso,va ta dyondza no tirhisa marito yo fana na mpfumawulo, peletwana, rito, xivulwa, hiko. Leswi swi ta va endla va kota ku vulavurisana na ku ehleketa hi swilo leswi, na leswaku marito ya peletisiwa ku yini, swivulwa swo koma swi vumbisiwa ku yini, hambi ya ri mahikele. Switandati swa Maasesele ni Matsalwa Eka swiyenge leswi landzelaka, Switandati swa Maasesele swa Mbuyelo wa Dyondzo wun'wana na wun'wana swi ta nyikiwa eka giredi yin'wana na tin'wana. Swikombiso swa matsalwa lama nga ta tirhisiwa ya nyikiwile eka nhlanganelo wa vudyondzi bya tindzimi. Leswi a hi swikombiso swoxe ntsene, naswona mathicara va ta engetela eka Swikombiso leswi nyilaweke hi ku hlawula matsalwa lama kongomeke naswona ya ri lama kumekka Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 62 Feyisi ya le Xikarhi 63 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya le Xikarhi SWIPIMELO SWA MAASESELE NI MATSALWA Giredi ya 4 Matsalwa lama bumabumeriweke Ya nomo: _ Mbulavurisano _ Swipichi _ Switlhokovetselo _ Swinsin'wana swa tikhorasi _ Switori (xik. swa swihari, swa matimu) _ Marungula _ Misavu, switekatekisano _ Swiviko swa maxele _ Inthavhiyu _ Mbhurisano _ Dokhumenthari _ Switiviso swa vutleketli _ Tinsimu _ Swintlangwani swa marito _ Swileriso (xik. magoza yo tlanga ntlangu wo karhi) Yo tsariwa: _ Switlhokovetselo _ Switori _ Swiviko (swa sayense, maxelo, tinghozi, mintlangu) _ Mitsheketo (ya swihari, ya matimu) _ Magoza yo endla swo karhi (xik. ku sweka, ku byala) _ Ku layeta ndlela _ Mapapila _ Tiposikhadi/Tiposikarata _ Tidayari _ Minxaxamelo _ Tibuku leti tirhisiwaka tani hi swihlovo (xik. swihlamusela-marito, nsonga-vutivi) Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 64 Feyisi ya le Xikarhi Giredi ya 5 Matsalwa lama bumabumeriweke Ya nomo: _ Swipichi _ Mbhurisano wa le ka rhadiyo (Radio show) _ Switlhokovetselo (swa ndhavuko, swithopo) _ Mitsheketo (ya swihari, ya swa ntumbuluko, ya swikholwakholwani, ya matimu) _ Swileriso _ Ku layeta ndlela _ Mahungu _ Mbuyelo wa swa mintlangu _ Xiviko xa maxele _ Ku kanetana _ Swinsin'wana swa le mintlangwini (Choral chants) _ Mbulavulo hi swo karhi _ Mbhurisano _ Njhekanjhekisano _ Switiviso _ Mintlangu _ Misavu Yo tsariwa: _ Switori (xik. mitsheketo yo hambana-hambana) _ Switsalwana (xik. xo kanela) _ Mapapila _ Misavu _ Nhlahluvo wa tibuku _ Tidayari _ Tijenali _ Tiphositara (xik. leti nyikaka mahungu ya swa mbangu/swilo swa mahanyele lamanene) _ Maendlelo ya swilo (xik. swileriso, maswekelo) _ Swiviko _ Tibuku ta swihlovo (Swihlamusela-marito, nsonga-vutivi) 65 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya le Xikarhi Giredi ya 4 Matsalwa lama bumabumeriweke Swihangalasa mahungunyingi: _ Swintlangwana swa vana swa le ka TV _ Tikhomiki _ Tiphositara (xik. to navetisa xinkhubyana xa le xikolweni) _ Mintlangu leyi hanyaka (Live performances) _ Tidokhumenthari _ Tikhathuni _ Swifaniso swo endliwa hi ku thumelela maphepha (Collages) _ Tikhadi to pfuxela _ Mepe wa miehleketo _ Tichati (xik. ya nandzeleriso) Giredi ya 5 Matsalwa lama bumabumeriweke Swihangalasa-mahungunyingi: _ Mintlangu ya le ka TV _ Tifilimi _ Tiphositara _ Swiphemu swa mahungu ya nyuziphepha _ Tikhathuni Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 66 Feyisi ya le Xikarhi 67 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya le Xikarhi Giredi ya 6 Matsalwa lama bumabumeriweke Ya nomo: _ Mburisano _ Tinhlengeletano _ Minjhekanjhekisano _ Switori _ Mintlangu (xik. ntlangu -ndhikido) _ Mbhurisano wa le ka rhadiyo _ Mahungu _ Swileriso _ Tinhlamuselo _ Switlhokovetselo (xik. swa ndhavuko) _ Ku vulavurisana Yo tsariwa: _ Tifilimi _ Matsalwa-vutomi _ Switori swa matimu _ Switlhokovetselo _ Swinavetiso _ Tidokhumethari _ Swiphemu swa mahungu (xik. swa nyuziphepha, swa magazini) _ Swiviko (xik. swa vukhamba, swa tinghozi) _ Tibuku ta swihlovo (swihlamusela-marito, nsonga-vutivi) Giredi ya 6 Matsalwa lama bumabumeriweke Swihangalasa-mahungunyingi: _ Tifilimi _ Tidokhumenthari _ Tikhathuni _ Tikhomiki _ Swintlangwani swa le ka TV (xik. ntlangu-ndhikido) _ Tiphositara _ Tigirafu _ Matafula _ Tichati _ Mimepe ya miehleketo _ Tikhadi to rungula _ Tiphositara _ Swinavetiso Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 68 Feyisi ya le Xikarhi 69 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya le Xikarhi KU YINGISELA Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 70 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Yingisela hi ku tiphina matsalwa swo hambana, a hlamula hi ndlela leyi Faneleke. (Xik. mintsheketo) _ Kanela mongo kumbe vuxokoxoko bya matsalwa, a swi lungelela na ntokoto wa vutomi bya yena. _ Kanela mongo wa matirhisele ya marito, swivulwa, na ririmi ra swikoweto, loko munhu a vulavula. Va titwa njhani loko munhu a heta ku vulavula. U vule yini lexi endlaka leswaku u titwa hi ndlela yaleyo? _ Kanela ku cinca ka thoni na marito lama ya hlawuriweke swi cinca ku ya hi vayingiseri na swikongomelo. 1 Giredi ya 4 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Yingisela hi ku tiphina matsalwa swo hambana, swa nomo, swo fana na switori, mafenya, na switekatekana, na mintlangu yo koma, a hlamula hi mfanelo. _ Kanela mongo na mikongomelo ya matsalwa swa nomo, a swi lungelela na ntokoto wa vutomi bya siku na siku. _ A lemuka swihlawulekisoswa matsalwa swa nomo (xivumbeko, ririmithoni, rhejistara sw.sw) ku swi endla swi fanela eka swikongomelo na vayingiseri vo hambana. _ Bula hi ku va ririmi ri tirhisiwa njhani ku tumbuluxa matitwelo yo karhi. 71 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Yingisela hi ku tiphina matsalwa swo hambana, swa nomo, swo fana na switori, mafenya, na mintsheketo, switlhokovetselo, mintlangu, minjekanjekisano nku vulavula, a tlhela a swi ehleketisisa hi swona. _ Tsavula mikongomelo, a vutisa swivutiso, a xakahata miehleketo na ntokoto wa vutomi bya yena. _ A lemuka swihlawulekisoswo fana na vundzeni, mavulavulelo hi ku rirhisa miri, na mahlawulelo ya marito: • Va bula hi ku swi khumba muyingiseri hi ndlela yihi, naswona hikokwalaho ka yini. • Va bula hilaha swihlawulekisi leswi swi nga cincisaka xiswona ku ya hi vayingiseri na swikongomelo swo hambana. • Kanela hilaha swihlawulekisi leswi swi nga lulamisaka hakona xivulavuri na muyingiseri. (xik. Ku ya hi matimba, na mavonelo ya ximunhuhatwa). • Lemuka na ku bula hi hi leswaku mavonelo ya matlilapisi ya tumbuluka hi ndlela yihi,na nkucetelo wa wona eka muyingiser. (xik. Xana nghwazi yi vonisiwa ku yini? U titwa njhani hi munhu loyi? Xana vanhu hinkwavo va tano ke?) Giredi ya 5 Giredi ya 6 Switandati swa Maasesele KU YINGISELA Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 72 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Vulavula hi mpfumawulo na swifaniso swa marito eka ririmi, na nkucetelo wa swona eka muyingiseri. _ Yingisela mahungu eka matsalwa swo hambana swo fana na xiviko xa maxelo, switiviso exikolweni, tiinthaviyu, sw.sw. A tsundzuka mahungu-nkulu kumbe vuxokoxoko byo karhi, a va a hlamula hi mfanelo. _ A teka swileriso na ku landzelela swiletelo. _ Yingisela a ri karhi a hoax xandla loko ku buriwa na ku kanela, a komba ku xixima ku titwa ka van'wana, na ku tsakela miehleketo ya van'wana. _ Kanela ta ku hanyisana ka vanhu, vumunhu, swa ndhavuko, na leswi ehleketeriwaka, eka matsalwa. (xik Xana mindyangu hinkwayo yi na manna na tatana na vana? Xana ku ni tinxaka tin'wana ta mindyangu.) Feyisi ya le Xikarhi 1 ku ya mahlweni Giredi ya 4 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Va yingisela tinxaka to hambana ta matsalwa swo ka swi nga ri swa ximfumo (swiletelo, swileriso, mimbulavulo, tixowu to vulavula ta le ka rhadiyo, thelevhixini, na tidokhumenthari) U fungha timhaka-nkulu a tirhisa vutivi hi mfanelo. _ Yingisela a ri karhi a hoxa xiandla, a tekela enhlokweni mavonelo ya vanhu van'wana, a hlamula hi ntwelo loko van'wana va vula miehleketo na switsundzuxo swa vona. _ Kanela ta ku hanyisana/vuxaka bya vanhu, mahanyelo ya vona, mavonele ya vona ya swilo, ni maehleketelele ya vona (xik. Xana dyondzo ya xitori ya fanela swiyimo hinkwaswo? I swiyimo swihi swi nga katsiwangiki eka xitori lexi). 73 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Yingisela mahungu ya huma eka tinxaka to hambana ta matsalwa swa nomo (minjekanjekisano, tinhlamuselo, swiviko, tidokhumentari ta thelevhixini, ku songa mhakankulu, na ku tekela enhlokwenivuxokoxoko byo karhi). _ Yingisela a ri karhi a hoxa xiandla, a tekela enhlokweni mavonelo ya vanhu van'wana, a hlamula hi ntwelo loko van'wana va vula miehleketo na switsundzuxo swa vona. _ Kanela ta ku hanyisana/vuxaka bya vanhu, mahanyelo ya vona, na swa risima eka ndhavuko, eka matsalwa swo hambana, na ku ku boxa miehleketo mayelana na ku swi kombisiwe njhani eka xitsariwa. (Xana ku ni vutlilapisi ke?). Giredi ya 5 Giredi ya 6 Switandati swa Maasesele KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 74 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 2 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela, miehleketo na timhaka eka tindhawu to hambanahambana, eka vayingiseri na mikongomelo yo hambana-hambana: • Tirhisa ririmi hi ku olova, ku vulavula ni van'wana, eka ku vulavula ka masiku hinwawo; • Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela ya vutumbuluxi na vuanakanyi loko a hlamusela swo karhi (xik. ku hlamusela xitori, ku phata, na ku encenyeta xiyimo xo karhi); • Avelana miehleketo ni van'wana, na ku nyika mavonele eka tinhlokomhaka leti a ti tivaka hi ku landza swiendleko leswi n'wi humeleleke; • Tsundzuka na ku hlamusela nongonoko wa swiendlo kumbe timhaka; • Lerisa ndlela kumbe ku nyika swileriso; • Vutisa ni ku hlamula swivutiso; • Burisana ni ku fananisa miehleketo ya yena n'wini ni ya van'wana; Giredi ya 4 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela,miehleketo na timhaka eka tindhawu to hambana-hambana, eka vayingiseri na mikongomelo yo hambana-hambana, hi ndlela yo tlhontlhanyana: • Tirhisa ririmi hi ku ehleketisisa ku vulavula ni van'wana, (xik. ku ndhundhuzela ku tikarhata ka van'wana, ku hambana hi miehleketo na un'wana); • Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela ya vutumbuluxi na vuanakanyi loko a hlamusela swo karhi (xik. ku boxa miehleketo na ku titwa ka yena, a tlanga xintlangwana); • Avelana miehleketo ni van'wana, na ku nyika mavonele eka tinhlokomhaka leti a nga ti tiviki ngopfu, hi ku tirhisa ku kumbetela no hayiposisi; • Hlamusela timhaka,na ku vuyisela mahungu endhaku, a lerisa ndlela swi twala; • Vutisa swivutiso leswi tlhontlhaka miehleketo, laha tinhlamulo ti nga vonakeki kahle, a tlhela a hlamula hi ku ehleketisisa; • Boxa na ku seketeka miehleketo ya yena; 75 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Vulavula hi leswi swi nga tshama swi n'wi humelela, miehleketo na timhaka eka tindhawu to hambana-hambana, eka vayingiseri na mikongomelo yo hambana-hambana, hi ndlela yo tlhontlhanyana: • Tirhisa ririmi hi ku ehleketisisa ku burisana ni van'wana hi mintokoto na ku titwa ka yena, (xik. a vulavula hi switwi na leswi a navelaka ku swi fikelela); • Tirhisa ririmi ku andlala miehleketo hi ndlela ya vutumbuluxi na vuanakanyi loko a hlamusela swo karhi (xik. switlhokovetselo, leswi a titwisaka xiswona hi vuyimbeleri); • Avelana miehleketo ni van'wana, hi tinhlokomhaka leti tlhontlhaka miehleketo hi ndlela leyi kombisaka mavumbelo lamanene; • Vutisa na ku hlamula swivutiso leswi tlhontlhaka miehleketo; • Vumba timhaka-nkulu ta ntiyiso, na mbhurisano wa kahle ku seketela mhaka ya yena; Giredi ya 5 Giredi ya 6 Switandati swa Maasesele KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 76 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 2 ku ya mahlweni Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa vuswikoti na maqhingha yo tihlanganisa ni van'wana, leswku a koya ku tirha entlaweni: • Ku nyiketana; • Ku tshama eka hungu leri a nga ka rona; • Ku vutisa swivutiso leswi yelanaka na mhaka; • Ku endla leswaku mburisano wu ya emahlweni; • Ku hlamula hi ndlela leyi faneleke mayelana na miehleketo ya van'wana, hi ku xixima ni ku titsongahata; • Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo ringanela; • Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi faneleke; • Ku komba ku xixima van'wana entlaweni; _ Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri, mayimelo, xikalu xa rito na ku twala ka rona, • Languta vayingiseri, na ku hunguta ku mbalambasa • Tirhisa swirho swa miri hi ndlela leyi faneleke, na mbonakalo lowunene wa xikandza, • Vulavulela ehenhla hi ndlela yo ringanela,a hefemula laha swi faneleke, a vulavula hi rivilo leri pimiweke. Giredi ya 4 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa vuswikoti na maqhingha yo tihlanganisa ni van'wana, leswaku a kota ku tirha entlaweni: • Ku nyiketana, ku tshama eka hungu leri a nga ka rona, ku vutisa swivutiso leswi yelanaka na mhaka, ku endla leswaku mburisano wu ya emahlweni. ku hlamula hi ndlela leyi faneleke mayelana na miehleketo ya van'wana, hi ku xixima ni ku titsongahata; • Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo ringanela; • Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi faneleke; • Ku komba ku ehleketela van'wana mayelana na timfanelo ta vona na matitwiweloya vona loko va tirha hi ntlawa. _ Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri, na vuswikoti bya ku andlala mhaka: • Famba-fambisa mahlo leswaku a vona vayingiseri hinkwavo; • Tirhisa swirho swa miri hi ndlela leyi faneleke, na mbonakalo lowunene wa xikandza; • Ringanisa mpfumawulo wa rito na rivilo ro vulavula, leswaku a kota ku tshikelela; • A gadza laha swi faneleke, ku va a lulamisa rivilo ra mavulavulelo ku ya hi swidingo swa vayingiseri. 77 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa vuswikoti bya ku tirhisana eka swiyimo swa mintlawa: • Ku pfumelelana leswaku munhu a kota ku nghena eka ku tirhisana entlaweni. • Ku nyika vuyelo lebyi hetisekeke byo ringanela; • Ku tirhisa thoni ni xikandza hi ndlela leyi faneleke; • Ku kombisa ku xixima ka ku hambana ka timhaka ta mfuwo na ta mahanyele ya vanhu. (xik. Ku pfumelelana na ku amukela mhaka ya ku hambana ka tindzimi, mintokoto, swikombiso); • Ku tirhisa ririmi lerinene eka tindhawu leti ku nga twananiwiki hi marito. _ Tirhisa hi ndlela leyi faneleke, swirho swa miri, na vuswikoti bya ku andlala mhaka: • Ku nga fularheli vayingiseri; • Ku hambanisa ku tlakuka ka rito na rivilo ra mavulavulelo leswaku ku va na ntshikelelo, na ku fikisa mhaka; • Ku languta vuswikoti, na mahundzisele ya yena ya mahungu, a ringeta ku tiantwsisa loko a lemuka ku tsana ko karhi. Giredi ya 5 Giredi ya 6 KU VULAVULA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 78 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 2 ku ya mahlweni Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke hi swikongomelo swo hambana-hambana, na vayingiseri vo hambana-hambana, hi ku: • Tirhisa ririmi hi mpimo lu faneleke wa ximfumo eka tindhawu leti a ti toloveleke (xik. thoni, nhlawulo wa marito na xitayela, mbulavurisano hi ku tirhisa swirho.) • Tirhisa ririmi eku hanyisaneni na vanhu van'wana. (ku kombela ku khomeriwa, swikombelo, ku khensa, ku seketela) • Thya, a ri karhi a papalata ku vavisa van'wana eka ku tirhisa ririmi ra xihlawu-hlawu. Giredi ya 4 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke, hi swikongomelo swo hambana-hambana, na vayingiseri vo hambana-hambana, hi ku: • Tirhisa marito na mavulavuleleo lama fanelaka, eka swiyimo swo ka anga swi tolovelanga; • Tirhisa xivumbeko xa vuvulavuri bya ririmi na swivulavulelo swa ririmi hi ndlela leyinene, eka tindhawu leti faneleke; • Tirhisa ririmi hi vukhetaku boxa ku titwaloku tolovelekeke, kambe ko tikanyana ko fana na na ku navela; • Lemuka no kanetana ni matirhiselo ya ririmi hi ndlela yo ka munhu a nga ehleketeli van'wana kumbe yo komba xihlawu-hlawu. 79 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Tirhisa marito na mavulavulelo lama faneleke, hi swikongomelo swo hambana-hambana, na vayingiseri vo hambana-hambana, hi ku: • Tirhisa ririmi hi mpimo wa mafundha, lowu fanelaka, eka swiyimo swo ka swi nga tolovelekanga, leswi tlhontlhaka swinene, a komba ku lemuka leswaku vayingiseri va hambana; • Kiringa ririmi ku ya hi swikongomelo swo hambana, swo fana na ku khorwisa, ku kaneta, ku hlohlotela, na ku yima na mhaka; • Nyika miehleketo yin'wana eka mhaka ya xihlawu-hlawu eka matirhisele ya ririmi. Giredi ya 5 Giredi ya 6 KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 80 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 3 Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Hlaya matsalwa swa swa laha Afrika-Dzonga, na swa le matikweni nan'wana, ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini, hi swikongomelo swo hambana: (xik. switlhokovetselo, mitsheketo, tibroxara na, tibuku to rifera) • Hlaya hi yexe hi ku tirhisa maqingha yo hambana yo hlaya no twisisa, lama ya faneleke, ku ya hi swikongomelo swo hambana. • Hlaya hi rivilo ku kuma mongo hi ku angarhela. • Hlaya hi rivilo ro xokolela ku kuma vuxokoxoko byo karhi. • Valanga pheji ya vundzeni, nhloko-mhaka,na xikombo, ku kuma mhaka hi ku angarhela. • Wa kumbetela, na ku pfuriwa xifuva hi leswi a swi kumaka etsalweni ku kuma nhlamuselo, na ku ehleketela mhaka. • Hlayela ehenhla, swi twala, ku ri na nsusumeto. _ Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla ka matsalwa swo langutiwa na swa matsalwa-nyingi, hi swikongomelo swo hambana. (xik. swifaniso, tiphositara, tikhathuni, na laha swi kumekaka kona, na tiCD sw.sw.): • Hlamusela hungu. Giredi ya 4 Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Hlaya matsalwa swa swa laha Afrika-Dzonga, na swa le matikweni nan'wana, ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini, hi swikongomelo swo hambana: (xik. switlhokovetselo, nhlahluvo wa tibuku, tinovhele to koma, mapapila ya mahungu, tibuku to rifera): • Hlaya hi yexe hi ku tirhisa maqingha yo hambana yo hlaya no twisisa, lama ya faneleke, ku ya hi swikongomelo swo hambana; • Hlaya hi rivilo ku kuma mongo hi ku angarhela; • Hlaya hi rivilo ro xokolela ku kuma vuxokoxoko byo karhi; • Valanga pheji ya vundzeni, nhloko-mhaka, na xikombo; • Tirhisa vutivi bya khale, kumbe na ku pfuriwa xifuva hi leswi a swi kumaka etsalweni ku kuma nhlamuselo, na ku ehleketela mhaka; • Endla mimepe ya switori kumbe ku fungha timhaka-nkulu, a landzelerisa nhlamuselo; • Hlayela ehenhla, swi twala, a ri karhi a lulamisa rivilo ku ya hi xikongomelo na vayingiseri. _ Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla ka matsalwa swo langutiwa na swa matsalwanyingi, hi swikongomelo swo hambana. (xik. swifaniso, tiphositara, tikhathuni, na laha swi kumekaka kona, na tiCD sw.sw.): • Bula hi hungu leri kumekeke; 81 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Hlaya na ku hlamula hi vuxopaxopi eka matsalwa ya swa laha Afrika-Dzonga, na swa le matikweni nan'wana, ya fikixini na yo ka ya nga ri ya fikixini: (xik. switlhokovetselo, tijenali, vutlhokovetseri, tinovhele maphepha-hungu, na tibuku mpfuno sw.sw); • Hlaya henhla na ku hlaya a miyerile, a ringanisa maqingha yo hambana yo hlaya, ku ya hi swikongomelo swo hambana; • Tirhisa maqingha lama faneleke yo hlaya na ku twisisa (ku valanga, ku xopaxopa, ku kumbetela, swipfula xifuva hi xiyimo, ku landzelerisa, ku twisisa). _ Languta na ku boxa miehleketo ya yena ehenhla ka matsalwa swo langutiwa na swa - matsalwanyingi, hi swikongomelo swo hambana. (xik. swifaniso, tiphositara, tikhathuni, na laha swi kumekaka kona, na tiCD sw.sw.): • Twisisa na ku bula hi hungu; Giredi ya 5 Giredi ya 6 Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 82 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Feyisi ya le Xikarhi 3 ku ya mahlweni Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: • Lemuka na ku bula hi thekiniki ya xigirafiki yo fana na muhlovo, dizayini, ku hlawuriwa ka swifaniso, sw.sw., na nkucetelo wa swona eka hungu leri tisiwaka. _ Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na matsalwa (swa ku hlamusela timhaka, swa bya vutshila, swo langutiwa, swa matsalwa-nyingi) a nyika na swikombiso. _ Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na matsalwa. _ Hlamusela hilaha nhlawulo wa marito na swihlawulekisi swa xigirafiki swi kucetelaka muhlayi hakona. _ Kombisa ku twisisa na ku bula hi swiyenge swo fana na mhaka-nkulu, swimunhuhatwa, mbangu na kungu eka matsalwa ya fikixini. Giredi ya 4 Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: • Lemuka na ku bula hi thekiniki ya xigirafiki yo fana na muhlovo, ku hlawuriwa ka swifaniso, tinxaka na tisayisi ta maletere, tisimbulu, na maandlalelesw.sw. _ Hlamusela ku titwa ka yena mayelana na matsalwa (swa ku hlamusela timhaka, swa bya vutshila, swo langutiwa, swa matsalwa-nyingi) a nyika na swikombiso. _ Hlamusela na tlhantlha leswi a titwisaka xiswona, hi matsalwa. _ Hlamusela hilaha vatsari na vavutshila bya swa voniwa va tihlanganisaka hakona hi tindlela to hambana, na tindlela leti va tumbuluxaka mavonelo yo hambana ya vutomi hi ku tirhisa ririmi na swihlawulekisi swa leswi langutiwaka. _ Komba ku twisisa matsalwa ya fikixini: • Va bula hi miehleketo-nkulu, kungu, mbangu, na swimunhuhatwa; • Kota ku thumba mhaka mayelana na kungu na swimunhu-hatwa; • Bula hi tinhlokomhaka na timhaka tin'wana, a nyika na miehleketo ya yena, hi ndlela leyinene. 83 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: • Lemuka na ku bula hi thekiniki yo fana na timboni na nkucetelo wa mpfumawulo, ku hlawuriwa ka swifaniso, tiengele ta khamera, xivumbeko na dizayini, tigirafiki sw.sw., na nkucetelo wa swona eka muvoni. _ Hlamusela ku twisisa na ku titwa ka yena mayelana na matsalwa, a seketela hi leswi swi humaka etsalweni kumbe swa ntokoto wa yena. _ Hlamusela hilaha tithekiniki leti tirhisiwaka hi vatsari, tidizayinara ta xigirafiki na vateki va swifaniso, ti tumbuluxaka mavonelo yo karhi ya vutomi, na ku susumetela muhlayi muhlayi eka swiyimo swo hamban-hambana. _ Komba ku twisisa matsalwa, leswi ya kuceterisaka xiswona vutomi bya vona, xikongomelo na leswi ya tirhisaka swona: • Hlamusela nkongomelo, kungu, mbanbu na vumunhuhato; Giredi ya 5 Giredi ya 6 KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 84 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 3 ku ya mahlweni Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Kumbetela swivangelo swa swiendlo exitorini. _ Hlamusela hilaha vatsari na vavutshila bya swa voniwa va tihlanganisaka hakona hi tindlela to hambana, na tindlela leti va tumbuluxaka mavonelo yo hambana ya vutomi hi ku tirhisa ririmi na swihlawulekisi swa leswi langutiwaka. _ Komba ku twisisa matsalwa ya fikixini. _ Twisisa marito,na ku hlamusela hilaha nhlawulo wa marito swifananiso, na mpfumawulo, swi kucetelaka switlhokovetselo, switori na matsa-nyingi, hakona. (xik. swifaniso swa marito, mafenya). _ Lemuka swivumbeko swo hambana swa matsalwa,matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na vayingiseri vo hambana va matsalwa. • Paluxa swikongomelo swo hambana swa matsalwa (xik. swipichi, switori, switlhokovetselo, swinavetiso). • Paluxa hilaha swivumbeko swo hambana swa matsalwa swi lulamisiweke hakona. • Paluxa hilaha ririmi na mpimo wa mafundha eka mavulavulelo (rhejistara) swi hambanaka hakona, ku ya hi swikongomelo na vayingiseri vo hambana. • Paluxa matirhiselo ya ririmi eka tinxaka to hambana ta matsalwa. Giredi ya 4 Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Kombisa ku twisisa,na ku lemuka , na ku bula hi swiyenge swo fana na mongo, simunhuhatwa, mbango na ku ndlandlamuka ka hungu, eka matsalwa ya fikixini. _ Twisisa marito, na ku hlamusela hilaha vatsari va tirhiseke ririmi ku fikelela ku titwa ko karhi (swifananiso, maencisi sw.sw.) _ Lemuka swivumbeko swo hambana swa matsalwa, matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na vayingiseri vo hambana va matsalwa: • Paluxa ndlela leyi matsalwa yo hambana hambana ya lulamisiweke hakona. (xik. mitsheketo, mapapila, nhlahluvo wa tibuku); • Paluxa hilaha swivumbeko swo hambana swa matsalwa swo fana na fikixini ya sayense, switori swa swikholwa-kholwana; 85 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: • Va bula hi mavonelo ya mutsari, leswi nhlamuselo yi humisaka xiswona, na ndlela leyi muhlati a susumetisiwaka xiswona, (xik. xana mutsari u hlamusela xitori lexi tanihi muhlaleri kumbe a ri endzeni ka mhaka? U titwa njhani hi swimunhuhatwa-nkulu? U va twela vusiwana kumbe wa va sandza? Xana mutsari u swi kotisa ku yini ku ku fikisa eka xiyimo xexo?). _ Lemuka swivumbeko swo hambana swa matsalwa, matirhiselo ya ririmi, xikongomelo, na vayingiseri vo hambana va matsalwa: • Paluxa no hlela rixaka na ku tirhiseka ka ririmi na mpimo wa mafundha eka mavulavulelo (rhejistara) eka vayingiseri lava swi va kongomeke; • Paluxa na ku hlela swihlawulekisi swa tinxaka to hambana ta matsalwa (xik. Malongoloxelo na swikhedza-khedza leswi tirhisiweke eka tinxaka nxaka ta switlhokovetselo, tibayogirafu, tinxaka to hambana ta tiatikili ta tinyuziphepha sw.sw.). Giredi ya 5 Giredi ya 6 Switandati swa Maasesele KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 86 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 3 ku ya mahlweni Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Paluxa na ku kanela swa risima eka matsalwa,mayelana na swa ndhavuko, swa ku hanyisana ka vanhu,timhaka ta mbango na swa vumunhu. (dyondzo eka xitori, na ntiyiso wa swona eka timhaka to hambana, timhaka ta ndzinaniso eka swiyimo na swimunhuhatwa sw.sw.). _ Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa ya timhaka: • Paluxa no seketela miehleketo-nkulu; • Handza vuxokoxoko byo karhi eka matsalwa yo fana na swiviko swa maxelo,minkarhi ya bazi, mimepe, sw.sw; • Landzelela swileriso swo koma leswi tsariweke, na swileriso swa ndlela. Giredi ya 4 Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: • Kombisa swikongomelo swo hambana swa matsalwa, na ku tlhantlha leswi ririmi na mpimo wa mafundha eka mavulavulelo swi hambanaka hakona, ku ya hi swikongomelo na vayingiseri vo hambana. _ Paluxa na ku kanela swa risima eka matsalwa, mayelana na swa ndhavuko, swa ku hanyisana ka vanhu,timhaka ta mbango: • paluxa na ku kanela. mavonelo: xikongomelo xa wona na ku titwa loku tumbulukaka; • Lemuka na ku kanela mavonelo yo voyamela tlhelo rin'we ya matlilapisi, na leswi ya tumbuluxisiwaka xiswona; • Kanela na ku pimanisa leswi timhaka ta mahanyelo ya vanhu na ta ndhavuko ti khomisiwaka xiswona hi vatsari vo hambana ehenhla ka tinhlokomhaka to hambana. _ Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa ya timhaka: • Paluxa no seketela miehleketo-nkulu,a fungha vuxokoxoko byo karhi, na ku songa timhaka. • Hlaya na ku landzelela swileriso leswi yaka swi ri karhi swi tika, na swiletelo swo kombisa ndlela, ku ri na mpfuno wutsongo. 87 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Paluxa no xopaxopa swa risima eka matsalwa, mayelana na swa ndhavuko, swa ku hanyisana ka vanhu: • Paluxa ku ku tumbela ka hungu ra mutsari, hikuva swi ri na xikongomelo kumbe ku ri hava xikongomelo; • Lemuka mavonelo yo hambana eka tsalwa rin'we ro tikanyana, anyika na vonelo ra yena, hi ku tirhisa vumbhoni bya tsalwa; • Kanela hi ku anama ka swa risima swa mahanyelo ya vanhu na swa mfuwo eka matsalwa; • Tlhantlha a kombisa mbuyelo wa matlilapisi, mboyamela-tlhelo rin'we, na xiya hi mani (prejudice) eka matsalwa, a hlamusela leswaku swi nga soriwa na ku kanetiwa njhani, na ku nyika miehleketo ya yena, hi ku swi seketela. _ Twisisa na ku hlamula hi mfanelo eka matsalwa ya timhaka: • Songa miehleketo-nkulu, na miehleketo yo seketela; • Hlawula na ku rhekhoda timhaka ta nkoka, hi ndlela leyi faneleke; • Landzelela swileriso swo tika, na swiletelo swo kombisa ndlela, ku ri hava ku pfuniwa. Giredi ya 5 Giredi ya 6 KU HLAYA NI KU LANGUTISA Mudyondzisi u kota ku hlaya no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke, na hi vuxoperi eka nkoka wa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 88 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 3 ku ya mahlweni Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Hlamusela matsalwa yo olova lama langutiwaka (xik. matafula, tichati, tiphostara tigirafu na mimepe.) a cinca tsalwa ri suka eka xivumbeko xo karhi,ri va.hi xivumbeko xin'wana (xik. girafu yi va ndzimana yo hlamusela). _ Hlawula matsalwa lama faneleke ku kuma ku kuma vutivi, eka tidikixinari, tienstlophediya ta vana, na tibuku to rifera. Giredi ya 4 Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Hlamusela matsalwa yo tikanyana lama voniwaka (xik. matafula, tichati, tiphostara tigirafu na mimepe.) a cinca tsalwa ri suka eka xivumbeko xo karhi, ri va.hi xivumbeko xin'wana (xik. girafu yi va ndzimana yo hlamusela). _ Hlawula matsalwa lama yo hlaya, na ku tirhisa vuswikoti bya ku lavisisa ku kuma vutivi eka tidikixinari, tibuku na tibuku-mpfuno to huma eka swihlovo swa le migangeni na le ka matsalwa ya xiiletroniki. (laha swi nga kona). 89 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hiloko mudyondzisi a: _ Hlamusela na ku tlhantlha vuxokoxoko eka matsalwa ya xigirafiki. (mimepe, tigirafu ta layini, tigirafu ta bara, na tichati ta phayi.) a cinca ttimhaka ti suka eka xivumbeko xo karhi, ti va.hi xivumbeko xin'wana. _ Hlawula matsalwa lama ya faneleke, ku enetisa swidingo swa yena na ku kuma vutivi, eka swihlovo swa le migangeni na le ka matsalwa ya xiiletroniki. (laha swi nga kona). Giredi ya 5 Giredi ya 6 KU TSALA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana hambana Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 90 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 4 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tsala matsalwa yo hambana-hambana mayelana na swikongomelo na vayingiseri vo hambana: • Tsala hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa, xo anakanya no tumbuluxa. (xik. mapapila, tindzimana ta mahlamuselelo ya swilo, sw.sw.); • Tsala matsalwa yo ka ya nga ri ya ximfumo ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni eka vahlayi (xik. swiviko swo koma, swileriso sw.sw.); • Tsala na ku dizayinamatsalwa ya vuhaxi yo hambana-hambana (xik. Tiphositara, tikhatuni, tiburoxara to olova.); • Hundzuluxa timhaka ku suka eka xivumbeko xin'wana ti ya eka xin'wana. (xik. matsalwa yo tsariwa ya vatigirafu). Giredi ya 4 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tsala matsalwa yo hambana-hambana mayelana na swikongomelo na vayingiseri vo hambana: • Tsala hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa, xo anakanya no tumbuluxa. (xik. Tijenali, vutlhokovetseri); • Tsala matsalwa yo ka ya nga ri ya ximfumo ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni no va na nhloko na ncila, eka vahlayi vo hambanahambana (xik. Tinothisi na swiviko); • Tsala na ku dizayina matsalwa yo langutiwa, ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni na hi vutshila (xik. swinavetiso, mapapila ya mahungu, mepe wu ri na swifanisona tilebulu.) • Hundzisa timhaka ku suka eka xivumbeko xin'wana ti ya eka xin'wana. (xik. Girafu yi va mahungu yo tsariwa.). 91 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tsala matsalwa yo hambana-hambana mayelana na swikongomelo na vayingiseri vo hambana: • Tsala hi xikongomelo xo valanga, xo huhwisa, xo anakanya no tumbuluxa. (xik. dayari, mafenya, xitori, switlhokovetselo, mitsheketo, na n'wangulano); • Tsala matsalwa yo ka ya nga ri ya ximfumo ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni no va na nhloko na ncila, eka vahlayi vo hambanahambana (xikswiviko swa vulavisisi, papila ro ya eka phepha-mahungu, swileriso swa xithekiniki); • Tsala na ku dizayina matsalwa yo langutiwa, ku humelerisa miehleketo yi va erivaleni na hi vutshila hi ku, nkucetelo wa mpfumawulo, tigggirafiki na tidizayini swa vahlayi vo hambana, (xik. CD na tikhavhara ta tibuku, swinavetiso swa TV. Kumbe Xiya ni moya, papila ra mahungu, mepe wu ri na swifaniso); • Kombisa ku twisisa switayele swo hambana na mpimo wa ririmi ra malwandla (rhejisitara) Xik. (Hundzisa timhaka ku suka eka xitori ku ya eka hungu ra nyusiphepha); • Ehleketa na ku hlahluva switsariwa na switumbuluxiwa. Giredi ya 5 Giredi ya 6 Switandati swa Maasesele KU TSALA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana hambana Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 92 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 4 ku ya mahlweni Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya yena hi ku tirhisa ku tsala: • Hlawula na ku tlhantlha nhloko-mhaka, a bubutsa miehleketo, a yi longoloxa hi ku tirhisa mimepe ya miehleketo, tichati ta nandzerisano na minxaxamelo. • Longoloxa miehleketo, yi va tindzimana, a tirhisa swivulwa swo olova na swivulwa-nkatsano. • Humesa mpfapfarhuto wo sungula hi vulemuki bya ririmi na matsalelo lama faneleke xikongomelo xo kathi na vayingiseri vo karhi. • Pfuxeta ntirho hi ku tirhisa vulemuki bya yena n'winyi bya matirhisele lamanene ya ririmi, malongoloxelo na xitayili, na vuyelo byo huma eka vadyondzi-ku lobyena/kumbe mudyondzisi. • Languta na ku gayela mpfapfarhuto wo hetisela wa tsalwa hi languta mbulavulo,mafunghelo, mapeletele, na vuyelo byo huma eka - vadyondzikulobye na muddyondzisi. • Humesa mpfapfarhuto wo hetelela wa tsalwa • Humesa mbonakariso wo hetelela wa tsalwa ra yena lowu katsaka vuyelo byo huma eka vadyondzi-kulobye na mudyondzisi. _ Kombisa ntirho hi ku tsala kahle swi vonakala ni ku hlayeka, na xivumbeko lexinene, swo fana na tinhlokomhaka, ku humesa tindzimana hi mfanelo, sw.sw.. Giredi ya 4 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya yena hi ku tirhisa ku tsala: • Tlhantlha na ku xopaxopa nhloko-mhaka, a bubutsa miehleketo, a yi longoloxa hi ku tirhisa mimepe ya miehleketo, tichati ta nandzerisano na minxaxamelo. • Ndlandlamuxa nhloko-mhaka hi ku tirhisa swihlovo swa vutivi leswi faneleke, a hlawula timhaka leti faneleke no longoloxa miehleketo. • Humesa mpfapfarhuto wo sungula wu ri na mhaka-nkulu, na tindzimana to seketela leti vumbiweke kahle. • Tirhisa swivulwa swo olova, swa nkatsano na swa mpfilungano, hi ku lemuka xikongomelo xo karhi na vahlayi. • Pfuxeta ntirho a kongomisa eka vundzeni, ririmi leri faneleke, malongoloxelo na xitayili, na vuyelo byo huma eka vadyondzi-ku lobyena/kumbe mudyondzisi. • Languta na ku gayela mpfapfarhuto wo hetisela wa tsalwa Humesa mpfapfarhuto wo hetelela wa tsalwa. • Humesa mbonakariso wo hetelela wa tsalwa ra yena, a. ehleketisisa hi nhlahluvo wa rona. _ Humesa ntirho lowu tsariweke kahle swi vonakala ni ku hlayeka, a tshikelela eka maveketelele, (xik. Pheji ra khavhara, vito, sw.sw, na tigirafiki leti faneleke.) 93 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Ndlandlamuxa na ku longoloxa miehleketo ya yena hi ku tirhisa ku tsala: • Bubutsa miehleketo, a yi longoloxa hi ku tirhisa mimepe ya miehleketo ku kuma nhlokomhaka, Ndlandlamuxa miehleketo hi ku tirhisa swihlovo swo hambana ,a hlawula timhaka leti faneleke no longoloxa miehleketo hi ku tirhisa maqhingha yo fana na mimepe ya miehleketo, tichati ta nandzelelano, tigiridi, sw.sw.) • Humesa mpfapfarhuto wo sungula, hi ku lemuka Mmhaka-nkulu, na ririmi leri faneleke xikongomelo xo karhi na vahlayi. • Pfuxeta ntirho a kongomisa eka ku antswisa ririmi, malongoloxelo na xitayili, na vuyelo byo huma eka vadyondzi-ku lobyena/kumbe mudyondzisi. • Endla mimpfapfarhuto yo tala hilaha a nga swi kotaka hakona. • Nyika vuyelo eka vadyondzi-kulobye, hi ntwelo, hi ku pfumelelana ni leswi va swi endleke. • Gayela hi vuxoperi makumu ya ntirho, a wu kambela kun'we na vadyondzi-kulobye na mudyondzisi. _ Humesa ntirho, a tshikelela eka ku tsariwa kahle swi vonakala ni ku hlayeka, na ntlakuso wa maveketelele, (xik. Khavharapheji ra vundzeni, maandlalelo, swifaniso leswi faneleke na tigirafiki. sw.sw.) Giredi ya 5 Giredi ya 6 Switandati swa Maasesele KU TSALA Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana hambana Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 94 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 4 ku ya mahlweni Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo hambanahambana: • Xiyimo xa rito ??Hlawula marito yo hambana hambana lama ya humaka eka ntokoto wa ririmi, migingiriko, matsalwa, mbhurisano na vanghana ni van'wana vanhu. • Xiyimo xa xivulwa ??Lehisa swivulwa hi ku engetela mabumabumeri na maengeteri; a hlamusela swivulwana na swivulwa hava. ??Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wun'wana hi ndlela yin'we na hi mfanelo. • Xiyimo xa ndzimana ??Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku vumba ndzimana leyi vumbaneke yo twisiseka. ??Tirhisa vuvulavuri mapeletele na mafunghele lamanene. Giredi ya 4 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo hambana-hambana: • Xiyimo xa rito: ??Hlawula na ku ringeta marito yo hambana hambana lama ya humaka eka swihlovo swo hambana, ??Kamba marito eka dikixinari na therasarusi • Xiyimo xa xivulwa: ??Lehisa swivulwa hi ku engetela mabumabumeri; swivulwana na swivulwana hava swa mahlawuri, swa maengeteri, swa riviti, ??Tirhisa marito ya munhu wo sungula, na marito ya munhu wa vunharhu hi ndlela leyi pfunaka, ??Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wun'wana hi ndlela yin'we na hi mfanelo • Xiyimo xa ndzimana: ??Tsala xivulwa xa nhloko-mhaka, a katsa timhaka leti faneleke, ku vumba ndzimana leyi vumbaneke yo twisiseka, ??Kombisa tindlela to hambana-hambana to hlanganisa ni ku lulamisa swivulwa, ??Tirhisa vuvulavuri mapeletele na mafunghele lamanene. 95 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tirhisa vutivi bya ririmi eka swiyimo swo hambana-hambana: • Xiyimo xa rito: ??Hlawula na ku ringeta marito yo hambana hambana lama ya humaka eka swin'wana swiyenge swo dyondza na swiyenge swin'wana swa nkoka, ntoko, leswi humelerisaka nhlamuselo hi ku hetiseka na ku kongoma, ??Peleta marito ya ntolovelo kahle, na ku kambisisa mapeletelo ya marito mantshwa. • Xiyimo xa xivulwa: ??Tirhisa swivulwa-nkatsano na swivulwa mpfilungano swo hambana-hambana. ??Lehisa swivulwa hi ku engetela; mahlawuri na maengeteri: na swivulwana na swivulwana hava swa mahlawuri, swa maengeteri, swa riviti. ??Suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wun'wana hi ndlela yin'we na hi mfanelo. ??Tirhisa. ??Cinca-cinca malongoloxele ya marito ku kombisa ntshikelelo no vonakarisa. • Xiyimo xa ndzimana: ??Tsala xivulwa xa nhloko-mhaka, a katsa timhaka leti faneleke, ku vumba ndzimana leyi vumbaneke yo twisiseka. _ Kombisa tindlela to hambana-hambana to hlanganisa tindzimana,swi katsa na tigirafiki leti faneleke ku vumba tsalwa leri hetisekeke. Giredi ya 5 Giredi ya 6 KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 96 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 5 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa: • Tirhisa ririmi ku ehleketisisa: lemuka xivangelo na makumu ya matsalwa. • Hlela timhaka xivangelo na xitandhaku eka matsalwa yo tsariwa, na ririmi leri tirhisiweke ku swi hlamusela. • Hlawula eka maendlelo yo karhi a hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini a hlawule lama a ma hlawuleke. • Kumbetela tinhlamuselo leti nga tumbela, a hlamusela leswaku nhlamuselo leyi u yi kumisa ku yini. _ Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga: • Vumba swivutiso ku pfuneka ku kuma timhaka leti a tilavaka. • Lemuka swihlovo leswi faneleke swa vutivi. • Tsavula timhaka hi ku tirhisa na marito-nkulu na tikhonsepte. • Hlawula na ku valanga swihlovo swo hambanahambana mayelana na mavonelo yo hambana ya nhloko-mhaka. _ Hlela timhaka: • Bula na ku pimanisa timhaka leti kumekeke eka swihlovo swo hambana. • Hlawula miehleketo leyi faneleke. • Tsavula swikombiso eka tinhlamuselo. • Veketela timhaka hi nongonoko lowu faneleke. • Komisa timhaka hi tindlela to hambana. (xik. tidayagiramu, tindzimana, mimepe ya miehleketo, matafula.) Giredi ya 4 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa • Lemuka timhaka ta xivangelo na xitandhaku eka matsalwa yo tsariwa na ya nomo, a hlamusela na vuxaka. bya kona. • Pimanyeta ku ya timhaka leti a nga na tona. • Hambanisa exikarhi ka ku vuyeriwa na ku lahlekeriwa. ka xa n'wa-nchumu, a seketela. • Vutisa na ku tumbuluxa mavonelo yo hambana-hambana mayelana na tinhlokomhaka ta ntolovelo. • Kanela hi nkucetelo wa vundzeni mayelana na mahungu. _ Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga: • Vumba swivutiso swo fanela ku pfuneka ku letela eka nhloto wa timhaka. • Ku hndzuluxa swivutiso ku kuma timhaka to tala leti fanelaka. • Hlamusela hilaha tiinthaviyu ti tirhisaka xiswona, yi ri ndlela yo kuma timhaka. • Handza timhaka eka swihlovo swinwana swa leswi faneleke. _ Hlela timhaka: • Hlengeleta na ku ntlawahata miehleketo leyi faneleke, a seketela. • Hambanisa swo katsakanyiwa na swo kongoma • Veketela timhaka hi nongonoko ehansi ka tinhloko-mhaka to hambana. • Landzelerisa magoza kumbe timhaka hi ndlela yo twala a seketela. 97 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Switandati swa Maasesele Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: _ Ku tirhisa ririmi ku ehleketa na ku ehleketisisa • Hambanisa xivangelo na xitandhaku eka matsalwa yo yo hambana eka timhaka ta nkatsano wa kharikhulamu. • Boxa miehleketo na ku yi seketela hi vumbhoni byo tiya. • Tumbuluxa nkaneto wo ringanela mayelana na timhaka leti fanelaka no tlhontlha. • Yelanisa na ku hambanisa mavonelo yo hambana, a seketela. • Vutisa ntiyiso na nkucetelo wa vundzeni, na xiyimo xa mutsari. _ Tirhisa ririmi ku lavisisa ni ku valanga: • Vutisa swivutiso swo flhontlha, na ku lava tinhlamuselo tin'wana. • Vutisa swivutiso leswi landzelerisaka ku kuma tinhlamulo to enta. • Kanela ntiyiso wa timhaka hi ku pimanisa na swihlovo swinwana. • Pimanisa hilaha tindzimi to hambana ti paluxaka tikhonepte to hambana ta swiyenge swo dyondza. _ Hlela timhaka: • Ntlawahata timhaka na ku hlamusela maendlelo, a nyika swikombiso swo huma eka eka swiyenge swo dyondza swo hambana. • Hambanisa no pimanisa timhaka na miehleketo, a seketela. • Hlanganisa miehleketo yo huma eka swihlovo swo hambana, yi va mhaka yin'we yo khomana. Giredi ya 5 Giredi ya 6 KU EHLEKETA NO EHLEKETISISA Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a hlela ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 98 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 5 ku ya mahlweni Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • Nyika swiboho mayelana na timhaka, no songa _ Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo tumbuluxa: • n Vhumba leswi swi nga ta landzela eka xitori, kumbe leswi nchumu wu nga ta hetisisiwa xiswona ku ya hi vumbhoni lebyi nga hlengeletiwa. • Tumbuluxa leswi nga humelelaka kumbetimhaka to karhi eka xiyimo xo karhi. • Kuma tindlela to hambana to andla miehleketo, a tirhisa thesarasi na ku hlamusela swikhedza-khedza swa ririmi. Giredi ya 4 Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • Landzelerisa timhaka ti huma tindzimana, matafula, tichati kumbe mfaniso wo tsariwa na wa xigirafiki. • Hlahluva na ku nyika swiboho, a seketela. _ Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo tumbuluxa: • n Vhumba leswi swi nga ta landzela kumbe mbuyelo kumbe makumu ya nongonoko wa magoza. • Tumbuluxa leswi nga humelelaka eka xiyimo xokumbeteriwa. • Tirhisa leswi nga humelela khale, na tidyondzo ku swi nkarhi lowu taka • Ringeta hi nkucetelo wa swo langutiwa na mpfumawulo ehenhla ka ririmi. • Valanga vuxaka bya marito na tikhonsepte ku kuma mavonele mantshawa ehenhla ka tinhloko-mhaka. 99 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi swi tiva hi loko mudyondzi a: • Tsema mhaka na ku ku bumabumela. • Hundzuluxa timhaka ti suka eka ririmi rin'wana ti ya eka rin'wana. • Hundzuluxa xivumbeko xa timhaka (xik ku suka, eka matafula, ya va hi xivumbeko xo tsariwa, matafula ya va tigirafu. _ Tirhisa ririmi ku ehleketa hi ndlela yo tumbuluxa: • Hlamusela swivono swa le miehleketweni endhaku ko hlaya kumbe ku yingisa tsalwa. • Tumbuluxa na ku hlamusela mbuyelo kumbe lowu laviwaka, kumbe mahetiselo. • Vhumba na ku nyika kombisa maendlelo man'wana loko a ololoxa swiphiqo. • Ringeta swa ririmi hi tindlela to hambana, swo fana no vumba marito mantshwa ya tikhonsepte, hi tindzimi to hambana-hambana. Giredi ya 5 Giredi ya 6 XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA RIRIMI Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri ku tumbuluxa na ku hlamusela matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 100 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 6 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tirha na marito: • Tirhisa swirhangi,misinya na swilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito. • Kambisisa matumbulukele ya marito (xik. Marito lama lombiweke eka xibunu, eka tindzimi ta vantima). • Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena n'winyi. • Tirhisa milawu ya mimpfumawulo na mapeletelo ku peleta marito hi mfanelo. • Kambisissa mapeletelo eka dikixinari. _ Tirha na swivulwa: • Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka xivulwa. • Tirhisa mahlanganisi ku vumba swivulwa nkatsano (xik. U tirha ngopfu leswaku a ta hakeriwa.) • Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na xiendliwa. • Tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana hi nfanelo (switatimende, swivutiso, swileriso) Komba na ku tirhisa maviti, maendli, maengeteri, mahlawuri. • Tirhisa marito ya munhu wo sungula na ya munhu wa vunharhu. • Twarisa hi mfanelo (Xik. Xivutiso). _ Tirha na tsalwa: • Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku ndlandlamuxa tindzimana to khomana. • Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na 'na' Giredi ya 4 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tirha na marito: • Tirhisa swirhangi,misinya na swilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito. • Kambisisa matumbulukele ya marito (xik. Marito lama lombiweke eka xinghezi, eka tindzimi ta vantima). • Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena n'winyi. • Tirhisa milawu ya mimpfumawulo na mapeletelo ku peleta marito hi mfanelo. _ Tirha na swivulwa: • Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka xivulwa. • Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na xiendliwa, laha ku nga hava nhloko-mhaka na xiendliwa (kambe swi tikomba exivulweni. • Komba na ku tirhisa maviti, masivi, mahlayi, na mahlanganisi.) • Tirhisa marito ya munhu wo sungula na ya munhu wa vunharhu eka mbulavulo. • Fungha hi mfanelo (Xik. Katsakanya matirhiselo ya mafunghelo lawa se a ma dyondzeke). _ Tirha na tsalwa: • Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku ndlandlamuxa tindzimana to khomana. • Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na hikokwalaho, na masivi. 101 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Tirha na marito: • Tirhisa swirhangi, misinya na swilandzi/swilungeleriwa, ku vumba marito. • Kambisisa matumbulukele ya marito (xik. Marito lama lombiweke eka tindzimi tin'wana ta xintima, eka tindzimi ta vantima). • Rhekhoda marito eka dikixinari ya yena n'winyi. • Tirhisa milawu ya mimpfumawulo na mapeletelo ku peleta marito hi mfanelo. _ Tirha na swivulwa: • Kombisa nhloko-mhaka na xiendliwa eka xivulwa. • Tirhisa switwananisi swa nhlokomhaka na xiendliwa, laha ku nga hava nhloko-mhaka na xiendliwa (kambe swi tikomba exivulweni). • Komba na ku tirhisa maviti, masivi, mahlayi, na mahlanganisi.) • Tirhisa minkarhi yo tikanyana hi mfaneloTirhisa swivulwa-mpfilungano. • Mafunghelo, khoma yi hambanisa xivulwa hosi na xivulwa nandza. _ Tirha na tsalwa: • Tirhisa nhloko-mhaka na swivulwa swo seketela ku ndlandlamuxa tindzimana to khomana. • Hlanganisa swivulwa eka ndzimana leyi khomaneke xik. mahlanganisi yo fana na hambiswiritano, na masivi. Giredi ya 5 Giredi ya 6 XIVUMBEKO NA MATIRHISELO YA RIRIMI Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo, marito na vuvulavuri ku tumbuluxa na ku hlamusela matsalwa. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 102 Mbuyelo wo dyondza wa Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi 6 ku ya mahlweni Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: _ Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya xitayele: • Tirhisa swivulavulelo na swivuriso hi mfanelo • Tirhisa mpimo wo karhi wa ririmira mafundza/ro ka ri nga ri ra mafundza (rhejistara). • Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fa na na swifananisi (xik. I mbyana). _ Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha xik. valanga tindlela to hambana to kombela munhu ku endla swo karhi. (tirhisa fanele, kombela sw.sw.) na vuxaka bya swona eka muvulavuri na muyingiseri, na ku xana swi nge kambisisiwi ke? _ Tirhisa ririmi (xik. mbulavulo hi ku tirhisa munhu wo sungula, na wa vunharhu, switekatekana, swivuriso, mafundza na ku pfumaleka ka mafundza, swifananisi). Giredi ya 4 Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: • Cinca ku suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wunwana ku nga ri na ku karhateka. _ Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya xitayele: • Tirhisa swivulavulelo na swivuriso hi mfanelo • Tirhisa ririmi leri yelanaka na vayingiseri, xikongomelo na vundzeni (xik. mpimo wo karhi wa ririmi ra mafundza/ro ka ri nga ri ra mafundza (rhejistara). • Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fana na vumuhuhahi (malangavi ya heta yindlu). _ Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha xik. valanga ririmi leri tirhisiweke, na swifananiso, eka timhaka leti tumbuluxakavutlilapisi bya rixaka, rimbewu na swin'wana. _ Tirhisa ririmi(marito yo fana na mahlayi, mahlanganisi, xivulwa-hosi, vayingiseri/vahlayi,minkarhi, vumunhuhati.) 103 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Switandati swa Maasesele Switandati swa Maasesele Feyisi ya le Xikarhi Hi tiva leswi hiloko mudyondzi a: • Cinca ku suka eka nkarhi wun'wana wa riendli ku ya eka wunwana ku nga ri na ku karhateka. _ Ndlandlamuxa ku lemuka na matirhisile ya xitayele: • Tirhisa swivulavulelo na swivuriso. • Hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini ririmi ri cinca ku ya hi vayingiseri, xikongomelo na vundzeni (xik. mpimo wo karhi wa ririmi ra mafundza/ro ka ri nga ri ra mafundza (rhejistara). • Twisisa na ku tirhisa ririmi ro gega. Ku fana na xigego (I mbyana). _ Ndlandlamuxa ku ku lemuka ririmi ro tlhontlha xik. valanga ririmi leri tirhisiwekewaka eka na swinavetiso, ku hi susumeta ku xava swilo leswi hi nga swi laviki, se swi onha mbangu. _ Tirhisa ririmi (marito yo fana na, xivulwa-hosi, xivulwa-nandza, mahlanganisi.) Giredi ya 5 Giredi ya 6 Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 104 Feyisi ya le Xikarhi CHAPTARA YA VUMUNE FEYISI YA LE HENHLA (GIREDI 7-9) MANGHENELO Eka xiyimo lexi vadyondzi va tiyisisa leswi va swi dyondzeke eka tigireyidi ta le hansi, na ku tilulamisela dyondzo ya le mahlweni ni ndhawu ya ntirho. Vadyondzi va tilulamisela ku va vagingiriki va xiviri eka ndhawu leyi yo pfumala xihlawuhlawu,ku tinyiketela ku tirha hi swiphiqo swa ndhawu ni lomu va tshamaka kona hi ku hloma nyimpi yo lwa na vuvabyi bya HIV/AIDS. Ni ku va ni xiave eku tumbuluxeni ka tindlela letinene. Va fanele ku tirhisa ririmi eka swa vona, swa tiko, swa ximfumo ku katsa ni swa dyondzo. Hi ku tirhisa ririmi, vadyondzi va fanele va tivisiwa hi: _ Ntirho-vutomi na minkarhi yo dyondza va ya emahlweni, na _ Timfanelo ta vona na vutihlamuleri tani hi vaaka-tiko eka tiko ra xidemokhirasi na mimfuwo yinyingi yo hambana. Xipakaniso Xikongomelo/xipakaniso eka Xiyimo lexi i ku tiyisisa na ku anamisa ririmi na letheresi. Hi ku hela ka Gireyidi ya 9, vadyondzi va fanele ku va va: _ Kota ku hlaya no tsala hi swikongomelo swo tala, swa mafundha na swa vunghana, swa ntshungu na swa vona vini. _ Ri vahlayi lava nga tiyimisela, lava ovekaka hi ku olova, va kota ku tikumela ni ku tilangutisela timhaka hi ku anama va pima ni nkoka wa tona. _ Ri na tinghitsi, va yingisela hi vuxoperi na ku va swivulavuri leswi nga ni vutitshembi, va ehleketela vayingiseri va vona. _ Kota ku tlhantlha ririmi, va twisisa leswi ri tirhisaka xiswona, va ri tirhisa eka swikongomelo swa vona. 105 Xitsonga - Ririmi ra le kaya Feyisi ya le Henhla Mimbuyelo Mbuyelo wo dyondza wa 1: ku yingisela Mudyondzi u kota ku yingiselela ku kuma timhaka na ku tiphina a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka tindhawu to hambana-hambana. Vadyondzi va ta yingisela hi ku gingirika, hi ku twela van'wana na hi vuxoperi eka tinxaka-xaka ta matsalwa, va endla minkomiso, va rhekhoda ni ku hlamula hilaha swi faneleke. Mbuyelo wo dyondza wa 2: ku vulavula Mudyondzi u kota ku vulavula hi vutitshembi na hi ndlela leyi pfunaka eku vulavuleni eka tindhawu to hambana-hambana. Vadyondzi va ta vulavula hi vutitshembi entshungwini, na ku vulavurisana ni van'wana hi ndlela leyi faneleke na leyi yi pfunaka. Leswi swa laveka eka ku tirha na ku dyondza ku ya emahlweni. Mbuyelo wo dyondza wa 3: ku hlaya ni ku langutisa Mudyondzi u kota ku hlayela no langutisela ku kuma timhaka na ku tiphina, a hlamula hilaha swi faneleke na hi vuxoperi eka nkoka wa swa vuxongi, mfuwo na nyanyuko eka matsalwa. Ku hlaya i masungulo ya ku tsala na ndlela ya ku dyondza ka vutomi hinkwabyo. Vadyondzi va fanele va hlaya matsalwa ya fikixini na ya nka-fikixini ya laha Afrika Dzonga na ya matiko ya le handle lama ya lavekaka eka nhluvukiso wa ririmi na vutivi hi ku angarhela, na ku endlela leswaku vadyondzi va tiphina na ku tihluvukisa. Mbuyelo wo dyondza wa 4: ku tsala Mudyondzi u kota ku tsala matsalwa yo hambana ya timhaka na yo anakanya hi swikongomelo swo hambana-hambana. Ku tsala i ndlela ya ku ehleketa na ku dyondza, na ndlela ya mbulavurisano. Hakanyingi hi yona ndlela yo kambela vadyondzi, hikokwalaho ku tsala swi na nkoka swinene eka ku yisa tidyondzo emahlweni na ku thoriwa entirhweni. Xitatimendle lexi Pfuxetiweke xa Kharikhulamu xa Rixaka Giredi R - 9 (Swikolo) 106 Feyisi ya le Henhla Mbuyelo wo dyondza wa 5: ku ehleketa no ehleketisisa Mudyondzi u kota ku tirhisa ririmi ku ehleketa no ehleketisisa, a fikelela, a khedzakheza ni ku tirhisa timhaka ku dyondza. Vuswikoti byo ehleketa lebyi nga hluvukisiwa na litheresi ya timhaka hi tona timbati ta ku dyondza ka vutomi hinkwabyo na mfikelelo wa Mimbuyelo yo Angarhela na yo Hluvukisa. Mbuyelo wa dyondzo wa 6: xivumbeko xa ririmi na matirhisele ya rona Mudyondzi u kota ku tirhisa mimpfumawulo,marito na ntivo ririmi ku tumb