This corpus kindly provided for the Dasher project by: De Schryver, Gilles-Maurice. 2002. Web for/as Corpus: A Perspective for the African Languages. Nordic Journal of African Studies 11/2: 266-282. http://www.up.ac.za/academic/libarts/afrilang/webtocorpus.pdf SOUTH AFRICAN QUALIFICATIONS AUTHORITY ACT, NO.58 OF 1995HOFISI YA PURESIDENTE No.1521 4 Nhlangula 1995 Nawu wa No. 58 wa 1995:South African Qualifications Authority Act 1995 Ku tivisiwa leswaku puresidente u pfumelelanile ni Nawu lowu landzelaka lowu kandziyisiweke tani hi hungu ra mani na mani:- NAWU Ku endla leswaku ku va ni nhluvuko xikan’we ni ku sungula ku tirhisa ka Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF) nakambe hikwalaho ka leswi, ku tumbuluxa Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (saqa); ni ku pfuna ka timhaka hinkwato leti fambelanaka na swona. AKU VEKIWE NAWU hi palamende ya Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:- Tinhlamuselo Eka Nawu lowu handle ka laha nhlamuselo yi nyikiweke hi ndlela yin’wana- (i)"Vulawuri" swi vula Vulawuri bya tidyondzo bya Afrika-Dzonga(SAQA) leyi vumbiweke hi xiyenge xa 3L viii) (ii)"Khampani" swi vula khampani kumbe vandla leri tsarisiweke ehansi ka nawu wihi kumbe wihi, leswi nyikaka dyondzo kumbe ndzetelo eka vatirhi kumbe vaxavi va swona: (v) (iii)"Dayirekitara-Jenerala" swi vula Dayirekitara-Jenerala wa Dyondzo: (I) (iv)"Holobye" swi vula Holobye wa Dyondzo nakambe eka swiyenge swa 4(2). 4(3). 4(4). 4(5). 5(1)©. 11.13(2). 14 na 15(2), swi vula Holobye wa Dyondzo hi ku pfunana ni Holobye wa Mintirho: (vi) (v)"Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo" (NQF) swi vula NQF leyi pfumeleriweke hi Holobye ku tsarisa swipimelo ni tidyondzo swa Rixaka: (vii) (vi)"Ntirho wa Vadyondzisi lowu Kondleteriweke" swi vula nhlangano lowu nga xirho xa Khansele ya Vuxaka bya Vatirhi va Dyondzo (Education Labour Relations Council) lowu tumbuluxiweke ku ya hi Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi va Dyondzo wa 1993 (Nawu wa No. 146 wa 1993) naswona wu tiviwaka hi Holobye ku yisa emahlweni Nawu lowu: (ii) (vii)"Ndzeriso" swi vula ku lerisa hi ku ku ya hi nawu: (x) (viii):Tidyondzo leti pasiweke" swi vula vuswikoti lebyi amukelekaka ximfumo ku nga mfikelelo wa swilaveko swo karhi eka tilevhele to karhi ta Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF) tani hi laha swi vekiweke hakona hi minhlangano leyi tsarisiweke ku vonisisa mhaka leyi hi SAQA: (iv) (ix)"leswi tsarisiweke" swi vula leswi tsarisiweke ku ya hi Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF): (iii) (x)"Swipimelo" swi vula leswi tsarisiweke mayelana ni mbuyelo wa dyondzo ni ndzetelo lowu languteriwaka xikan’we ni swilaveko swo pimanyeta. (ix) Swikongomelo swa Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF) Swikongomelo swa NQF i ku- (a) tumbuluxa vun’we bya rimba ra rixaka ra vuswikoti byo dyondza: (b) vevukisa mfikelelo eka, ni ku fambiseka ni ku yisa emahlweni eka dyondzo, ndzetelo ni tindlela ta mintirho; (c) antswisa nkoka wa dyondzo ni ndzetelo; (d)hatlisisa ndzunghiso wa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona khale eka dyondzo, ndzetelo ni ku nyika mintirho; ni ku tlhela yi (e) pfuna ku hluvukisa mudyondzi wun’wana ni wun’wana ni nhluvukiso wa swa vumunhu ni ikhonomi ya tiko hi ku angarha. Masungulo ya Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (SAQA) Ku tumbuluxiwile vandla ra Vulawuri leri vuriwaka SAQA Vuxirho bya Vulawuri (1) Vulawuri byi ta va ni mutshami wa xitulu la nga ta hlawuriwa ku ya hi xiyenge-ntsongo (2), swirho leswi nga ta hlawuriwa ku ya hi swiyenge-ntsongo swa (3) na (4), ni muhofisi-nkulu la nga ta hlawuriwa ku ya hi xiyengentsongo xa (7). (2) Holobye u ta hlawula munhu la nga ni ntokoto ni vuswikoti eka timhaka leti fambelanaka ni mintirho ya vulawuri ku va mutshami wa xitulu wa Vulawuri. (3) Holobye u ta hlawula vanhu lava landzelaka tani hi swirho swa Vulawuri tani hi laha swi kombisiweke eka xiyenge xa (4)- Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Dayirekitara-Jenerala; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi tinhloko ta tindzawulo ta swifundza-nkulu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Dayirekitara-Jenerala: Mintirho Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi Bodo ya Vuleteri ya Rixaka; Swirho swimbirhi leswi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka leyi yimelaka vatirhi; Swirho swimbirhi leswi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka leyi yimelaka van’wamabindzu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi komiti ya tinhloko ta tiyunivhesiti leyi vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 6 xa Nawu wa tiyunivhesiti, wa 1995 (Nawu wa No.61 wa 1995); Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi tinhloko ta tithekinikoni leyi vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tithekinikoni, wa 1993 (Nawu wa No. 125 wa 1993); Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa rixaka wa tirhekitara ta tikholochi ta dyondzo lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa tirhekitara ta tikholochi ta thekinikali lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya tikholochi tin’wana handle ka ta dyondzo ni tithekinikali leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka ya swikolo ni vuleteri bya lavakulu leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu; Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka ya tidyondzo ta vana lavantsongo (ECD) leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu; Swirho swimbirhi leswi hlawuriwaka hi mathicara; Swirho swimbirhi leswi hlawuriwaka hi minhlangano ya valeteri leyi tiviwaka hi holobye ku va yitirha ntirho lowu Xirho xin’we lexi hlawuriweke hi nhlangano wa rixaka wa dyondzo ya vatsoniwa lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu; Swirho swo ka swi nga tluli tsevu leswi hlawuriweke hi holobye ku ya hi mavonele ya yena; Swirho swo ka swi nga tluli swimbirhi leswi hlawuriweke hi Vulawuri ku ya hi mavonele ya byona, leswi yisiwaka eka holobye ku swi thola. (4) Ku pfuna mayelana ni mahlawulele, ku ya hi leswi ma vekisiweke xiswona eka xiyenge xa (3), holobye u ta nyika xitiviso eka Gazete xo tivisa leswaku u ni makungu yo thola swirho swa Vulawuri, nakambe u ta tlhela a kombisa nhlangano wun'’ana ni wun'’ana lowu kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa (3) ku tisa mavito ya vanhu lava nga thoriwa ku va swirho swa Vulawuri hikwalaho ka ntokoto ni vuswikoti bya vona mayelana ni ntirho lowu, eka ku tisiwa ka mavito ya vanhu lava ku ta langutisiwa ngopfu mhaka ya vuyimeri hi ku angarha. (5) Hi ku landzelela mahlawulele ya le ka ndzimana ya (n) ya xiyenge-ntsongo xa (3) nhlanagno wun’wana ni wun’wana a wu pfumeleriwi ku hlawula xirho xo tlula xin’we. (6) Xirho xa Vulawuri, handle ka muhofisi-nkulu u pfumeleriwa ku va ehofisini ku ringana malembe manharhu ntsena ku ya hi leswi a nga ta va a thorisiwe xiswona hi holobye hi siku ra ku hlawuriwa ka yena, naswona xirho xi nga ha thoriwa nakambe loko nkarhi wa xona wa ku va ehofisini wu herile. (7) Holobye u ta landzelela xiyenge-ntsongo xa (3) nkarhi hinkwawo eku tholeni ka yena. (8) Swirho leswi nga ta va swi hlawuriwile ku ya hi swiyenge-ntsongo swa (2) na (3) swi ta thola munhu wa vuswikoti ni ntokoto ku va muhofisi-nkulu hi ku pfumeleriwa hi holobye la nga ta tirha hi ku landzelela swipimelo leswi vekiweke hi Vulawuri hi ku pfumeleriwa hi holobye loko a vulavurisanile ni holobye wa timali. Mintirho ya Vulawuri (1) Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 12 Vulawuri byi ta- (I) Vonisisa ta matumbuluxele ya NQF: ni (ii) Ku vumba no kandziyisa tipholisi ni swilaveko swo- tsarisa minhlangano yo tirha ku vumba swipimelo ni tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo: ni mpasiso wa minhlangano leyi tirhaka ku xiyisisa no kambisisa leswi edliweke mayelana ni swipimelo sweswo kumbe tidyondzo. Vonisisa masungulele yo tirhisa NQF ku katsa ni- ntsariso ni mpasiso wa minhlangano leyi kombisiweke eka ndzimana ya (a) ni ku nyika ka mintirho ka minhlangano leyi; ntsariso wa swipimelo ni tidyondzo swa rixaka; magoza yo vonisisa leswaku ku landzeleriwa swilaveko swa mpasiso; ni magoza yo vonisisa leswaku swipimelo ni tidyondzo leswi tsarisiweke swa pimaniseka ni swa misava hinkwayo. tsundzuxa holobye mayelana ni hinkwaswo leswi fambelanaka ni ntsarisowa swipimelo ni tidyondzo; ni ku lawula timali ta Vulawuri. (2) Vulawuri byi ta yisa emahlweni swikongomelo swa Rimba ra NQF tani hilaha swi kombisiweke hakona eka xiyenge xa (2) ni ku endla mintirho ya byona tani hilaha yi kombisiweke hakona eka xiyenge-ntsongo xa (1)- endzhaku ka mbulavurisano ni ntirhisano ni tindzawulo ta mfumo, minhlangano ya mfumo, tikhampani, minhlangano hinkwayo leyi tirhanaka ni timhaka ta dyondzo, ndzetelo ni ku nyika tisetifikheti ta swipimelo leswi nga ta khumbhiwa hi NQF. Hi ku languta vuswikoti bya palamende ni mimfumo ya milawu ya swifundza-nkulu ku ya hi xiyenge xa 126xa Vumbiwa, xikan’we ni matimba, timfanelo ni ntirho wa minhlangano yo lawula yunivhesiti kumbe tiyunivhesiti na tithekinikoni tanu hilaha swi vekiweke hi kona eka Nawu wun’wana ni wun’wana wa palamende. Ntirho wa muhofisi-nkulu (1) Muhofisi-nkulu u ta- va ni vutihlamuleri eka Vulawuri byo endla mintirho ya byona (Vulawuri) ku ya hi Nawu; lawula vatirhi ni van’watihofisi va Vulawuri; ni va yena a nga ni vutihlamuleri hi ku yimela Vulawuri eka swa timali leti amukeriwaka, mihakelo leyi endliwaka ni nhundzu leyo famba-fambiseka leyi xaviwaka hi Vulawuri. (2) Muhofisi-nkulu u ta pfuniwa eka mintirho ya yena ku ya hi xiyenge-ntsongo xa (1) hi vatirhi ni van’watihofisi va Vulawuri tani hilaha muhofisi-nkulu a nga ta swi lavisa xiswona. Matimba ya Vulawuri (1) Vulawuri byi nga vumba tikomiti ni ku thola vanhu lava nga riki swirho swa Vulawuri eka tikomiti leti Vulawuri byi ta thola mutshami wa xitulu wa komiti yin’wana ni yin’wana; Vulawuri byi nga herisa kumbe ku sungula hi vuntshwa komiti; Vulawuri byi nga nyiketa man’wana ni man’wana matimba ya byona handle ka lama kombisiweke eka xiyenge lexi eka yin’wana ni yin’wana ya tikomiti ta byona; Vulawuri byi nga cinca kumbe ku bakanyela etlhelo xiboho xin’wana ni xin’wana xa komiti. (2) Vulawuri byi nga herisa minkwetlembetano leyi fambelanaka ni ku yisa emahlweni mintirho ya byoana leyi kombisiweke eka xiyenge xa 5. (3) Vulawuri byi nga hlengeleta kumbe ku hangalasa rifuwo. (4) Vulawuri byi nga endla leswaku ku va ni vulavisisi lebyi nga pfunaka mayelana ni maendlelo ya mintirho ya byona. (5) Vulawuri byi nga endla ntirho wun’wana ni wun’wana lowu byi nyikiwaka wona hi holobye ntsena loko ntirho wa kona wu fambelana ni NQF, Tinhlengeletano ta Vulawuri ni tikomiti 8.(1) Tinhlengeletano ta Vulawuri kumbe komiti ti ta khomiwa ku ya hilaha mutshami wa xitulu a nga ta ti vekisa xiswona mayelana ni nkarhi ni ndhawu (2) Mafambiselo ya Vulawuri kumbe komiti ya nge tekiwi ya nga amukeleki hikwalaho ka ku xota ka xirho eka Vulawuri kumbe komiti. (3) Loko mutshami wa xitulu wa Vulawuri kumbe komiti a nga ri kona enhlengeletanini, swirho leswi nga kona enhlengeletanini swi nga hlawula exikarhi ka swona mukhomeri enhlengeletanini yoleyo. (4) Vulawuri byi ta tivekela milawu ya mafambiselo ya tinhlengeletano ta byona kumbe komiti xikan’we ni ku boha hi tlhelo ra nhlayo leyi faneleke ku va kona ya swirho ku va nhlengeletano yi kota ku khomiwa. Ku tshika ntirho ka swirho swa Vulawuri Mutshami wa xitulu kumbe xirho xin’wana ni xin’wana xa Vulawuri leswi kombisiweke eka xiyenge xa 4(3) u ta tshika ntirho loko- Riuwo ra yena ri xavisiwa hikwalaho ka ku va a tsandzeka ku hakela kumbe loko se a tsandzeka ku hakela swikweleti swa yena; O tshuka a khomiwile hikwalaho ka mavabyi ya nhloko ku ya hi nawu wihi kumbe wihi; O tsandzeka ku va kona eka tinhlengeletano ta Vulawuri tinharhu hi ku landzelelana a nga kumanga ku ntshunxiwa hi Vulawuri; O tsalela holobye papila ra xitiviso xa leswaku u lava ku tshika ntirho: kumbe O hi nkarhi wa ku va a thoriwile ehofisini o tshuka a gweviwa laha a nga pfumeleriwiki ni ku hakela ndziho kambe a pfaleriwa kunene. Timali ta Vulawuri (1) Timali ta Vulawuri ti ta katsa- mali leyi nga ta va yi bohiwile epalamende ku yisa emahlweni swikongomelo swa Vulawuri; mali leyi kumiweke hi Vulawuri hi ku ya hi swinawana swa xiyenge xa 14; mali leyi kumiweke hi ku lombisa leyi kumiweke hi Vulauwuri hi mpfumelelo wa holobye hi ku pfumelelana na holobye wa timali; minyikelo kumbe rifuwo leri nyikiweke Vulawuri: ni ntswalo wo huma ka vuvekisi. (2) Vulawuri byi ta tirhisa mali ku hakelela hinkwaswo swa mintirho ya byona. (3) (a) Vulawuri byi ta lulamisa xitatimente xo kombisa ntsengo lowu hleketeleriwaka ni mali leyi tirhisiweke ku ya hi ndlela leyi holobye a xi lavisaka xiswona hi lembe-ximali rin’wana ni rin’wana leswaku holobye a ta kota ku pfumelelana na xona. (b) mali hinkwayo leyi kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1(a) yi ta tirhisiwa hi Vulawuri hi ku ya hi xitatimente lexi kombisiweke eka ndzimana ya (a) naswona mali hinkwayo leyi nga tirhangiki (nsalo) yi ta hundziseriwa ka lembe leri landzelaka leswaku yi ya tirhisiwa kona. Hi ku ya hi xiyenge xa 3(b) Vulawuri byi ta vekisa ntsengo wo karhi ku ya hilaha holobye hi ku pfumelelana ni holobye wa timali va nga pfumelaka hakona. Vulawuri byi nga chaja mali ya- ntsariso wun’wana ni wun’wana kumbe mpasiso mintirho yin’wana ni yin’wana leyi byi yi endlaka Van’watihofisi ni vatirhi va Vulawuri Vulawuri byi nga thola van’watihofisi kumbe vatirhi loko byi vona swi fanerile hi ku pfumelelana na holobye loyi na yena a nga ta pfumelelana na holobye wa timali hi ku landzelela Nawu lowu. Muholo ni swengetelo swa Vulawuri ni tikomiti Mutshami wa xitulu, xirho xin’wana ni xin’wana xa Vulawuri ni xirho xin’wana ni xin’wana xa komiti leswi kombisiweke eka xiyenge xa 7(1) lava nga riki vatirhela mfumo va nkarhi hinkwavo va nga hakeriwa ku ya hi mintirho leyi va yi endlelaka Vulawuri kumbe komiti hi Vulawuri- mali ya marendzo, byetlelo, swakudya ni swengetelo; ni loko ku ri ni mutshami wa xitulu wa Vulawuri, ni swin’wana swengetelo leswi holobye hi ku vulavurisana ni holobye wa timali a nga vonaka swi fanerile ku va a hakeriwa swona. Vukamba-tinkota ni xiviko xa lembe (1) Tibuku ta timali ni switatimente swa timali swa Vulawuri swi ta kamberiwa emakumu ka lembe-ximali rin’wana ni rin’wana hi mukamba-tinkota jenerali; (2) Vulawuri byi ta yisa xiviko ku nga si hela tsevu wa tin’hweti endzhaku ka lembe-ximali rin’wana ni rin’wana lexi tsariweke hi ku landzelela xivumbeko lexi holobye a xi lavisaka swona. Xiviko lexi xi ta katsa ni tsalwa ro komba nsalo leri kamberiweke hi vundzeni ni xitetimente xa mali hinkwayo leyi ngheneke ni leyi tirhisiweke. (3) Holobye u ta nyika matsalwa ya xiviko ku katsa ni tsalwa ra nsalo ni xitatimente xa mali leyi ngheneke ni leyi tirhisiweke leswi kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa (2) epalamende endzhaku ka 14 wa masiku yo amukela xiviko lexi loko ku ve palamende yi tshamile, loko yi nga tshamanga a nga xi nyika endzhaku ka 14 wa masiku entshan’weni wa yona lowu landzelaka. Swinawana Vulawuri byi nga endla swinawana hi ku pfumeleriwa hi holobye mayelana ni- mhaka yin’wana ni yin’wana leyi ku ya hi Nawu lowu yi pfumeleriwaka ku va xileriso; mali leyi hakeriwaka Vulawuri ya leswi kombisiweke eka xiyenge xa 10(5)(a) na (b); na mhaka yin’wana ni yin’wana leyi xinawana xa yona xi nga xa nkoka ku vumba Nawu lowu. Macincele/mahundzuluxele ya minhlangano leyi se yi nga kona (1) Nhlangano wun’wana ni wun’wana lowu vumbiweke hi ku landzelela nawu lowu tirhaka mintirho yo fana ni ya Vulawuri leyi kombisiweke eka xiyenge xa (5) wu ta ya emahlweni no tirha mintirho leyi ku kondza wu herisiwa kumbe mintirho ya yona yi herisiwa hi Nawu. (2) Ku hava nhlangano ni wun’we lowu kombisiweke eka xiyenge xa (1) lowu nga herisiwaka, wona kumbe mintirho ya wona Vulawuri byi nga rhanganga byi burisana na wona hi ta ncinco wa mintirho ni heriso wa wona ni masungulo yo tirhisa NQF ni ku tlhela byi nyika swibumabumelo eka holobye. (3) Xiyenge lexi a xi tirhi eka nhlangano wihi kumbe wihi lowu vumbiweke hi Nawu wa yunivhesiti. Nhlokomhaka yo koma Nawu lowu wu ta vitaniwa Nawu wa SAQA wa 1995. Mfungho wa tiko lowuntshwa wa Afrika Dzonga Dizayini na xikombiso xa mfungho lowuntshwa wa tiko Mfungho lowuntshwa wa tiko wu kondleteriwe hi swirhendzewutana swimbirhi leswi nga veketeriwa e henhla ka xin'wana. Xihlambanyo (motto) - !ke e:/xarra//ke, xi tsariwe hi ririmi ra Xikhoyisani (Khoisan) ririmi ra va vanhu va /Xam, ri vula leswi: vanhu lava nga hambana va hlangana. Xi vulavula na munhu ha wun'we ha wun'we wa, leswaku va hlanganisa matshala-tshala ya vona ku aka vun'we exikarhi ka mianakanyo na magoza. Xi rhamba rixaka hinkwarho leswaku ri va na vun'we eka ku tirhela swikongomelo swo fana na ku va hi titwa hi ri rixaka rin'we no tinyungubyisa hi rixaka ra hina. Vun'we hambi hi Hambanile. Tino lerikulu ra Ndlopfu - Ri kombisa vutlhari, matimba, ku endla swilo hi mpimo wo ringanela, na ku ya hi laha ku nga heriki. Tindleve ta koroni - eka xirhendzevutana lexi nga endliwa hi tino - ti kombisa vunoni, ku kula na nhluvuko, ku wundliwa ka vanhu na swa vurimi eka misava. Xitlhangu - xivumbeko xa xitlhangu xa nsuku xi fana na xigubhu. Xi na mintirho mimbirhi: xikombiso xa ku va hi ti tiva leswaku hi vamani, na ku sirheleleka eka moya. Swivumbeko swa vanhu - swi tekiwe eka swifaniso swa ribye ra Linton, leri ri nga tamba ra Afrika Dzonga ra swa mintirho ya vuxongi eka matamba (South African Rock Art) leri ri tivekaku ngopfu eka Misava hinkwayo, kutani sweswi ri kumeka eka Myuziyamu ya Afrika Dzonga (South African Museum) e Cape Town. Makhoyisani, I vanhu va khale swinene lava va nga tshama eka tiko leri khale ka khaleni, na swona vukona bya vona I vumbhoni bya vumunhu bya hina na ndzhaka ya hina tani hi vanhu va Afrika Dzonga. Swifaniso leswi swi kombisiwe tani hi moya wo xewetana, ku yimela vun'we. Leswi swi tlhela swi komba masungulo ya ku ncinca ka munhu hi wun'we wun'we, ku va a va munhu loyi a nga nchumu wun'we na rixaka, kasi na swona na ku kombisa Vumunhu bya hina hinkwerhu. Tlhari na xigiya - ha swimbirhi swi kombisa ku sirheleleka na matimba ya ximfumo - na swona swi kombisa ku tiya ka milenge ya xinyenyana lexi. Tlhari na xigiya swi badame hansi, ku kombisa ku rhula. Xiluva xa Prothiya - I mfungho (emblemu) ya ku sasake ka tiko ra hina kasi swiluva swi kombisa vuswikoti bya rixaka ra hina eka Mpfuxetelo wa Afrika (African Renaissance) - leswi swikombisa ku hlangana na vun'we bya hinkwaswo leswi swi kulaku eka misava, swi hundleka swi kula swi ya henhla. Xinyenyana lexi - xi kombisiweke xi pfule timpapa ta xona - leswi swi kombisa ku kula hi ntumbuluko na hi xihatla. Xinyenyana xa milenge yo tiyela - leyi kombisiweke ta ni hi tlhari na xigiya - swi pfuneta xinyenyana lexi loko xihlota tinyoka na swona swi yimele ku sirheleleka ka rixaka eka valala va xona. I ntsumi ya matilo leyi yi katekisaku misava hi tintswalo, hi ndlela leyi leswi swi kombisa vukulukumba bya vuhosi. Timpapa ta xona leti nga le henhla i xikombiso (emblemu) ya ku ndlandlamuka ka rixaka ra hina, kasi hi tlhelo rin'wana swi tlhela swi hi sirhelelela. Dyambu leri xaku - I xikombiso (emblemu) xa ku hatima na vuxongi. Swi kombisa ntshembo wa ku tswariwa hi vuntshwa, mianakayo leyi ehleketaku hi vuenti, vutivi, ku ahlula na ku avanyisa na ku tiyimisela hi matimba. Swi kombisa xihlovo xa vutomi, ku voningela na vun'we bya Vumunhu. Xifaniso lexi heleleke xa Mfungho wa tiko xi hlanganisa xirhendzevutana xa le henhla na xa le hansi hi xikombiso xa ku ya hi laha ku nga heriku. Ntila lowu wu hlanganisaku tshaku ra nsongo wa matsalwa (scroll), hi tilayini ta tino ra ndlopfu na vugima-musi e henhla, laha dyambu ri humelelaku kona, swi endla xivumbeko xa tandza laha xinyenyani lexi xi humaku kona. Xikombiso lexi xi komba ku tswariwa hi vuntshwa ka moya na vukulukumba na vunhenha bya rixaka ra hina Ntirho wa Mfungo lowuntshwa I xikombiso xa le henhla swinene xa Tiko. Xi ta damaketiwa (namaketiwa) eka maphepha hinkwawo ya ximfumo: yo fana na tipasipoti; switifiketi swa ku tswariwa, switifiketi swa micato (swa ku tekana), switifiketi swa ku lova, na switifiketi swa swikolo. Mfungo lowuntshwa wa tiko wu ta teka xiyimo xa Mfungo wa khale wa Afrika Dzonga lowu wu nga va kona ku sukela hi 17 ta Septembere (Ndzati) 1910. Ku ncinca loku ku kombisa xikongomelo xa Mfumo xa ku tirhela fambiselo ra xidimokratiki no ncinca swilo e Afrika Dzonga na vurhandzi-tiko (patriotism) lebyintshwa. Fambiselo ro dizayini Mfungo lowuntshwa Ndzawulo ya swa vuxongi, rifuwo, Sayense ni Theknoloji (Diphatimende ya swa Ati, khalchara, Sayense na Theknoloji), yi komberile mianakanyo hi Mfungo lowuntshwa wa tiko eka rixaka eka lembe leri nga hundza. Hi ku landza mianakanyo leyi yi nga kumeka, na hi ku kuma mianakanyo yo huma eka Khabinete, ku tsariwe nhlamuselo. Xiyenge xa Mfumo xa swa ku tirhisana hi mbulavulo na matsalwa (Government Communication and Information System - GCIS) yi komberile Nhlangano wa Design South Africa - leyi ku nga Nhlangano lowu angarhelaku tiejensi hinkwato leti ti endlaku tidizayini e tikweni hinkwaro - leswaku wu kombela vanhu va khume va tidizayinara ta le henhla swinene. Ku langiwe tidizayini tinharhu leswaku ti ta hlamusela tidizayini ta tona eka Khabinete. Ku langiwile dizayini ya Tatana Iaan Bekker tani hi Mfungo lowuntshwa wa tiko. Idayirektara ya khampani ya FCB Group na swona u endlile tidizayini to tala ta tikhampani, na ta mfumo na ta minhlangano yin'wana. Mfungo lowuntshwa wa tiko wu tiyisa fambiselo ro veka vanhu ku sungula (Batho Pele) Batho Pele I xivuriso xa Xisuthu lexi vulaku leswaku Vanhu ku Sungula, leswi swiboha vatirhela-mfumo leswaku va tirhela vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga. Xivuriso lexi nge Vanhu ku Sungula, xi kombisa Nkoka na minsinya leyi nga tshaku ra Mfungo lowuntshwa wa tiko. Ku sukela hi ti 1 ta Oktoba 1997, vatirhela-mfumo va sungule khampeyini ya Vanhu ku Sungula, leyi nga na xikongomelo xo antswisa tisevhisi ta mfumo eka vanhu. Xivuriso xa AVanhu ku Sungula@ xi kombisa ku tiyimisela eka swa nkoka na minsinya leyi landzaku: Ku burisana na vanhu hi khwalithi ya tisevhisi leti nyiketiwaku vanhu Ku veka swiyimo leswi ku faneleke ku tirhiwa hi swona ku hlamusela khwalithi ya tisevhisi leti vanhu va faneleke ku ti rindzela Ku endla leswaku vunyingi bya vanhu byi kota ku kuma tisevhisi ngopfu-ngopfu eka lava a va tsoniwile tichansi eka nkarhi lowu nga hundza Ku tirha hi nxiximo lowukulukumba hi ku landza swiyimo leswi swi nga vekiwa eka ku tirhisana na vanhu (tikhastama) Ku nyiketa vutivi byo tala na lebyo antswa leswaku vanhu (tikhastama) ti ta va na vutivi lebyi faneleke Ku tirha hi ndlela leyi nga rivaleni no vonaka eka ku nyiketiwa ka tisevhisi na hi ndlela leyi ti faneleke ku nyiketiwa hi yona Ku lulamisa laha swi nga tsandzeka no lulamisa swihoxo leswaku swirhalanganyi swi ololoxiwa no lunghisiwa hi ndlela leyinene Ku nyiketa vanhu tisevhisi leti ti va faneleke tani hi va hakeri va mithelo leswaku tikhastama ti ta kota ku vona leswaku mali ya mithelo ya tona yi tirhisiwa hi ndlela leyi faneleke, leyi nga na vuyelo na swona leyi yi londzovotaku. Hi fanele ku tirhisana, tani hi Mfumo na tiko hinkwarho, ku endla leswaku swikongomelo swa nkoka na minsinya ya ku Veka Vanhu ku Sungula swi va swilo leswi swi tirhekaku hi ntiyiso eka rixaka hinkwarho, leri ri tirhelaku vutomi byo antswa. Compiled by: Government Communication and Information System (GCIS), April 2000 XIVIKO Hina, vanhu va Afrika Dzonga, Hi lemuka ku kala vululami ka nkarhi lowu hundzeke evuton'wini bya hina; Hi xixima lava va xanisekeke hikwalaho ko hisekela vululami na ntshunxeko etikweni rerhu; Hi hlonipha lava va tirheke ku aka no hluvukisa tiko ra hina; naswona Hi tshemba leswaku Afrika Dzonga i ya hinkwavo lava tshamaka eka rona, hi hlanganile hi ku hambana-hambana ka hina. Kutani, hi ku tirhisa vayimeri va hina lava hi tihlawuleleke vona hi ntshunxekile, hi amukela Vumbiwa leri tani hi nawu lowu kulukumba wa Riphabliki ku endlela - Ku tshungula ku hambanisiwa ka nkarhi lowu hundzeke no vumba rixaka leri simekiweke ehenhla ka masungulo ya minkoka ya xidemokhiratiki, vululami exikarhi ka vanhu na timfanelo ta masungulo ta vanhu; Ku simeka masungulo ya rixaka ra xidemokhiratiki leri vekaka swilo erivaleni laha eka rona mfumo wu simekiweke ehenhla ka ku navela ka vanhu naswona vaaka-tiko hinkwavo va sirheleriwile hi ku ringanana hi nawu; Ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no ntshunxa vuswikoti bya munhu un'wana na un'wana; Ku aka Afrika Dzonga leti hlanganeke ra xidemokhiratiki leri ri kotaka ku teka vutshamo bya rona bya mfanelo tani hi tiko leri ntshunxekeke no tifuma endyangwini wa tinxaka. Wonge Xikwembu xi nga sirhelela vanhu va ka hina. Nkosi Sikelel'i-Afrika. Morena boloka setjhaba sa heso. God seën Suid-Afrika. God bless South Africa. Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika Kavanyisa ka 1 Makungu ya Masimekiwele Riphabliki ra Afrika Dzonga 1. Riphabliki ra Afrika Dzonga i tiko rin'we leri ri tiyimeleke ra xidemokhiratiki leri simekiweke ehenhla ka swihlawulekisi swa nkoka leswi landzelaka: (a) ku xiximeka ka munhu, ku fikeleriwa ka ku ringanana na ku yisa emahlweni timfanelo ta vanhu na mintshunxeko. (b) ku kala xihlawuhlawu xa rixaka na xa rimbewu. (c) Vukulukumba bya matimba ya vumbiwa na vulawuri bya nawu. (d) Mfanelo ya lavakulu yo angarhela yo vhota, nongoloko wun'we wa vavhoti wa rixaka, minhlawulo ya nkarhi na nkarhi, sisiteme ya ntlawa wo hlanganeriwa ya mfumo wa xidemokhiratiki, ku tiyisisa vutihlamuleri, ku amukela swilaveko swa vanhu na ku tirhela erivaleni. Vukulukumba bya Matimba ya Vumbiwa 2. Vumbiwa leri i nawu lowu kulukumba wa Riphabliki;nawu kumbe swiendlo leswi nga fambelaniki na rona swi hava nkoka, kutani na timfanelo leti ti vekiwaka hi rona ti fanele ku tirhisiwa. Vuaka-tiko 3. (1) Ku na vuaka-tiko byo fanana bya Afrika Dzonga. (2) Vaaka-tiko hinkwavo va- (a) faneriwa ku va na timfanelo swifundzho, mimpfuneko ya vuaka-tiko; na (b) ku lawuriwa hi ku ringanana hi swiboho na vutihlamuleri bya vuaka-tiko. (3) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi fanele ku endla makungu ya makumiwele, ku lahlekeriwa na ku tlheriseriwa ka vuaka-tiko. Risimu ra Rixaka 4. Risimu ra Rixaka ra Riphabliki ri vekiwa hi Presidente hi xitivisanawu. Mujeko wa Rixaka 5. Mujeko wa rixaka i wa ntima, nsuku, rihlaza, ko basa,ko tshwuka na wasi, tani hi laha swi hlamuseriweke no dirowiwa eka Xedulu ya 1. Tindzimi 6. (1) Tindzimi ta ximfumo ta Riphabliki i Xisuthu xa N'walunga, Xisuthu, Xitswana, Xiswazi, Xivenda, Xitsonga, xi-Afrikaans, xi-Nghezi, Xindevele, Xiqhoza na Xizulu. (2) Ku amukela ku hunguteka ka ku tirhisiwa na xiyimo xa tindzimi ta la tikweni ta ndhavuko ta vanhu va ka hina hi tlhelo ra matimu, mfumo wu fanele ku teka magoza lama tirhisekaka no va ya aka ku endlela ku tlakusa xiyimo no yisa emahlweni ku tirhisiwa ka tindzimi leti. (3) (a) Mimfumo ya rixaka ni ya swifundzankulu yi nga tirhisa tindzimi ta ximfumo tin'wana ni tin'wana hi swikongomelo swo fambisa mfumo, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni matirhisiwele, ku tirhiseka, madurhele, matshamele ya swifundzantsongo na ndzinganelano wa swilaveko na ku tsakela ka nhlayo ya vanhu hinkwavo va kwalaho kumbe xifundzankulu lexi khumbhekaka; kambe mfuwo wa rixaka na wa xifundzankulu wun'wana ni wun'wana wu fanele ku tirhisa ku sukela eka tindzimi ta ximfumo timbirhi. (b) Vamasipala va fanele ku tekela enhlokweni matirhisiwele ya ririmi ni ntsakelo wa vanhu lava tshamaka eka tindhawu ta yona. (4) Mimfumo ya rixaka na ya swifundzankulu, hi ku veka milawu na magoza man'wana, yi fanele ku lawula no vonisisa matirhisiwele ya tindzimi ta ximfumo. Handle ko hambuka eka makungu ya xiyengenyana xa (2), tindzimi hinkwato ta ximfumo ti fanele ku ringanana hi ku hloniphiwa naswona ti fanele ku khomiwa hi ndlela leyi faneleke. (5) Huvo ya Tindzimi ya Pan South African leyi simekiweke hi huvo ya milawu ya rixaka yi fanele - (a) ku yisa emahlweni no tumbuluxa matshamele ya ku hluvukisiwa na ku tirhisiwa - (i) tindzimi hinkwato ta ximfumo; (ii) Tindzimi ta va-Khoi, ma-Nama na ma-San; na (iii) ririmi ra swikoweto; na ku (b) ku yisa emahlweni no tiyisisa ku xiximiwa ka - (i) tindzimi hinkwato leti talaka ku tirhisiwa hi vaaka-ndhawu va Afrika-Dzonga, ku katsa na Xijarimani, Xigiriki, Xigujarati, Xihindi, Xiputukezi, Xitamil, Xi-Urdu, na (ii) Xi-Arabu, Xiheveru, Xisanskrit na tindzimi tin'wana leti tirhiseriwaka ku fikelela swikongomelo swa vugandzeri laha Afrika-Dzonga. Kavanyisa ka 2 Tsalwa ra Timfanelo Timfanelo 7. (1) Nawumbisi lowu wa Timfanelo i phuphu ya demokhiresi laha Afrika Dzonga. Wu angarhela timfanelo ta vanhu hinkwavo laha tikweni ra hina naswona wu tiyisisa minkoka ya xidemokhiratiki ehenhleni ka ku xiximeka ka munhu, ku ringanana na ntshunxeko. (2) Mfumo wu fanele ku xixima, wu sirhelela, wu yisa emahlweni no enetisa timfanelo leti nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo. (3) Timfanelo leti nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo ti lawuriwa hi swipimelo leswi nga ndzeni ka, kumbe swi vuriweke eka xiyenge xa 36, kumbe kun'wana kwala endzeni ka Tsalwa leri. Matirhisiwele 8. (1) Nawumbisi wa Timfanelo wa tirha eka nawu hinkwawo naswona wu boha mfumo wa milawu, huvonkulu, vuavanyisi na swiyenge hinkwaswo swa mfumo. (2) Mfanelo leyi nga ndzeni ka Nawumbisi wa Timfanelo yi boha munhu hi ntumbuluko na munhu loyi a tekiwaka a ri enawini, na ku fikela laha swi lavekaka, loko switirha, kumbe laha swi lavekaka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni muxaka wa mfanelo yaleyo na wa ntumbuluko wihi ni wihi lowu vekiweke hi mfanelo yaleyo. (3) Eku tirhiseni makungu ya Nawumbisi wa Timfanelo eka vanhu-nene kumbe munhu loyi a tekiwaka a ri enawini hi ku landza xiyengenyana xa (2), khoto - B (a) ku endlela ku nyika matimba mfanelo leyi nga ndzeni ka Nawumbisi lowu, yi fanele ku tirhisa, kumbe loko swi fanele, yi aka nawu wa ntolovelo ku fikela laha milawu yaleyo yi nga nyiketeki matimba eka mfanelo yaleyo; naswona (b) yi fanele ku aka swinawana swa nawu wa ntolovelo ku veka swipimelo eka mfanelo yaleyo, ku ri leswaku ku veka swipimelo koloko swi landza xiyenge xa 36(1). (4) Munhu loyi a tekiwaka a ri enawini u na mpfumelelo wa timfanelo eka Nawumbisi wa Timfanelo ku fikela laha swi laviwaka hi muxaka wa timfanelo na hi munhu loyi a tekiwaka a ri enawini. Ku ringanana 9. (1) Un'wana ni un'wana wa ringanana emahlweni ka nawu naswona u na mfanelo yo sirheleriwa hi ku ringanana ni ku pfuniwa hi nawu. (2) Ku ringanana swi katsa na ku kuma ku tikhorwisa loku hetisekeke no ringanana ka timfanelo hinkwato na mintshunxeko. Ku yisa emahlweni ku kumeka ka ku ringanana, milawu na tindlela tin'wana leti nga endleriwa ku sirhelela no humelerisa vanhu, kumbe mintlawa yo karhi ya vanhu, lava va nga pfunekeki hikokwalaho ka fambiselo ra xihlawuhlawu leri ri nga fanelangiki swi nga ha endliwa. (3) Mfumo a wu fanelangi ku khoma van'wana hi xihlawuhlawu hi mukhuva wo ka wu nga ri wunene hi ndlela leyi kongomeke kumbe leyi gegaka ehenhleni ka munhu wihi ni wihi hi xivangelo xin'we kumbe ku tlula, ku katsa ni rixaka, rimbewu, ku va wanuna kumbe wansati, ku bebula, ku va munhu a tekile/tekiwile kumbe a nga takangi/tekiwangi, rixaka kumbe ntlawa wa vanhu lowu a humaka eka wona, muvala, ku voyamela eka rimbewu ro karhi, vukhale, vulamari, vugandzeri, ripfalo, swikholwakholwana, mfuwo, ririmi na ku tswariwa. (4) Ku hava munhu loyi a nga tirhisaka xihlawuhlawu xo ka xi nga lulamangi hi ku kongomisa kumbe hi ku gega ehenhleni ka munhu wihi na wihi hikwalaho ka xivangelo xin'we kumbe ku tlula hi ku landza xiyengenyana xa (3). Milawu ya tiko yi fanele ku endliwa ku sivela kumbe ku yirisa xihlawuhlawu lexi nga lulamangiki. (5) Xihlawuhlawu hi xivangelo xin'we kumbe ku tlula eka leswi swi longoloxiweke eka xiyengenyana xa (3) a xi lulamangi handle ka loko ko kombisiwa leswaku ku hlawula koloko ku lulamile. Ndzhuti wa Munhu 10. Munhu un'wana na un'wana u tshama a ri na ku xiximeka na ndzhuti, a tlhela a va na mfanelo yo xiximiwa na ku sirheleriwa ka ndzhuti wa yena. Vutomi 11. Un'wana na un'wana u na mfanelo yo hanya. Ntshunxeko na vuhlayiseki bya munhu 12. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko na ku sirheleriwa ka yena, leswi katsaka na mfanelo ya leswaku- (a) a nga tekeriwi ntshunxeko handle ka xivangelo xo twala, kumbe ku nga ri na xivangelo lexi faneleke; (b) a nga pfaleriwi yexe nkarhinyana handle ka ku tengisiwa; (c) yo va a ntshunxekile eka mikhuva hinkwayo ya madzolonga ya swivangelo swa tiko kumbe na swa le tlhelo; (d) yo va a nga xanisiwi hi ndlela yihi na yihi; na (e) ku va a nga khomiwi kumbe ku xupuriwa hi ndlela ya tihanyi, yo pfumaleka vumunhu no va yi chicha xiyimo. (2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ku xiximiwa vuhetiseki bya miri na bya rihanyu ra miehleketo, leswi katsaka na mfanelo - (a) yo tiehleketela hi yexe mayelana na ku tswala kumbe bebula; (b) vuhlayiseki na ku lawula miri wa yena; na (c) ku va a nga nghenisiwi eka mindzavisiso ya vutshunguri kumbe ya xisanyense handle ko nyika mpfumelelo wa yena. Vuhlonga, ku tirhisiwa tani hi hlonga, na ku tirhisiwa hi nsindziso 13. Ku hava munhu loyi a nga ha endliwaka hlonga, ku tirhisiwa tani hi hlonga kumbe ku tirha hi nsindziso. Xihundla xa Munhu 14. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya xihundla, leswi swi katsaka na mfanelo ya ku ka a nga - (a) sechiwi miri wa yena kumbe muti wa yena; (b) sechiwi nhundzu ya yena; (c) vutleriwi leswi nga swa yena; kumbe (d) a nga kavanyeteriwi xihundla xa fambelano kumbe vutihlanganisi bya yena. Ntshunxeko wa vugandzeri, swikholwakholwana na mavonele 15. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wa ripfalo, vugandzeri, miehleketo, swikholwakholwana na mavonele. (2) Maendlele ya vugandzeri ya nga ha endliwa eka swiakelwa-vupfuneki swa mfumo kumbe leswi pfuniwaka hi mfumo, ku ri leswaku - (a) maendlelo yalawo ya landza milawu leyi yi vekiweke hi vulawuri bya tiko lebyi faneleke; (b) swi fambisiwa hi ndlela leyi faneleke; naswona (c) ku va kona eka wona swi ntshunxekile no ya hi ku tinyiketela. (3) (a) Xiyenge lexi a xi siveli milawu ku amukela - (i) matekanelo lama ya bohiweke hi ku landza ndhavuko wihi ni wihi kumbe sisiteme ya nawu wa vugandzeri, wa munhu kumbe wa ndyangu; kumbe (ii) tisisiteme ta nawu wa munhu na wa ndyangu ku ya hi ndhavuko wihi ni wihi kumbe leti ku namarheriweke eka tona hi vanhu lava va amukeleke vugandzeri byo karhi. (b) Ku amukeriwa hi ku landza ndzimana ya (a) ku fanele ku fambelana na xiyenge lexi na makungu laman'wana ya Vumbiwa leri. Ntshunxeko wo humesa mavonele 16. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo humesela erivaleni miehleketo ya yena, ku katsa na - (a) ntshunxeko wa matsalwa mo kandziyisiwa na switivisa-mahungu swin'wana; (b) ntshunxeko wa ku amukela kumbe ku nyika mahungu kumbe miehleketo; (c) ntshunxeko wa vutumbuluxi bya vutshila; na (d) ntshunxeko wa swa xiakhademiki na ntshunxeko wa vulavisisi bya swa sayense. (2) Mfanelo leyi nga eka xiyengenyana xa (1) a yi fiki eka - (a) ku fambisa mahungu yo hlohletela nyimpi; (b) ku hlohletela bubutsa ra madzolonga; kumbe (c) ku hlohletela rivengo ro ya hi rixaka, muvala, rimbewu kumbe vugandzeri na leswi swi vumbaka ku hlohletela leswaku ku vaviseka van'wana. Ku hlengeletana, ku kombisa matitwele, ku phiketa na tiphetixeni 17. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo, hi ndlela yo rhula, naswona a nga hlomanga, yo nghenela tinhlengeletano, ku kombisa matitwele, ku phiketa, na ku heleketa tiphetixeni. Ntshunxeko wa ku Tihlanganisa na Van'wana 18. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wo tihlanganisa na van'wana. Timfanelo ta swa Tipolitiki 19. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana u ntshunxekile ku langa tlhelo ro karhi eka swa tipolitiki, leswi swi katsaka na mfanelo - (a) yo vumba ntlawa wa tipolitiki; (b) yo nghenela eka migingiriko ya ntlawa kumbe ku kumela ntlawa walowo wa tipolitiki swirho; na (c) ku yima a vulavulela ntlawa wa tipolitiki kumbe hi xikongelo xo karhi. (2) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo va eka minhlawulo leyi yi ntshunxekeke, yi lulameke no va yi khomiwa nkarhi na nkarhi ku vhotela vandla rihi ni rihi ro endla milawu ri simekiweke hi ku landza Vumbiwa. (3) Muaka-tiko un'wana na un'wana la nga ntswatsi u na mfanelo - (a) yo vhota eka minhlawulo ya vandla rihi ni rihi ro endla milawu leri simekiweke hi ku landza Vumbiwa, naswona ku endla tano exihundleni; na (b) ya ku va muyimela-ku-langwa eka ntirho wa tipolitiki wa tiko naswona, loko a hlawuriwile, ku va eka ntirho walowo. Vuaka-tiko 20. Ku hava muaka-tiko loyi a faneleke ku tsoniwa mfanelo ya vuaka-tiko. Ntshunxeko wa ku famba-famba na vutshamo 21. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ntshunxeko wo famba-famba. (2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo suka laha Riphabiliki. (3) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo nghena, ku tama a ri kona no tshama kun'wana na kun'wana laha Riphabiliki. (4) Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo kuma phasipoto. Ntshunxeko wo endla bindzu, ku tirha na ntirho wo dyondzeriwa 22. Muaka-tiko un'wana na un'wana u na mfanelo yo langa hi ku ntshunxeka bindzu, ntirho kumbe ntirho wo dyondzeriwa. Ku tirhiwa ka bindzu, ntirho kumbe ntirho wo dyondzeriwa ku nga ha lawuriwa hi nawu. Vuxaka exikarhi ka vatirhi na vathori 23. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo khomiwa hi ndlela leyi faneleke eka maendlele ya swa mintirho. (2) Vatirhi hinkwavo va na mfanelo - (a) yo vumba no joyina yuniyoni ya vatirhi; (b) yo hoxa xandla eka migingiriko na minongonoko ya yuniyoni ya vatirhi; na. (c) ku tereka. (3) Vathori hinkwavo va na mfanelo - (a) yo vumba no joyina nhlangano wa vathori; (b) yo hoxa xandla eka migingiriko na minongonoko ya nhlangano wa vathori. (4) Yuniyoni yin'wana na yin'wana ya vatirhi na nhlangano wun'wana na wun'wana wa vathori, wu na mfanelo ya - (a) ku boha mafambisele ya yona n'wini, minongonoko, na migingiriko ya yona; (b) ku kondletela; (c) ku vumba no joyina federexeni. (5) Yuniyoni yin'wana ni yin'wana ya vatirhi, nhlangano wa vatirhi na vathori va ni mpfumelelo ku nghenela ntalo wa ntswariso. Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha tirha ku khulukisa xikatsa xa ntswariso. Ku fikela laha mfumo wa milawu wu nga hungutaka mfanelo eka Xiyenge lexi, ku hunguta ka kona ku fanele ku yelana ni xiyenge 36(1). (6) Mfumo wa milawu wa Tiko wu nga ha pfumelela malulamisele ya vusirheleli bya yuniyoni lebyi vekiweke eka xikatsa xa mimpfumelelano. Ku fikela laha mfumo wa milawu wu nga hungutaka mfanelo eka Xiyenge lexi, ku hunguta ka kona ku fanele ku yelana na xiyenge xa 36(1). Mbangu 24. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo - (a) eka mbangu leri nga riki na khombo eka rihanyu kumbe vuhlayiseki bya yena; na (b) ku va mbangu wu va lowu sirheleriweke, ku endlela rixaka ra sweswi na leri ra ha taka, hi milawu yo twala na maendlele man'wana lama ya endleriweke - (i) ku sivela ku thyakisiwa na ku onhaka ka ntumbuluko; (ii) ku yisa emahlweni ku hlayisiwa ka ntumbuluko; na (iii) ku tiyisisa leswaku ku va na nhluvuko lowu yaka emahlweni wa ntumbuluko na ku tirhisiwa ka switirisiwa swa ntumbuluko kuri karhi ku yisiwa emahlweni nhluvukiso wa ikhonomi leyi twalaka na nhluvuko wa vanhu. Nhundzu 25. (1) Ku hava munhu loyi a fanelaka ku tsoniwa nhundzu handle ka hi ku landza nawu wa matirhele yo angarhela, kutani ku hava nawu lowu wu fanelaka ku pfumelela ku tsoniwa nhundzu ku ri hava xivangelo xo twala. (2) Nhundzu yi nga ha tekiwa ntsena hi ku landza nawu wa matirhelo yo angarhela - (a) hi swikongomelo swa tiko kumbe swo pfuneta vanhu; na (b) hi ku ya hi ku hakeriwa ndziriso ntsengo wa kona lowu, nkarhi ni mukhuva wo hakela, ya faneleke ku va ku twananiwile eka lava khumbhekaka, kumbe swi bohiwa kumbe ku pfumeleriwa hi khoto. (3) Ntsengo, wo hakela ndziriso swi fanele ku va leswi lulameke no fanela, swi kombisaka ndzinganano lowu faneleke exikarhi ka ku pfuneka ka tiko na ku pfuneka ka vanhu lava va khumbekaka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni hinkwato timhaka leti yelanaka na swilaveko, ku katsa na - (a) matirhisiwele ya nkarhi walowo ya nhundzu yaleyo; (b) matimu ya ku kumeka na ku tirhisiwa ka nhundzu yaleyo; (c) nxavo wa yona wa le makete; (d) vukulu bya vuvekisi byo kongoma bya mfumo na timali to pfuneta eka ku kumeka na ku antswisiwa loku pfunetaka ka nhundzu yaleyo; na (e) xikongomelo xa ku tekiwa ka nhundzu yaleyo hi mfumo. (4) Ku endlela swikongomelo swa xiyenge lexi - (a) ku pfuneka ka tiko swi katsa na ku tiboha ka rixaka eka ku lulamisiwa ka nawu wa maavele ya misava, ni le ka mindzulamiso yo tisa ku fikeleriwa ko ringanana ka swihlovo swa ntumbuluko swa Afrika Dzonga; naswona (b) nhundzu a swi vuli ntsena misava. (5) Mfumo wu fanele ku teka magoza yo twala ya ku endliwa ka milawu na magoza man'wana, ku ya hi ku kumeka ka switirhiswa, ku undla matshamele lama ya endlaka leswaku vaaka-tiko va kota ku fikelela ku kuma misava hi maendlele yo ringanela. (6) Munhu kumbe vaaka-ndhawu lava matirhisele ya vona ya misava ya nga tshamisekangiki hikwalaho ka xivangelo xa milawu ya nkarhi lowu hundzeke ya xihlawuhlawu xo ya hi nghohe kumbe hi mintolovelo, u na mfanelo ku fikela laha swi endleriweke makungu hi Nawu wa Palamende, hambi ku ri ya matirhisele lama ya tshamisekeke hi nawu, kumbe eka ndzulamiso lowu pimanyisekaka. (7) Munhu kumbe vaaka-ndhawu lava va vutleriweke nhundzu endzhaku ka siku ra 19 Khotavuxika 1913 hikwalaho ka xivangelo xa milawu ya nkarhi lowu hundzeke ya xihlawuhlawu xo ya hi nghohe kumbe mintolovelo, u na mfanelo ku fikela laha swi endleriweke makungu hi Nawu wa Palamende, ku nga ku tlheriseriwa nhundzu yaleyo, kumbe hi ndzulamiso lowu faneleke. (8) Ku hava kungu ra xiyenge lexi leri ri faneleke ku kavanyeta mfumo ku va wu tirhisa milawu no teka magoza man'wana ku fikelela mindzulamiso ya milawu ya maavele ya misava, mati na swivumbeko leswi yelanaka na ntumbuluko ku endlela ku lulamisa vuyelo bya xihlawuhlawu xa nkarhi lowu nga hundza xo ya hi nghohe, ku ri leswaku ku hambuka kwihi na kwihi eka xiyenge lexi ku ya hi ku landza makungu ya xiyenge xa 36(1). (9) Palamende yi fanele ku veka milawu leyi yi vuriwaka eka xiyengenyana xa (6). Timhaka ta Tindlu 26. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo va na vurhurhelo lebyi ringaneleke bya yindlu. (2) Mfumo wu fanele ku tirhisa milawu leyi yi twalaka, na magoza man'wana, ku ya hileswi swihlovo swa mfumo swi kumekaka hakona, ku vona leswaku xikongomelo lexi xa mfanelo leyi xi hela hi ku fikeleleka ku ya hi nkarhi. (3) Ku hava munhu loyi a fanelaka ku humesiwa endlwini yakwe hi nsindziso, kumbe ku va yindlu ya yena yi mbindzumuxiwa, handle ka xileriso xa khoto lexi endliweke endzhaku ko tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka. Ku hava milawu leyi vekiweke leyi faneleke ku pfumelela ku humesiwa endlwini hi nsindziso handle ka xivangelo lexi twalaka. Nhlayiso wa rihanyu, swakudya, mati na nhlayiseko wa vanhu 27. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo kota ku fikelela - (a) vutirheri bya nhlayiso wa rihanyu, ku katsa na nhlayiso wa rihanyu hi tlhelo ro tswala; (b) ku kuma swakudya leswi swi eneleke na mati; na (c) nhlayiso wa vanhu ku katsa na, loko a nga koti ku tihlayisa yena n'wini na vaundliwa va yena, nhlayiso wa vanhu leri faneleke. (2) Mfumo wu fanele ku tirhisa nawu leri wu twalaka na magoza man'wana, ku ya hi leswi swihlovo swa mfumo swi kumekaka hakona, ku endla leswaku ku fikeleriwa ka timfanelo leti hinkwato ku va xiviri hi ku famba ka nkarhi. (3) Ku hava munhu loyi a nga ta aleriwaka vutshunguri bya xihatla. Vana 28. (1) N'wana un'wana na un'wana, u na mfanelo - (a) yo kuma vito na ku va xirho xa rixaka ku sukela eku velekiweni; (b) yo hlayisiwa endyangu, kumbe yo hlayisiwa hi vatswari, kumbe ku kuma ku hlayiseka kun'wana loku faneleke loko o tshuka a susiwe eka mbangu wa ndyangu; (c) ya ku nyikiwa swakudya swa masungulo, ndhawu ya vuhlayiselo, vutirheri bya nhlayiso wa rihanyu wa masungulo, na nhlayiso wa vanhu; (d) yo sirheleriwa eka ku khomiwa hi tihanyi eka ku ka a nga hlayisiwi, ku xanisiwa, na eka ku khomiwa hi ndlela leyi yi chichaka xiyimo; (e) yo sirheleriwa eka maendlele ya ntirho lama ya nga n'wi vuyiseleki nchumu; (f) ku va swi nga laviwi kumbe a pfumeleriwa ku endla ntirho kumbe vutirheri lebyi - (i) byi nga fanelangiki munhu wa vukhale bya n'wana yaloye; kumbe (ii) leyi yi nga vekaka ekhombyeni vutomi bya n'wana yaloye, dyondzo, rihanyu ra miri kumbe ra miehleketo, kumbe ku kula hi swa moya, matikhomele kumbe ku tihluvukisa exikarhi ka vanhu; (g) ku va a nga pfaleriwi, handle ka loko ku ri hava ndlela yin'wana, kutani kwalaho, ehenhla ka timfanelo leti a nga na tona ku ya hi swiyenge swa 12 na 35, n'wana yaloye a nga ha pfaleriwa ntsena nkarhi wuntsongo hi laha swi nga kotekaka, naswona u na mfanelo yo - (i) hambanisiwa na vanhu van'wana lava pfaleriweke va vukhale bya malembe yo tlula 18; na (ii) ku va a khomiwa no hlayisiwa hi ndlela leyi, eka matshamele lama ya tekelaka enhlokweni vukhale bya n'wana yaloye; (h) yo va mfumo wu nyika n'wana yaloye muyimeri enawini, naswona loyi a hakeriwaka hi mfumo, eka milandzu ya mbangisano leyi khumbaka n'wana yaloye, loko ku ri leswaku handle ka swona ku nga pfumaleka vululami; na (i) ku va a nga tirhisiwi eka timholovo to hlomelana matlhari, na ku va a sirheleriwa hi minkarhi ya tinyimpi. (2) Eka hinkwaswo leswi swi tsakisaka n'wana yaloye i swa nkoka lowukulu, eka hinkwaswo leswi khumbhaka n'wana yoloye. (3) Eka xiyenge lexi, "n'wana" swi vula munhu loyi a nga hansi ka malembe ya 18 hi vukhale. Dyondzo 29. (1) Un'wana na un'wana u na mfanelo - (a) ya dyondzo ya masungulo, ku katsa na dyondzo ya masungulo ya lavakulu; (b) yo yisa dyondzo emahlweni, leyi eka yona mfumo hi ku tirhisa magoza man'wana lama faneleke, wu fanele ku endla leswaku dyondzo yi kumeka no fikeleleka. (2) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo kuma dyondzo hi ririmi kumbe tindzimi ta ximfumo leti a tilangelaka tona eka mavandla ya dyondzo ya tiko laha dyondzo yaleyo swi kotekaka ku va yi kumeka. Ku endlela ku vonisisa ku fikeleriwa loku tirhaka ka, na ku tirhisiwa ka, mfanelo leyi, mfumo wu fanele ku kambisisa hinkwato tindlela to nyiketa dyondzo leti twalaka, ku katsa na tindhawu ta dyondzo leti tirhisaka ririmi rin'we, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni - (a) ku fanela ka swona; (b) ku kota ku tirheka; na (c) xilaveko xo lulamisa leswi vangiweke hi milawu ya nkarhi lowu nga hundza na mikhuva ya xihlawuhlawu. (3) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo simeka no hlayisa, hi tihakelelo ta yena n'wini, tindhawu ta phurayivhete ta dyondzo leti - (a) ti nga riki na xihlawuhlawu hi tlhelo ra rixaka; (b) ti titsariseke eka mfumo; na (c) ku hlayisa swiyimo swa dyondzo leswi swi nga riki ehansi hi xiyimo loko ku pimanisiwa na tindhawu ta dyondzo ya tiko. (4) Xiyengenyana (3) a xi siyi ehandle swisekelelo swa mfumo mavandla ya dyondzo leswi tiyimeleke. Ririmi na mfuwo 30. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya ku tirhisa ririmi no tlhela a tinghenisa eku hanyeni hi mfuwo lowu a wu tsakelaka, kambe ku hava loyi a tirhisaka timfanelo leti a fanelaka ku endla sweswo hi ndlela leyi nga fambelaneki na kungu rihi na rihi ra Nawumbisi lowu wa Timfanelo. Vaaka-ndhawu lava hlanganeke hikwalaho mfuwo, vugandzeri na ririmi leri va ri tirhisaka 31. (1) Vanhu lava welaka eka ntlawa wa vanhu wa mfuwo, vugandzeri na ririmi ro karhi a va fanelanga ku tsoniwa mfanelo, vona na swirho swin'wana swa ntlawa wa vona hi vaaka-ndhawu - (a) ku tihanyela mfuwo wa vona; ku yisa emahlweni vugandzeri bya vona na ku tirhisa ririmi ra vona; na (b) ku vumba, ku tinghenisa eka, no hlayisa minhlangano ya mfuwo, vugandzeri na ririmi na swirho swin'wana swa vaaka-tiko ntsena. (2) Timfanelo leti nga eka xiyengenyana xa (1) a ti fanelanga ku tirhisiwa hi ndlela yo ka yi nga fambelani na kungu rihi ni rihi ra Nawumbisi wa Timfanelo. Ku kota ku fikelela mahungu 32. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo yo fikelela - (a) mahungu wahi ni wahi lama ya nga mavokweni ya mfumo; na (b) mahungu wahi ni wahi lama ya nga mavokweni ya munhu un'wana naswona lama ma lavekaka ku endlela ku tirhisa no sirhelela timfanelo tihi ni tihi. (2) Milawu ya tiko yi fanele ku endliwa ku nyika mfanelo leyi matimba yo tirha, naswona yi fanele ku endla makungu ya magoza lama faneleke yo olovisa ndzhwalo wa mafambisele na timali leri nga henhla ka mfumo. Swiendlo swa mafambisele leswi lulameke 33. (1) Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo eka swiendlo swa mafambisele leswi nga nawini, swi twakalaka, naswona leswi fambiselo ra kona ri nga rinene. (2) Munhu un'wana na un'wana loyi timfanelo ta yena ti nyamisiweke hi ndlela yo biha hi maendlele ya mafambisele u na mfanelo yo nyikiwa tinhlamuselo leti nga kunene. (3) Milawu ya rixaka etikweni yi fanele ku vekiwa ku endlela ku nyika matimba eka timfanelo leti, naswona yi fanele - (a) ku endla makungu yo vuyeketa maendlele ya mafambisele hi khoto kumbe, laha swi faneleke, khoto leyi yi tiyimeleke naswona yi nga voyameleki tlhelo ro karhi; (b) ku barisa mfumo ku endlela ku nyika matimba eka timfanelo leti nga eka swiyengenyana swa (1) na (2); na (c) ku yisa emahlweni mafambisele yo nyawula. Ku kota ku fikelela tikhoto 34. Munhu un'wana na un'wana u na mfanelo ya leswaku mholovo yihi ni yihi leyi yi nga ahluriwaka hi ku tirhiseriwa nawu yi tsemiwa emahlweni ka khoto ya nawu leyinene yi tirhelaka erivaleni kumbe, laha swi faneleke ndhawu yamilawu-kumbe foramu yin'wana leyi yi tiyimeleke yi nga voyameleki tlhelo ro karhi. Vanhu lava khomiweke, va khomeletiweke ku senga no hehliwa hi milandzu 35. (1) Munhu un'wana na un'wana loyi a khomeletiweke ku senga hi ku tekiwa ku va a endle nandzu u na mfanelo - (a) yo va a nga hlamuseli nchumu; (b) ya ku tivisiwa hi xihatla - (i) hi mfanelo ya yena yo va a nga hlamuseli nchumu; na (ii) leswi nga humelelaka loko o nyika nhlamuselo; (c) ya ku ka a nga sindzisiwi ku boxa mhaka yihi ni yihi kumbe ku pfumela timhaka, leswi swi nga tirhisiwaka tani hi vumbhoni ehenhleni ka munhu yaloye; (d) ku yisiwa emahlweni ka khoto hi ku hatlisa hi laha swi kotekaka kambe ku nga si hundza tiawara ta (i) 48 endzhaku ka ku khomiwa kumbe (ii) laha nkarhi wo sungula wa khoto endzhaku ko hela 48 wa tiawara, loko ku hela 48 wa tiawara ehandle ka khoto yinene kumbe eka siku leri nga riki ntsena ra khoto; (e) loko a ri emahlweni ka khoto ro sungula endzhaku ko khomiwa, ku va a khomeletiweke ku senga kumbe ku tivisiwa xivangelo xo ya emahlweni ku khomeletiwa ku senga ka yena, loko swaswo swi tsandza, u fanele ku ntshunxiwa. (f) ku ntshunxiwa eka ku khomeletiwa ku senga loko swilaveko swa vululami swi pfumela, ku ya hi swipimelo leswi twalaka. (2) Munhu un'wana na un'wana loyi a khomeletiweke ku senga, ku katsa na vabohiwa hinkwavo lava gweviweke, u na mfanelo - (a) yo tivisiwa hi ku hatlisa xivangelo xo va a pfaleriwa; (b) yo langha, no tsundzuxana na muyimeri, no tivisiwa hi mfanelo leyi hi ku hatlisa; (c) yo va na muyimeri loyi a nyikiwaka yena hi mfumo, na hi tihakelelo ta mfumo, loko swi tikomba handle ka swona, ku ta va na ku pfumala vululami eku sengiweni ka nandzu wa yena no va a tivisiwa hi mfanelo yaleyo hi ku hatlisa; (d) yo phikiza ku va ku pfaleriwa ka yena swi ri enawini hi byakwe emahlweni ka khoto naswona, loko ku khomeletiwa ku senga koloko swi nga ri enawini, a ntshunxiwa; (e) ya swipimelo swa ku khomeletiwa ku senga leswi yelanaka na ndzhuti no xiximeka ka munhu, ku katsa na hambi ku ri ku tiolola na ku nyikiwa hi ku hakeleriwa hi mfumo, vurhurhelo lebyi enetisaka, swakudya, swilo swo hlaya tani hi tibuku, ni ku tshunguriwa hi ku hakeleriwa hi mfumo; na (f) yo tihlanganisa na, no endzeriwa hi wa yena - (i) loyi a tekaneke na yena kumbe murhandziwa; (ii) xaka ra le kusuhi; (iii) mutsundzuxi hi tlhelo ra vugandzeri loyi a tilanghelaka yena; (iv) dokodela loyi a tilanghelaka yena. (3) Munhu la nga hehliwa u'wana ni un'wana u na mfanelo yo sengisiwa hi ndlela leyi lulameke, leswi katsaka na mfanelo - (a) yo va a tivisiwa hi xihehlo na vuxokoxoko lebyi ringaneke ku va a kota ku hlamula xihehlo xexo; (b) yo va na nkarhi leri ringaneke na swiolovisi ku va a kota ku lulamisa ku tiyimela/yimeriwa; (c) ya ku senga ku ri na mani na mani emahlweni ka khoto ya ntolovelo; (d) ku va ku sengisiwa ka yena ku sungula no hela handle ko dya nkarhi loku nga twaleki; (e) yo va kona loko ku sengiwa nandzu wa yena; (f) yo langa, no va a yimeriwa hi muyimeri enawini, no va a tivisiwa hi mfanelo leyi hi ku copeta ka tihlo; (g) yo va na muyimeri loyi a nyikiwaka munhu loyi a nga muhehliwa hi mfumo, na hi ku hakeleriwa hi mfumo, loko handle ka swona swi tikomba ku humelela ku pfumalekaka vululami eku sengiweni ka nandzu wa yena, no va a tivisiwa hi mfanelo yaleyo hi ku copeta ka tihlo; (h) yo tekiwa tani hiloko a nga ri na nandzu, no va a nga hlamuseli nchumu, no va a nga nyiki vumbhoni hi nkarhi wo sengisiwa; (i) yo seketela vumbhoni bya yena no phikiza vumbhoni lebyin'wana; (j) yo va a nga sindzisiwi ku nyika vumbhoni lebyi nga n'wi rhwexaka nandzu; (k) yo sengisiwa hi ririmi leri muhehliwa a ri twisisaka kumbe, loko sweswo swi nga koteki, ku va ku sengisiwa ku hundzuluxeriwa eka ririmi rolero; (l) yo va a nga boheriwi xiendlo kumbe ku va a nga endlanga swo karhi leswi a swi nga ri nandzu ku ya hi ku ri nawu wa tiko kumbe wa matiko ya misava hi nkarhi leri swi nga endliwa kumbe swi nga endliwangiki hawona; (m) yo va a nga sengiseriwi nandzu hi tlhelo ra xiendlo kumbe ku va a nga endlanga swo karhi leswi haswona munhu yaloye eka nkarhi leri nga hundza a tshameke a voniwa kumbe a nga voniwanga nandzu kumbe a bohiwile; (n) yo kuma nxupulo wa le hansi-hansi eka leyi yi vekiweke loko nxupulo leri vekeriweke nandzu walowo wu tshame wu cinciwa exikarhi ka nkarhi leri nandzu wu endliweke hawona na nkarhi wo gweviwa; na (o) yo apila kumbe ku rila eka, kumbe ku vuyeketeriwa nandzu, hi khoto ya le henhlanyana. (4) Laha xiyenge lexi xi lavaka leswaku mahungu ya nyikiwa munhu, mahungu yalawo ya fanele ku nyikiwa hi ririmi leri munhu yaloye a ri twisisaka. (5) Vumbhoni lebyi byi kumiweke hi mukhuva leri wu onhetelaka mfanelo yihi na yihi eka Nawumbisi ra Timfanelo a byi fanelanga ku katsiwa loko ku amukeriwa ka vumbhoni byolebyo byi nga endlaka leswaku ku sengisiwa koloko ku va ku nga lulamangi, kumbe hi ndlela yin'wana byi va no onhisela maaviwele ya vululami. Swipimelo swa timfanelo 36. (1) Timfanelo leti ti nga eka Nawumbisi wa Timfanelo ti nga ha vekeriwa swipimelo ntsena hi ku landza nawu wa matirhiselo yo angarhela ku fikela laha xipimelo xolexo xi twalaka no va xi lulamile exikarhi ka vanhu lava tirhelaka swilo erivaleni no va na xidemokhiresi, lava xiximaka vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko no tekela enhlokweni timhaka hinkwato leti yelanaka na swona ku katsa na - (a) muxaka wa mfanelo yaleyo; (b) nkoka wa xikongomelo xa xipimelo xolexo; (c) muxaka na vukulu bya xipimelo xolexo; (d) vuxaka exikarhi ka xipimelo na xikongomelo xa xona; na (e) maendlele man'wana lama nga ri ki na swipimelo ngopfu yo fikelela xikongomelo xolexo. (2) Handle ka laha swi endleriweke makungu eka xiyengenyana xa (1) kumbe eka kungu rin'wana rihi na rihi ra Vumbiwa leri, ku hava nawu leri wu faneleke ku vekela swipimelo eka mfanelo yihi na yihi leyi yi nga ndzeni ka Nawumbisi ra Timfanelo. Swiyimo swa xihatla 37. (1) Xiyimo xa xihatla xi nga ha vikiwa ntsena hi ku landza Nawu wa Palamende naswona ntsena loko - (a) vutomi bya rixaka byi xungetiwa hi nyimpi, ku ngheneriwa hi valala, ku pfukeriwa ka mfumo hi vanhu, minkitsikitsi, khombo ra ntumbuluko, kumbe khombo rin'wana ehenhla ka vanhu va tiko; na loko (b) ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla swi laveka ku vuyisa ku rhula na nawu. (2) Ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, na milawu yihi ni yihi leyi yi vekiweke kumbe xiendlo xin'wana xi endliweke hikokwalaho ka xiviko xexo, xi nga ha tirha ntsena - (a) hi kulangutela swa le mahlweni; naswona (b) eka nkarhi leri nga tluriki 21 wa masiku ku sukela hi siku ra xiviko xexo, handle ka loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi boha ku engetela nkarhi wa xiviko xexo. Nhlengeletano yo endla Milawu yi nga ha boha ku engetela nkarhi wa xiviko xa xiyimo xa xihatla ku fikela nkarhi leri nga tluriki tin'hweti tinharhu hi nkarhi wun'we. Ku engeteriwa ko sungula ka xiviko xa xiyimo xa khombo ku fanele ku va hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti bya swirho swa Nhlengeletano yo endla Milawu. Ku engeteriwa kwihi ni kwihi loku landzelaka ku fanele ku va hi xiboho lexi tekiweke hi 60 wa tiphesente kumbe ku tlula wa tivhoti ta swirho swa Nhlengeletano yo endla Milawu. Xiboho hi ku landza ndzimana leyi xi fanele ku amukeriwa ntsena endzhaku ka njhekanjhekisano wa mani na mani eNhlengeletanweni yo endla Milawu. (3) Khoto yihi na yihi leyi faneleke yi nga teka xiboho ehenhleni ka ku tirha ka- (a) xiviko xa xiyimo xa xihatla; (b) ku engeteriwa kwihi na kwihi ka nkarhi wa xiviko xa xiyimo xa xihatla; kumbe (c) milawu yihi na yihi leyi vekiweke, kumbe xiendlo xin'wana xi endliweke, hikokwalaho ka xiviko xa xiyimo xa khombo. (4) Milawu yihi ni yihi leyi yi vekiweke hikokwalaho ko va ku vikiwile xiyimo xa xihatla yi nga ha hambuka eka Nawumbisi ra Timfanelo ntsena ku fikela laha - (a) ku hambuka koloko ku lavekaka ntsena hikwalaho ka xihatla rolero naswona; (b) milawu leyi vekiweke - (i) yi fambelanaka na swiboho swa Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava leri tirhaka eka swiyimo swa xihatla; (ii) yi landzelelaka xiyengenyana xa (5); na (iii) ku tivisiwa eka Gazete ya Mfumo ya tiko xikan'we- kan'we loko swi laveka endzhaku ka loko wu vekiwile. (5) Ku hava Nawu wa Palamende lowu wu nyikaka matimba leswaku ku vikiwa xiyimo xa xihatla, naswona ku hava milawu leyi yi endliweke kumbe goza rin'wana ri tekiweke hikwalaho ko endla xiviko, wu nga ha pfumelelaka kumbe ku nyika matimba - (a) yo rivaleriwa ka mfumo, kumbe ka munhu wihi ni wihi, hi kwalaho ka xiendlo xihi ni xihi lexi nga riki nawini; (b) ku hambuka kwihi ni kwihi eka xiyenge lexi; kumbe (c) ku hambuka kwihi na kwihi eka xiyenge lexi vuriwaka eka rixaxa ra 1 ra Nxaxamelo wa Timfanelo leti nga Hungutiweki, ku fikela laha swi kombisiweke eka rixaxa ra 3 ku langutana na xiyenge xolexo eka nxaxamelo walowo. Nxaxamelo wa Timfanelo leti nga Xumbadzekiki 1 2 3 Nomboro Nhlokomhaka Laha mfanelo yi nga xumbadzekiki ya Xiyenge ya Xiyenge ku fikela kona 9 Ku Ringanana Hi tlhelo ra ku hambanisa ko kala vululami ntsena hi tlhela ra rixaka, muhlovo, rixaka hi ririmi kumbe vaaki, rimbewu, vukhongeri kumbe ririmi 10 Ndhzuti na ku Hinkwaxo xiximeka ka Munhu 11 Vutomi Hinkwaxo 12 Ntshunxeko na Hi tlhelo ra swiyengenyana swa (1)(d) na (e) Vuhlayiseki bya na (2)(c) ntsena munhu 13 Vuhlonga, ku Hi tlhelo ra vuhlonga na ku tirhisiwa tani hi tirhisiwa tani hi hlonga ntsena hlonga na ku tirhisiwa hi nsindziso 28 Vana Hi tlhelo ra swiyengenyana swa (1)(d), (1)(e) na timfanelo leti nga eka tindzimananyana ta (1)(g) xiyengenyana (1) (i) mayelana na vana malembe ya 15 na le hansi 35 Vanhu lava Hi tlhelo ra swiyengenyana khomeletiweke ku (1)(a), (b) na (c) na (2)(d); timfanelo senga, va leti nga eka tipharagrafu pfaleriweke na lava (a),(b),(c),(e),(f),(g), (h),(i),(j),(k),(l),(m) na (o) ya hehliweke xiyengenyana (3) handle ka pharagrafu (d); xinyengenyana (4); na xiyengenyana (5) hi ku landza ku susiwa ka ku amukeriwa ka xivonakalo ku va xi endla ku senga ku nga lulami. (6) Loko munhu wihi ni wihi a pfaleriwa handle ko sengisiwa hikokwalaho ko hungutiwa ka timfanelo endzhaku ka ku vikiwa ka xiyimo xa xihatla, swipimelo leswi swi landzelaka swi fanele ku landzeleriwa: (a) Munhu lonkulu a nga xirho xa ndyangu kumbe nakulobye wa mupfaleriwa handle ko sengisiwa ku fanele ku hlanganiwa na yena hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, a tivisiwa leswaku munhu yoloye u pfaleriwile handle ko sengisiwa. (b) Xitiviso xi fanele ku hangalasiwa eka Gazete ya Mfumo ya tiko ku nga si hela masiku ya ntlhanu munhu yaloye a pfaleriwile, xi boxaka vito ra mupfaleriwa handle ko sengisiwa na ndhawu laha a pfaleriweke kona no vula magoza ya xiyimo xa xihetla lama munhu yaloye a pfaleriweke hawona. (c) Mupfaleriwa handle ko sengisiwa u fanele ku pfumeleriwa ku langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi dokodela; (d) Mupfaleriwa u fanele ku pfumeleriwa ku langha, no va a endzeriwa nkarhi wihi na wihi leri twalaka, hi muyimeri; (e) Khoto yi fanele yi kambisisa nakambe ku pfaleriwa koloko hi xihatla hi laha swi nga kotekaka hakona, kambe ku nga si hundza masiku ya 10 endzhaku ka loko munhu yaloye a pfaleriwile, kutani khoto yi fanele ku ntshunxa mupfaleriwa handle ko sengisiwa handle ka loko ku pfaleriwa koloko ku laveka ku endlela ku vuyisa xiyimo xa ku rhula na nawu. (f) Mupfaleriwa handle ko sengisiwa loyi a nga ntshunxiwiki hi ku landza mbalango wa ndzimana ya (e), kumbe loyi a nga ntshunxiwiki hi ku landza ku vuyeketiwa ku ya hi ndzimana leyi, a nga endla xikombelo ekhoto xa ku vuyeketeriwa nakambe ku pfaleriwa koloko nkarhi wihi ni wihi loko ku hundzile 10 wa masiku hi mpfuka xa mbalango lowu hundzeke naswona, khoto yi fanele ku ntshunxa mupfaleriwa yaloye handle ka loko swa ha laveka ku yisa emahlweni ku pfaleriwa koloko ku endlela ku vuyisa nawu na ku rhula. (g) Mupfaleriwa u fanele ku pfumeleriwa ku va ekhoto yihi ni yihi leyi yi kambisisaka ku pfaleriwa ka yena, ku yimeriwa hi muyimeri eku tengisiweni kwaloko, na ku endla vuyimeri eka ku phikizana no yisiwa emahlweni ka ku pfaleriwa ka yena. (h) Mfumo wu fanele ku nyiketa khoto tinhlamuselo to tsariwa ku hlamusela ku lulama ka ku yisiwa emahlweni ku pfaleriwa ka munhu yaloye, naswona wu fanele ku nyiketa mupfaleriwa yaloye kopi ya tinhlamuselo toleto hi masiku lama nga riki hansi ka mambirhi khoto yi nga si kambisisa ku pfaleriwa ka yena. (7) Loko khoto yi ntshunxa mupfaleriwa handle ko sengisiwa, munhu yaloye a nga ha pfaleriwi nakambe hi swivangelo swo fana na sweswo handle ka loko mfumo wu rhanga wu kombisa khoto xivangelo xo twakala xo va munhu yaloye a pfaleriwa nakambe. (8) Swiyengenyana swa (6) na (7) a swi tirhi eka vanhu lava nga riki vaaka-tiko va Afrika Dzongo naswona lava va pfaleriweke handle ko sengisiwa hikokwalaho ka nyimpi ya matlhari ya matiko ya misava. Ematshan'weni ya swona, mfumo wu fanele ku landza swiyelo leswi bohaka Riphabliki ku ya hi nawu wa matiko ya misava wa ku komba vumunhu hi tlhelo ra ku pfaleriwa ka vanhu votanu. Ntiyisiso wo vona leswaku timfanelo ta xiximiwa no landzeleriwa 38. Munhu wihi ni wihi loyi a longoloxiweke eka xiyenge lexi u na mfanelo yo tihlanganisa na khoto leyi faneleke, a koxa leswaku mfanelo leyi hlamuseriweke eka Nawumbisi ra Timfanelo yi kavanyetiwile kumbe ku xungetiwa, kutani khoto yi nga ha nyika ku pfuneka loku faneleke, ku katsa na ku hlamusela timfanelo. Vanhu lava va nga tihlanganisaka na khoto i - (a) wihi ni wihi loyi a yimelaka ku pfuneka ka yena n'wini; (b) wihi ni wihi loyi a yimelaka un'wana loyi a nga swi kotiki ku tiyimela hi yexe; (c) munhu wihi ni wihi loyi a swi endlaka tani hi xirho xa, kumbe hi ku yimela ntlawa kumbe avelo ra vanhu; (d) munhu wihi ni wihi loyi a yimelaka ku navela ka vanhu; na (e) nhlangano leri yimelaka ku navela ka swirho swa wona. Nhlamuselo ya Tsalwa ra Timfanelo 39. (1) Loko yi hlamusela Nawumbisi wa Timfanelo, khoto, huvo yo hlawuleka kumbe foramu - (a) yi fanele ku yisa emahlweni minsinya leyi nga xiseketelo xa rixaka leri tirhelaka swilo erivaleni no va ra xidemokhiratiki leyi yi simekiweke eka ku xixima ndzhuti wa vumunhu, ku ringanana, na ntshunxeko; (b) yi fanele ku tekela enhlokweni nawu wa matiko ya misava; naswona (c) yi nga ha tlhela yi langutisisa nawu wa matiko mambe. (2) Loko yi karhi yi hlamusela milawu ya tiko yihi ni yihi, na le ku endliweni ka nawu wa ntolovelo kumbe nawu wa xintu, khoto yin'wana na yin'wana, huvo yo hlawuleka kumbe foramu yi fanele ku yisa emahlweni moya na swikongomelo swa Nawumbisi ra Timfanelo. (3) Nawumbisi wa Timfanelo a wu arisi ku va kona ka timfanelo tihi na tihi tin'wana kumbe mintshunxeko leyi yi amukeriweke kumbe yi haverisiweke hi nawu wa ntolovelo, nawu wa xintu kumbe milawu leyi vekiweke, ku fikela laha yi yelanaka kona na Nawumbisi lowu. Kavanyisa ka 3 Mfumo wa Vutirhisani Mfumo wa laha Riphabliki 40. (1) Laha Riphabliki, mfumo wu vumbiwe tani hi xiyenge xa rixaka, xa swifundzankulu na xa mimfumo ya tindhawu, leswi swo hlawuleka, swi tiyimeleke no tirhelana. (2) Swiyenge hinkwaswo swa mfumo swi fanele ku xixima no namarhela eka minsinya leyi nga ndzeni ka Kavanyisa loku naswona swi fanele ku tirha mintirho ya swona exikarhi ka swipimelo leswi vekiwaka hi Kavanyisa loku. Mfumo wa vutirhisani 41. (1) Swivandla hinkwaswo swa mfumo na swirho hinkwaswo swa mfumo endzeni ka xivandla xin'wana na xin'wana swi fanele - (a) ku hlayisa ku rhula, vun'we bya rixaka na ku va Riphabliki ri nga pandziwi hi le xikarhi; (b) ku tiyisisa nhlayiseko wa vanhu va Riphabliki; (c) ku hoxa xandla eka mfumo leri nyawulaka, wu nga tirheleki exihundleni, wa vutihlamuleri no twala wa Riphabliki hinkwaro; (d) ku tshembeka eka Vumbiwa, Riphabliki, na vanhu va rona; (e) ku hlonipha xiyimo xa vumbiwa, mavandla, matimba na mintirho ya mfumo eka swiyenge leswin'wana; (f) ku va swi nga teki matimba wahi ni wahi kumbe ntirho handle ka leswi yi haverisiweke swona hi ku landza Vumbiwa; (g) ku tirhisa matimba ya swona na ku endla mintirho ya vona hi mukhuva leri wu nga ngheneleleki eka xivumbeko na ku xiximiwa ka misava, mintirho na mfumo wa xivandla lexin'wana; na (h) ku tirhisana swin'we na van'wana hi ku tshembana na hi ku pfunana- (i) hi ku undla moya wa vuxaka lebyinene; (ii) hi ku pfunana no seketelana na van'wana; (iii) hi ku tivisana no tsundzuxana na van'wana hi timhaka leti ti khumbaka ku navela hi ku ringanana; (iv) hi ku hlanganyeta swiendlo swa swona na milawu leyi vekiweke ya swona; na (v) hi ku namarhela eka maendlele lama ku twananiweke hawona no papalata ku yisana etikhoto. (vi) ku papalata swiendlo swa nawu ehenhla ka van'wana. (2) Nawu wa Palamende wu fanele (a) ku simeka no endla makungu ya swivumbeko na mavandla yo endlela ku yisa emahlweni no olovisa vuxaka exikarhi ka mimfumo; na ku (b) endla leswaku ku va na matirhele lama faneleke na maendlele yo olovisa ku herisiwa ka minkanetano. (3) Xirho xa mfumo lexi khumbekaka eka nkanetano wa le xikarhi ka mimfumo xi fanele ku endla matshalatshala hinkwawo lama kotekaka yo herisa nkanetano walowo hi ku tirhisa matirhele na maendlele lama ya lulamiseriweke xikongomelo xolexo, kutani xi fanele ku tirhisa tindlela hinkwato to lulamisa xi nga si titshineta ekhoto leswaku yi ololoxa nkanetano walowo. (4) Loko Khoto yi nga enetisiwangi leswaku swilaveko swa xiyengenyana xa (3) swi enetisiwile, yi nga ha tlherisela nkanetano eka swirho swa mfumo leswi khumbekaka. Kavanyisa ka 4 Palamende Mavumbiwele ya Palamende 42. (1) Palamende yi vumbiwa hi - (a) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu; na (b) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. (2) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu swa nghenela eka endlele ro veka milawu hi mukhuva leri wu hlamuseriweke eka Vumbiwa. (3) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi hlawuleriwa ku yimela vanhu no vonisisa mfumo hi vanhu ku ya hi Vumbiwa. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente, hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka, hi ku langutisisa no kambela swiendlo swa ta matirhiwele ya makungu. (4) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi yimela swifundzankulu ku endlela ku vonisisa leswaku swilaveko swa swifundzankulu swi tekeriwa enhlokweni eka xiyimo xa tiko hinkwaro xa mfumo. Leswi yi swi endla ngopfu-ngopfu hi ku nghenela eka endlele ra tiko ro veka milawu na hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka leti khumbaka swifundzankulu. (5) Presidente a nga ha rhamba Palamende eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka. (6) (a) Palamende yi hlengeletana e Cape-Town, kambe Nawu wa Palamende, wu vekiweke ku va nawu hi ku landza xiyenge xa 76(1) na (5) wu nga ha veka leswaku Palamende yi hlengeletana kun'wana. Matimba yo endla milawu ya Riphabliki 43. ERiphabliki, matimba yo endla milawu - (a) eka xiyimo xa mfumo wa tiko hinkwaro ya haverisiwile Palamende, tani hi laha swi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 44; (b) eka xiyimo xa mfumo wa swifundzankulu ya haverisiwile mimfumo ya milawu, tani hi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 104; naswona (c) eka xiyimo xa mimfumo ya tindhawu ya haverisiwile Tihuvo ta Vamasipala, tani hi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 156. Matimba yo endla milawu ya tiko 44. (1) Matimba yo endla milawu ya tiko tani hi laha ya haverisiweke Palamende - (a) ya nyika Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu matimba - (i) yo hundzuluxa Vumbiwa; (ii) yo pasisa milawu leyi endliweke hi mayelana na mhaka yihi na yihi, ku katsa na mhaka leyi yi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, kambe ku nga katsiwi, ku ya hi xiyengenyana xa (2), na mhaka leyi yi welaka eka tindhawu ta mintirho ta Xedulu ya 5; na (iii) ku avela matimba yo endla milawu wahi ni wahi wa yona, handle ka matimba yo hundzuluxa Vumbiwa eka vandla rihi ni rihi ro endla milawu eka xiyenge xin'wana xa mfumo; na (b) ku havela Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu matimba - (i) yo nghenela eku hundzuluxiweni ka Vumbiwa, hi ku landza xiyenge xa 74; (ii) yo pasisa hi ku landza xiyenge xa 76, milawu yo endliwa hi mayelana na mhaka yihi na yihi leyi yi welaka endzeni ka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4, na mhaka yin'wana yihi ni yihi leyi yi laviwaka hi Vumbiwa leswaku yi pasisiwa hi ku landza xiyenge xa 76; na (iii) ku kambisisa, hi ku landza xiyenge xa 75, milawu yihi na yihi yin'wana leyi pasisiweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu. (2) Palamende yi nga ha nghenda hi ku pasisa milawu, hi ku landza xiyenge xa 76(1), hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 5, loko swi laveka - (a) ku hlayisa nhlayiseko wa rixaka; (b) ku hlayisa vun'we bya ikhonomi; (c) ku hlayisa swiyimo leswi lavekaka swa nkoka swa rixaka; (d) ku simeka swiyimo swa vugimu-ntsongo laveriwaka ku nyika vutirheri; na (e) ku sivela magoza lama ma nga twaleki ku va ma tekiwa hi xifundzankulu, lama ma nga onhiselaka swilaveko swa xifundzankulu xin'wana, kumbe swa tiko hinkwaro ka rona. (3) Ku vekiwa ka milawu loku ku lavekaka no fanela ka, kumbe loku ku yelanaka na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba mayelana na mhkaka yihi na yihi leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, ku endlela swikongomelo hinkwaswo, i milawu leyi yi khumbaka mhaka leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4. (4) Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Palamende yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa, kutani yi fanele ku tirha hi ku landza, na hi ku tirhela endzeni ka swipimelo swa Vumbiwa. Milawu ya mafambisele leyi hlanganisiweke 45. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ti fanele ku simeka komiti leyi hlanganeke ya milawu leyi yi endlaka milawu ya mafambisele leyi khumbaka mintirho wa tona leyi hlanganeke yanhlangano na Huvo, ku katsa na milawu ya mafambisele - (a) ku veka maendlele yo pfuneta endlele ro veka milawu, ku katsa na ku veka mpimo wa nkarhi wo hetisa goza rihi na rihi eka endlelo rero; (b) ku simeka tikomiti leti hlanganeke leti vumbiweke hi vayimeri la va katsaka Nhlengeletano ya Milawu na Huvo ku endlela ku kanela no endla swiviko hi Milawumbisi leyi yi languteriweke eka swiyenge swa 74 na 75; (c) ku simeka komiti leyi hlanganeke yo vuyeketa Vumbiwa leri hi vugimu-ntsongo bya lembe na lembe; na (d) ku lawula ntirho wa - (i) komiti leyi hlanganeke ya milawu ya mafambisele; (ii) Komiti yo Lamula (iii) komiti yo vuyeketa timhaka ta vumbiwa; na (iv) tikomiti tihi ni tihi leti hlanganeke leti simekiweke hi ku landza ndzimana ya (b). (2) Swirho swa Khabinete, swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na vurhumiwa eka Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu swi na mimpfumelelo ni nhlangano wa swisevelelo emahlweni ka Nhlengeletano kumbe Khansele. Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu Mavumbiwele na Nhlawulo 46. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi vumbiwa hi vavasati na vavanuna lava nga xikarhi ka nhlayo ya 350 na ku va yi nga tluli 400, lava hlawuriweke ku va swirho hi ku landza sisiteme ya nhlawulo leyi - (a) yi vekiweke hi milawu ya tiko; (b) yi simekiweke ehenhla ka nongoloko wun'we wa vavhoti; (c) yi endlaka makungu ya vugimu-ntsongo bya vukhale byo vhota bya 18 wa malembe; na (d) yi vangaka, hi ku angarhela, vuyimeri byo landza mpimo. (2) Nawu wa Palamende wu fanele ku endla leswaku ku va na ndandzeriso wo pima nhlayo ya swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu. Vuxirho 47. (1) Muaka-tiko un'wana na un'wana loyi a enetaka swilaveko swo vhotela Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu, u na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu, handle ka - (a) munhu wihi na wihi loyi a thoriweke hi, kumbe loyi a nga eka vutirheri bya mfumo naswona a kumaka muholo wa ku thoriwa koloko kumbe vutirheri byolebyo, handle ka - (i) Presidente, Museketeri wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri va Vaholobye; na (ii) vakhomi va mintirho lavan'wana lava mintirho ya vona yi fambelanaka na ya mintirho ya xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu, naswona yi va yi vuriweke ku va yi fambelana na mintirho yaleyo hi milawu ya tiko; (b) varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, kumbe swirho swa mfumo wa milawu wa xifundzankulu kumbe Huvo ya Masipala; (c) vachoni lava nga ha pfukangiki; (d) munhu wihi na wihi loyi a vuriweke ku va a nga pfukanga ebyongweni hi khoto ya laha Riphabliki; na (e) munhu wihi ni wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile nandzu no gweviwa ku pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin'hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki, kambe ku hava munhu loyi a nga tekiwaka tani hiloko a gweviwile ku kondza xikombelo ehenhleni ka ku bohiwa koloko kumbe xigwevo xi vekiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo apila wu hela. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile. (2) Munhu loyi a nga riki na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano yo endla Milawu hi ku landza xiyengenyana xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimela- ku- langwa wa Nhlengeletano yo endla Milawu, ku ya hi swipimelo swihi ni swihi kumbe matshamele ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko. (3) Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko munhu yaloye - (a) a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe (b) a xwa eka Nhlengeletano yo endla Milawu handle ka mpfumelelo eka matshamele ya timhaka lama eka wona milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano yo endla Milawu yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho. (4) Swivandla kumbe mimpfuleko eka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko. Xihlambanyo kumbe ku tiyisisa 48. Loko swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi nga si sungula ku tirha mintirho ya swona eka Nhlengeletano yo endla Milawu, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu ya 2. Nkarhi wo tirha wa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu 49. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi hlawuleriwa ku tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe. (2) Loko Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50, kumbe loko nkarhi wa yona wo tirha wu hela, Presidente, hi xitivisanawu, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo, leri wu faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri Nhlengeletano yo endla Milawu yi herisiwile harona, kumbe ku herile nkarhi wa yona. (3) Loko vuyelo bya nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu byo ka byi nga tivisiwi hi nkarhi leri wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190 kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitivisanawu, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun'wana, leri wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi walowo kumbe siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona. (4) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi tama ya ha fanerile ku tirha ku sukela eka nkarhi wa ku herisiwa ka yona, kumbe loko ku hela nkarhi wa yona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela Nhlengeletano yo endla Milawu leyi landzelaka. Ku herisiwa ka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha 50. (1) Presidente u fanele ku herisa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko - (a) Nhlengeletano ya Milawu yi amukerile xiboho xo yi herisa, lexi seketeriweke hi vhoti ya vunyingi bya swirho swa wona; na (b) loko ku hele malembe manharhu ku sukela loko Nhlengeletano yo endla Milawu yi hlawuriwile. (2) Presidente wo Khomela u fanele ku herisa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu loko- (a) ku ri na xivandla xa ntirho wa Presidente; na (b) loko Nhlengeletano yo endla Milawu yi tsandzeka ku hlawula Presidente un'wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xolexo xi endlekile. Mintshamo na minkarhi yo wisa 51. (1) Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa Nhlengeletano yo endla Milawu wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile vuyelo bya nhlawulo. Nhlengeletano yo endla Milawu yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya yona leyin'wana ni ka minkarhi ya yona yo wisa. (2) Presidente a nga ha vitana Nhlengeletano yo endla Milawu, eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi ni wihi ku endlela ku tirha mintirho yo hlawuleka. (3) Mintshamu ya Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu ya pfumeleriwa etindhawini tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Milawu. Xipikara na Museketeri wa Xipikira 52. (1) Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka yona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla kumbe mpfuleko, Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi fanele ku hlawula Xipikara na Museketeri wa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa yona. (2) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Museketeri wa Xipikara. (3) Endlele leri ri hlamuseriwaka eka Xiyenge xa A kumbe Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni ka Xipikara na Museketeri wa Xipikara. (4) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi nga ha susa Xipikara kumbe Museketeri wa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano yo endla Milawu swi fanele ku va kona loko xiboho xolexo xi amukeriwa. (5) Hi ku landza milawu ya yona ya mafambisele, Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi nga ha hlawula eka swirho swa yona vatirhela-tiko van'wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Museketeri wa Xipikara. Swiboho 53. (1) Handle ka laha Vumbiwa ro hlamusela hi ndlela yin'wana - (a) vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe hundzuluxo ehenhla ka Nawumbisi; (b) swirho swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yihi na yihi yin'wana leyi nga mahlweni ka Nhlengeletano yo endla Milawu; naswona (c) timhaka hinkwato leti nga mahlweni ka Nhlengeletano yo endla Milawu ti tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke. (2) Xirho lexi xi fambisaka xa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu xi hava vhoti yo kanela, kambe - (a) xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka matlhelo hamambirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona (b) xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula ya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu. Timfanelo ta swirho swin'wana swa Khabinete eka Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu 54. Presidente na xirho xihi ni xihi xa Khabinete lexi nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu va nga ha va kona, naswona va nga ha vulavula eka Nhlengeletano yo endla Milawu, kambe a va fanelanga ku vhota. Matimba ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 55. (1) Eku tirhiseni ka yona ka matimba ya yona yo endla milawu, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele - (a) ku kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa no ala milawu yihi ni yihi leyi vekiweke leyi yi nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu; na (b) ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali. (2) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku endla makungu ya matirhele - (a) swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xiyenge xa tiko xa mfumo swi na vutihlamuleri eka yona; na (b) ku hlayisa vulanguteri ehenhleni ka - (i) ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu ya tiko, ku katsa na ku endla leswaku milawu yi tirhisiwa; na (ii) xirho xihi ni xihi xa mfumo. Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 56. Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu kumbe yihi ni yihi ya tikomiti ta yona yi nga ha - (a) vitana munhu wihi ni wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyiwa kumbe le byi tiyisisiweke kumbe ku va a humesa matsalwa; (b) lava leswaku munhu wihi ni wihi kumbe vandla ri tivonakisa xiviko eka yona; (c) hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambisele, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na (d) ku amukela tiphetixeni, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi ni vahi kumbe mavandla lama khumbekaka. Mikunguhato ya ta mafambisele ya le ndzeni, maendlele na matirhele ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 57. (1) Nhlengeletano ya Tiko yo endla Milawu yi nga - (a) boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambisele ya le ndzeni, maendlele na makanelele; na (b) ku endla milawu ya mafambisele leyi khumbaka ntirho wa yona, kuri karhi ku tekeriwa enhlokweni demokhiresi ya vuyimeri na ku ngehenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko. (2) Milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku endla makungu ya- (a) ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlele na ku leha ka nkarhi wa ku tirha ka tikomiti ta yona; (b) ya ku nghenela eka makanelele ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona ka hinkwayo mintlawa ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu, hi mukhuva leri landzaka demokhiresi (c) ku pfuniwa hi tlhelo ra timali na hi mafambisele ka ntlawa wun'wana na wun'wana wa tipolitiki leri wu yimeriweke eNhlengeletaneni ya Milawu, hi ku ya hi mpimo wa vuyimeri bya wona, ku endlela leswaku ntlawa wun'wana na wun'wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mintirho ya vona ya le Nhlengeletaneni ya Milawu hi ku hetiseka; na (d) ku amukeriwa ka murhangeri wa ntlawa lerikulu swinene wa vukaneti eka Nhlengeletano ya Milawu tani hi Murhangeri wa Vukaneti. Xifundzho 58. (1) Swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu - (a) swi na ntshunxeko wo vulavula eka Nhlengeletano ya Milawu na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambisele; naswona (b) a swi tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hinkwalaho ka - (i) nchumu wihi ni wihi leri va wu vuleke eka, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe (ii) nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke hikokwalaho ka leswi va swi vuleke, va swi humeseke emahlweni, kumbe va swi yiseke eka Nhlengeletano ya Milawu kumbe eka yihi ni yihi ya tikomiti ta yona. (2) Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko. (3) Miholo, swengetelo na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Mali ya Tiko ya Rixaka. Mfikelelo wa vanhu eka, no tinghenisa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu 59. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele - (a) ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlele man'wana ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na (b) ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala - (i) yo lawula mfikelelo hi vanhu va tiko, ku katsa na mfikelelo hi swihangalasa - mahungu, eka Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na (ii) ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi ni wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu wihi ni wihi kumbe ku humeseriwa ehandle. (2) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu a yi fanelanga ku tsimbisa vanhu, ku katsa swihangalasa - mahungu, ku vona ntshamo wa komiti handle ka loko swi ri ni nhlamuselo no twala ku endlisa sweswo eka vaaki va xidemokratiki. Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu Mavumbiwele ya Huvo ya Tiko 60. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa byin'we byo huma eka xifundzankulu xin'wana na xin'wana lebyi vumbiweke hi varhumiwa va khume. (2) Varhumiwa lava va khume i - (a) varhumiwa vo hlawuleka va mune lava va vumbiwaka hi - (i) Holobyenkulu wa xifundzankulu kumbe, loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xihi ni xihi xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu lexi xi vekiweke hi Holobyenkulu ku nga va hi ku angarhela kumbe ku endlela mintirho yo karhi eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu; na (ii) varhumiwa van'wana vanharhu vo hlawuleka; na (b) varhumiwa va ntsevu va nkarhi hinkwawo lava thoriweke hi ku landza xiyenge xa 61(2). (3) Holobyenkulu wa xifundzankulu, kumbe loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xa vurhumiwa bya xifundzankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu, xi va murhangeri wa vurhumiwa byolebyo. Maaviwele ya Varhumiwa 61. (1) Mintlawa leyi yi yimeriweke eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu va fanele ku va na varhumiwa eka vurhumiwa bya xifundzankulu ku ya hi ndzandzeriso lowu hlamuseriweke eka Xiyenge xa B xa Xedulu ya 3. (2) Ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko vuyelo bya nhlawulo wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu byi hlayiwile, mfumo wa milawu, ku vomisisa ku nghenela ka mintlawa ya vuntsongo eka Huvo hi ndlela leyi fambisanaka na demokhiresi, wu fanele - (a) ku pima, hi ndlela leyi vekiweke hi milawu ya tiko, leswaku i va ngani eka varhumiwa va ntlawa wun'wana na wun'wana lava va faneleke ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo naswona i va ngani lava va faneleke ku va varhumiwa vo hlawuleka; na (b) ku thola varhumiwa valavo va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi nhlayo ya lava langhiweke va mintlawa yaleyo. (3) Mfumo wa tiko wa milawu lowu kombisiweke eka xiyengenyena (2)(a) wu fanele ku vona ku gingirika ka tiphati leti ntsongo eka swirho swa vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo kumbe nkarhinyana hi ndlela leyi. (4) Mfumo wa milawu, ni hi ku va kona Holobyenkulu na vafambisi va tiphati lava nyikiweke matimba ya vuyimeri byo hlawuleka eka vuyimeri bya xifundzankulu, wu fanele ku thola vayimeri vo hlawuleka, tani hi laha swi lavekaka hakona nkarhi ni nkarhi, va huma exikarhi ka swirho swa mfumo wa milawu. Varhumiwa va nkarhi hinkwawo 62. (1) Munhu loyi a langhiweke ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo u fanele ku va loyi a nga na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu. (2) Loko munhu loyi a nga xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu a thoriwa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo, munhu yaloye wa yima ku va xirho xa mfumo wa milawu walowo. (3) Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va thoriwa nkarhi wo tirha leri helaka xikan'we-kan'we ku nga si va na ntshamo wo sungula wa mfumo wa milawu wa xifundzankulu endzhaku ko hlawuriwa ka wona loku landzelaka. (4) Munhu wa yima ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo loko munhu yaloye - (a) a nga ha ri na mfanelo yo va xirho xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu hikokwalaho ka xivangelo xihi na xihi handle ko va a thoriwa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo; (b) a va xirho xa Khabinete; (c) loko mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha ri na ku tshemba eka yena kutani a vitaniwa ku tlhelela endzhaku hi ntlawa lowu langheke munhu yaloye; (d) a nga ha ri xirho xa ntlawa leri wu langheke munhu yaloye kutani a vitaniwa ku tlhelela endzhaku hi ntlawa walowo;kumbe (e) a xwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu handle ka mpfumelelo eka matshamele lama eka wona milawu ya mafambisele ya Huvo yi vekaka ku lahlekeriwa hi ntirho wa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo. (5) Swivandla swa ntirho exikarhi ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko. (6) Loko varhumiwa va nkarhi hinkwawo va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Mintshamo ya Huvo ya Tiko 63. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha veka minkarhi na ku leha ka minkarhi ya mintshamo ya yona na minkarhi ya yona yo wisa. (2) Presidente a nga ha vitana Huvo ya Tiko eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi ni wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka. (3) Mintshamo ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ya pfumeleriwa eka tindhawu tin'wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambisele ya Huvo. Mutshami wa Xitulu na Vaseketeri va Mutshami wa xitulu 64. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku hlawula Mutshami wa Xitulu na Vaseketeri va Mutshami va Xitulu vambirhi vo huma eka varhumiwa. (2) Mutshami wa Xitulu na un'we wa Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu va hlawuriwa va huma eka varhumiwa va nkarhi hinkwawo, ku tirha ntlhanu wa malembe handle ka loko nkarhi wa vona wo tirha tani hi varhumiwa wu hela nkarhi walowo wu nga si fika. (3) Museketeri wa Mutshami wa Xitulu lo un'wana u hlawuleriwa ku tirha lembe rin'we, kutani u fanele ku landziwa hi murhumiwa wo huma eka xifundzankulu xin'wana, ku endlela leswaku swifundzankulu hinkwaswo swi va na nkarhi wo yimeriwa. (4) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa Xitulu, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla tano. Mutshami wa Xitulu hi yena a fambisaka eka ku hlawuriwa ka Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu. (5) Endlele leri hlamuseriweke eka Xiyenge xa A Xedulu ya 3 ra tirha eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa Xitulu na Vaseketeri va Mutshami wa Xitulu. (6) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha susa Mutshami wa Xitulu kumbe Museketeri wa Mutshami wa Xitulu entirhweni. (7) Hi ku landza milawu na mafambisele, Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha hlawula exikarhi ka varhumiwa vatirhi va tihofisi van'wana ku pfuneta Mutshamaxitulu na Swandla swa Vatshamaxitulu. Swiboho 65. (1) Handle ka laha Vumbiwa ri hlamusela ka hi ndlela yin'wana - (a) xifundzankulu xin'wana na xin'wana xi na vhoti yin'we leyi yi hoxiwaka hi ku yimela xifundzankulu yi hoxiwaka hi murhangeri wa vurhumiwa bya yona; naswona (b) timhaka hinkwato emahlweni ka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ku twananiwa hatona loko swifundzankulu swa ntlhanu kumbe ku tlula swi vhota hi ku yima na mhaka yoleyo. (2) Nawu wa Palamende, lowu vekiweke hi ku ya hi endlele leri vekiweke ku nga va hi xiyengenyana xa (1) kumbe xa (2) swa xiyenge xa 76, wu fanele ku endla makungu ya endlele ro fanana leri ha rona swifundzankulu swi nyiketaka matimba eka varhumiwa ku hoxa tivhoti hi ku yimela swona. Ku hoxa xandla hi swirho swa huvonkulu ya tiko 66. (1) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye, va nga ha nghenela, naswona va nga vulavula, eka Huvo, kambe a va fanelanga ku vhota. (2) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha lava leswaku xirho xa Khabinete, Museketeri wa Holobye kumbe mukhomi wa ntirho eka mufambisi wa huvonkulu ya rixaka kumbe ya xifundzankulu a nghena nhlengeletano ya Huvo kumbe ya komiti ya Huvo. Ku hoxa xandla hi vayimeri va mfumo wa ndhawu 67. Vayimeri lava va nga riki henhla ka khume va nkarhinyana lava vekiweke hi mfumo wa ndhawu leri kondleteriweke, hi ku landza xiyenge xa 163, ku yimela minkhetekanyo yo hambana ya vamasipala, va nga ha nghenela loko swi laveka eka makanelele ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, kambe a va fanelanga ku vhota. Matimba ya Huvo ya Tiko 68. Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha - (a) kambisisa, yi pasisa, yi hundzuluxa, yi ringanyeta mihundzuluxo eka, kumbe yi ala nawu wihi ni wihi leri endliwaka emahlweni ka Huvo hi ku landza Kavanyisa loku; na (b) ku sungula kumbe ku lulamisa milawu leyi yi welaka endzeni ka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4 kumbe milawu yin'wana leyi endliweke leyi vuriwaka eka xiyenge xa 76(3), kambe a yi fanelanga ku sungula kumbe ku lulamisa Milawumbisi ya timali. Vumbhoni kumbe mahungu lama nga mahlweni ka Huvo ya Tiko 69. Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu kumbe yihi na yihi ya tikomiti ta yona yi nga ha - (a) vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyiwa kumbe xitiyisiso kumbe ku humesa matsalwa; (b) lava leswaku munhu wihi ni wihi kumbe vandla ri tivonakisa eka yona; (c) hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambisele, ku sindzisa munhu wihi ni wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya kumbe ya (a) na (b); (d) ku amukela tiphetixeni, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi ni vahi kumbe mavandla lama khumbekaka. Kunguhato wa ta mafambisele ya le ndzeni, makanelele na maendlele ya Huvo ya Tiko 70. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi nga ha - (a) boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambisele ya le ndzeni, makanelele na maendlele; na (b) ku endla milawu ya mafambisele leyi khumbaka ntirho wa yona, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni demokhiresi ya vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko. (2) Milawu ya mafambisele ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku endla makungu ya - (a) ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mintirho, maendlele na ku leha ka nkarhi wa ku tirha ka tikomiti ta yona; (b) ku nghenela ka swifundzankulu hinkwaswo eka makenelele ya yona hi mukhuva leri fambisanaka na demokhiresi; na (c) a ku nghenela eka makanelele ya Huvo na mintlawa ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Huvo, hi mukhuva leri landzaka demokhiresi, nkarhi wun'wana na wun'wana loko ku fanele ku tsemiwa mhaka hi ku landza xiyenge xa 75. Xifundzho 71. (1) Varhumiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67 - (a) va na ntshunxeko wo vulavula eka Huvo na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambisele; naswona (b) a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van'wana hikwalaho ka - (i) nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke emahlweni, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe (ii) nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke wu humeseleke erivaleni hikwalaho ka nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke eka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona. (2) Swifundzho swin'wana na minsirhelelo ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, varhumiwa eka Huvo na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67, swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko. (3) Miholo, swengetelo na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa nkarhi hinkwawo swa Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Mali ya Tiko ya Rixaka. Ku va vanhu va fikelela na ku khumbeka eka Huvo ya Tiko 72. (1) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele - (a) ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlele man'wana ya Huvo na tikomiti ta yona; na (b) ku tirha mintirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala yo - (i) lawula mafikeleriwele hi vanhu va tiko, ku katsa na mafikeleriwele hi swihangalasa - mahungu, eka Huvo na tikomiti ta yona; (ii) na ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi ni wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ku nghena ka munhu wihi ni wihi kumbe ku humeseriwa ehandle. (2) Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu a yi nga siveli vanhu, ku katsa ni vateki va mahungu, eka ntshamo wa komiti handle ka nhlamuselo lowu twelaka ku endla sweswo erivaleni na le ka vanhu va tiko ra xidemokratiki. Endlele ro veka Milawu ya Tiko Milawumbisi hinkwayo 73. (1) Nawumbisi wihi ni wihi wu nga tivisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu. (2) I xirho xa Khabinete ntsena kumbe Museketeri wa Holobye, kumbe xirho, kumbe komiti, ya Nhlengeletano ya Milawu, yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Milawu; kambe i xirho xa Khabinete ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta rixaka, lexi, xi nga ha tivisaka Nawumbisi wa timali eka Nhlengeletano ya Milawu. (3) Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyenge xa 76(3), handle ka Nawumbisi wa timali, wu nga ha tivisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. (4) I xirho, kumbe komiti, ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ntsena leyi yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Huvo. (5) Nawumbisi leri pasisiweke hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, loko wu fanele ku kaneriwa hi Huvo; Nawumbisi leri pasisiweke hi Huvo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu. Milawumbisi leyi hundzuluxaka Vumbiwa 74. (1) Xiyenge xa 1 na ya xiyengenyana lexi, swi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke hi - (a) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa 75 wa tiphesente; na (b) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzankulu swa ntsevu kumbe ku tlula. (2) Xiyenge xa 2 xi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu humesiweke hi - (a) Nhlengelato ya Tiko ya Milawu, leyi siketeriweke hi vhoti ya swirhu leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhi; na (b) Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, na vhoti leyi seketelaka hi swifundzankulu leswi nga riki hansi ka tsevu. (3) Nchumu wun'wana ni wun'wana wa Vumbiwa wu nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu humesiweke - (a) hi nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi ku seketela hi vhoti ya swirho leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu; na (b) kambe hi Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu; hi ku seketeriwa hi vhoti ya swifundzankulu leswi nga riki hansi ka tsevu, loko ku hundzuluxa - (i) ku yelana na mhaka leyi khumbhaka Khansele; (ii) ku cinca mindzelekano, matimba, milawu kumbe swivandla; kumbe (iii) ku hundzuluxa mhaka leyi tirhanaka hi ku kongomisa ni timhaka ta xifundzankulu. (4) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu fanelanga ku nghenisa timhaka tin'wana handle ka swihundzuluko swa vumbiwa na timhaka leti yelanaka ni swihundzuluko leswi. (5) Ku nga ri hansi ka 30 wa masiku Nawumbisi wu nga si hundzuluxa Vumbiwa leswi khumbhaka xiyenge xa 73(2), munhu kumbe komiti leyi lavaka ku nghenisa Nawumbisi yi fanele ku - (a) hangalasa eka Gazete ya Hulumente ya tiko, na hi ku landza milawu na swileriso swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, vuxokoxoko bya ku hundzuluxa loku ehleketiweke hi miehleketo ya vanhu; (b) rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Nhlengeletano ya Milawu, vuxokoxoko lebyiya bya mimfumo ya milawu ya swifundzankulu ku yimela miehleketo ya kona; na ku (c) rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu, vuxokoxoko lebyiya bya Khansele ya njekanjekisano wa vanhu, loko ku ri leswaku ku cinca loku komberiweke a hi ku cinca loku lavekaka ku va ku nyikiwa kumbe ku humesiwa hi Khansele. (6) Loko Nawumbisi wo hundzuluxa Vumbiwa wu tivisiwa, munhu kumbe komiti leyi tivisaka Nawumbisi swi fanele ku rhumela miehleketo leyi tsariweke yihi kumbe yihi leyi kumekeke evanhwini ni le ka mfumo wa milawu ya swifundza - (a) eka Xipikara ku swi xaxameta eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; na (b) hi mayelana ni swihundzuluxo leswi kombisiweke eka xiyengenyana (1), (2), kumbe (3)(b), eka Mutshama-xitulu wa Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu ku xaxametiwa eka Khansele. (7) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu vekiwi eka vhoti eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu eka 30 masiku ya (a) ku tivisiwa ka yona loko Nhlengeletano ya Milawu yi hlangana ku tivisa Nawumbisi; kumbe (b) ku xaxameta ka rona eka Nhlengeletano wa Malawu, loko Nhlengeletano wa Milawu wu ri kun'wana hi nkarhi wo tivisa Nawumbisi. (8) Loko Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengenyana xa (3)(b), kumbe xiphemu xin'wana xa Nawumbisi, xi khumbha ntsena xifundzankulu a swi fanelanga swi humesa Nawumbisi kumbe xiphemu lexi faneleke handle ka loko xi pfumeriwile hi Mfumo kumbe Mifumo ya Milawu ya swifundzankulu sweswo. (9) Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa leri nga humesiwa hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na loko, laha swi endlekaka, hi Khansele ya Tiko ya Swifundzankulu, ri fanele ri kongongomisiwa eka Presidente ku va a pfumelelana na rona. Milawumbisi yinene leyi nga Khumbhiki swifundzankulu 75. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi handle ka Nawumbisi lowu eka wona tirhelo leri kombiweke eka xiyenge xa 74 kumbe xa 76, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu na ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri landzelaka: (a) Huvo ya Tiko yi fanele - (i) ku pasisa Nawumbisi walowo; (ii) ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa walowo ku ya hi mihundzuluxo leyi yi ringanyetiweke; kumbe (iii) ku ala Nawumbisi walowo. (b) Loko Huvo ya Tiko yi pasisa Nawumbisi handle ko ringanyeta mihundzuluxo, Nawumbisi walowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pfumelela. (c) Loko Huvo ya Tiko yi Landzula Nawumbisi kumbe wu hundzuluxiwa, Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, kutani loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, ku va swi vuriwile hi Huvo, nakona swi nga - (i) pasisa Nawumbisi walowo nakambe, ku nga va ku ri na mihundzuluxo kumbe ku ri hava; kumbe (ii) ku boha ku va yi nga yi emahlweni na Nawumbisi walowo. (d) Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (c) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (2) Loko Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi vhota ehenhla ka mhaka hi ku landza xiyenge lexi, xiyenge xa 65 a xi tirhi; ematshan'weni ya swona - (a) murhumiwa un'wana na un'wana eka vurhumiwa bya xifundzankulu u na vhoti yin'we; (b) ku sukela eka n'we-nharhu eka varhumiwa va fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yaleyo; naswona (c) mhaka yaleyo yi tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke, kambe loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka tlhelo rin'wana na rin'wana ra mhaka yaleyo, murhumiwa loyi a fambisaka u fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka. Milawumbisi leyi khumbhaka swifundzankulu 76. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka swiyengentsongo swa (3), (4) kumbe (5), Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri landzelaka: (a) Huvo ya Tiko yi fanele - (i) ku pasisa Nawumbisi; (ii) ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe (iii) ku ala Nawumbisi walowo. (b) Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi handle ka hundzuluxo, Nawumbisi walowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumela. (c) Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, kutani loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (d) Loko Huvo yi ala Nawumbisi, kumbe loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu vuriwaka hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi walowo na, laha swi tirhaka, ku katsa na Nawumbisi wo hundzuluxiwa, wu fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi yi nga pfumelelanaka hi - (i) Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu; (ii) Nawumbisi wo hundzuluxiwa tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo; kumbe (iii) Nawumbisi lowu tani hi laha wu tsariweke hi ndlela yin'wana. (e) Loko Komiti yo Lamula yi nga koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko rhumeriwa ka Nawumbisi walowo eka yona, Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa nakambe Nawumbisi walowo, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula. (f) Loko komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi walowo, Nawumbisi walowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (g) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (h) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwele man'wana ya Nawumbisi walowo, Nawumbisi walowo wa matsariwele laman'wana wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu xikan'we na Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu na Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (i) Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Huvo hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Huvo, Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula. (j) Loko Nawumbisi lowu hundziseriweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (g) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi, kambe Nawumbisi tani hi laha a wu pasisiwile hi Nhlengeletano ya Milawu eku sunguleni wu nga ha pasisiwa nakambe hi Nhlengeletano ya Milawu, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula. (k) Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (e),(i) kumbe (j) wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pfumelela. (2) Loko Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3), Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri landzelaka: (a) Nhlengeletano ya Milawu yi fanele - (i) ku pasisa Nawumbisi walowo; (ii) ku pasisa Nawumbisi leri hundzuluxiweke; kumbe (iii) ku ala Nawumbisi walowo. (b) Nawumbisi lowu wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (a)(i) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (c) Loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi walowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (d) Loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala Nawumbisi kumbe loko Huvo yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu kongomisiweke eka yona hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi walowo na, laha swi tirhaka, Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, yi fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi yi nga ha twananaka hi- (i) Nawumbisi walowo tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo; (ii) Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu; kumbe (iii) Nawumbisi walowo hi matsariwele man'wana. (e) Loko Komiti yo Lamula yi nga swi koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko va wu kongomisiwile eka yona, Nawumbisi wu hundzela hi nkarhi. (f) Loko Komiti yo Ahlula yi twanana hi Nawumbisi tani hi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi pasisa Nawumbisi walowo, Nawumbisi wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (g) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tani hi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi walowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (h) Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi matsariwele man'wana ya Nawumbisi, matsariwele malamo ya Nawumbisi ya fanele ku kongomisiwa eka Huvo xikan'we na Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo na Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela. (i) Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi walowo wu hundzela hi nkarhi. (3) Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri simekiweke hi xiyengenyana xa (1) kumbe xa (2) loko lama wu wela eka makungu lama nga longoloxiwa eka Xedule 4 kumbe xihi na xihi xa xiyenge lexi landzelaka: (a) xiyenge xa 65(2); (b) xiyenge xa 163; (c) xiyenge xa 182; (d) xiyenge xa 195(3) na (4); (e) xiyenge xa 196; na (f) xiyenge xa 197. (4) Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlele leri simekiweke hi xiyengenyana xa (1) loko wu ri lowu endlaka makungu ya ku endla milawu - (a) leyi languteriweke eka xiyenge xa 44(2), kumbe 220(3); kumbe (b) leyi languteriweke eka Kavanyisa ka 13, naswona leyi yi khumbaka timhaka ta timali ta xiyimo xa xifundzankulu xa mfumo. (5) Nawumbisi lowu wu languteriweke eka xiyenge xa 42(6) ku fanele ku tirhaniwa no wona hi ku landza endlele leri simekiweke hi xiyengenyana xa (1), handle ka leswaku B - (a) loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi vhotela Nawumbisi walowo, makungu ya xiyenge xa 53(i) a ma tirhi; ematshan'weni ya swona, Nawumbisi walowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona; na (b) loko Nawumbisi walowo wu hundziseriwa eka Komiti yo Lamula, swinawana leswi landzelaka swa tirha: (i) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi kanela Nawumbisi tani hi laha swi languteriweke eka xiyengenyana xa (1)(g) kumbe (h), Nawumbisi walowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona. (ii) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi kanela kumbe yi kambisisa-nakambe Nawumbisi tani hi laha swi languteriweke eka xiyengenyana xa (1)(e),(i) kumbe (j), Nawumbisi walowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona. (6) Xiyenge lexi a xi tirhi eka Milawumbisi ya timali Milawumbisi ya Timali 77. (1) Nawumbisi lowu pimanyetaka timali kumbe leri vekaka swibalo, mindzuvo kumbe swibalo swa nhundzu i Nawumbisi wa timali. Nawumbisi wa timali a wu fanelanga ku tirhana na timhaka tihi ni tihi tin'wana handle ka ku barisa tihakelo ta vatirhisi, kumbe mindziho kumbe minxupulo yin'wana ya timali. (2) Milawumbisi ya timali hinkwayo yi fanele ku kaneriwa hi ku ya hi endle leri simekiweke hi xiyenge xa 75. Nawu wa Palamende wu fanele ku endla makungu ya maendlele lama hawona Palamende yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali. Komiti yo Lamula 78. (1) Komiti yo Lamula yi vumbiwa hi - (a) swirho swa nkaye swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu uswi hlawuriweke hi Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi endlele leri ri vekiweke hi milawu ya mafambisele ya Nhlengeletano ya Milawu, naswona swi vangaka vuyimeri bya mintlawa mpimo leri ringanaka na mintlawa leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; na (b) muyimeri un'we wo huma eka vurhumiwa bya xifundzankulu byi'wana na byin'wana eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu, a hlawuriweke hi vurhumiwa byolebyo. (2) Komiti yo Lamula yi va yi twananile hi matsariwele ya Nawumbisi, kumbe yi tsemile mhaka, loko matsariwele malamo, kumbe tlhelo rin'we ra mhaka, ri seketeriwa hi - (a) vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu; na (b) vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. Ku pfumelela Milawumbisi 79. (1) Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Presidente a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi walowo wu landza vumbiwa, wu tlherisela endzhaku eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leswaku wu kambisisiwa-nakambe. (2) Milawu ya mafambisele leyi hlanganeriweke, ni swileriso swi fanele ku endla makungu ya, ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi hi Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu na migigingiriko ya Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu. (3) Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu yi fanele ku nghenela eka ku kambisisiwa-nakambe ka Nawumbisi lowu Presidente a ri tlheriseleke eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu: (a) ku kanakana ka Presidente hi loko Nawumbisi wu landza vumbiwa mayelana na mhaka ya maendlele na makanelele lama ya khumbaka Huvo; kumbe (b) xiyenge xa 74 (1), (2) kumbe (3)(b) kumbe 76 xi tirhisiwile eku pasisiweni ka Nawumbisi walowo. (4) Loko Nawumbisi lowu , endzhaku ko kambisisiwa-nakambe wu amukela hi ku hetiseka mianakanyo ya Presidente, Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi walowo; loko swi nga ri tano, Presidente u fanele: (a) ku pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe (b) a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa ku endlela xiboho xa loko wu landza kumbe wu nga landzi vumbiwa. (5) Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi walowo wu landza vumbiwa, Presidente u fanele ku wu pfumelela no wu sayina. Swikombelo hi swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu eka Khoto ya Vumbiwa 80. (1) Swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa ku endlela xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu wa Palamende, a wu landzi Vumbiwa. (2) Xikombelo - (a) xi fanele ku seketeriwa hi swirho swa Nhlengeletano ya milawu swa n'we-xa-nharhu kumbe ku tlula; naswona (b) xi fanele ku endliwa ku nga si hela masiku ya 30 ku sukela siku leri Presidente a nga pfumelela no sayina Nawu walowo. (3) Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu lowu ku vulavuriwaka hi wona eka xikombelo xolexo hi ku landza xiyengenyana xa (1) a wu tirhi ku kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko - (a) ku tirha ka vululami swi lava swona; na (b) loko xikombelo xolexo xi ri na xitshembiso xo humelela. (4) Loko xikombelo xi nga humeleli, no va xi nga kumanga mihandzu yo nyawula Khoto ya Vumbiwa yi nga lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo. Ku tivisiwa ka Milawu 81. Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Presidente wu va Nawu wa Palamende, wu fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa, kutani wu sungula ku tirha loko wu tivisiwile kumbe hi siku leri vekiweke hi ku landza Nawu walowo. Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende 82. Kopi leyi sayiniweke ya Nawu wa Palamende i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu walowo kutani, endzhaku ko wu tivisa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa. Kavanyisa ka 5 Presidente na Huvonkulu ya Rixaka Presidente 83. Presidente - (a) i Nhloko ya Tiko na ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka; (b) u fanele ku tlakusa, a sirhelela no xixima Vumbiwa tani hi nawu leri kulukumba wa Riphabliki; na (c) ku yisa emahlweni vun'we bya rixaka na leswi swi nga yisaka emahlweni Riphabliki. Matimba na mintirho ya Presidente 84. (1) Presidente u na matimba lama a haverisiweke wona hi Vumbiwa na milawu leyi vekiweke, ku katsa na lama ya lavekaka ku va a tirha mintirho ya Nhloko ya Tiko na ya nhloko ya huvonkulu ya rixaka. (2) Presidente u na vutihlamuleri - (a) byo pfumelela no sayina Milawumbisi; (b) byo tlherisela Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu leswaku ku kambisisiwa-nakambe loko Nawumbisi wolowo wu landza Vumbiwa; (c) byo hundzisela Nawumbisi eka Khoto ya Vumbiwa ku endlela xiboho xa loko wu landza Vumbiwa; (d) byo vitana Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu kumbe Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku endlela ntirho wo hlawuleka; (e) ku tirha ku thola kwihi na kwihi loku Vumbiwa kumbe milawu leyi vekiweke yi lavaka leswaku Presidente a ku tirha, handle ka ku va nhloko ya huvonkulu ya rixaka; (f) ku thola tikhomixini ta ndzavisiso; (g) ku vitana tireferendamu ta tiko, hi ku landza Nawu wa Palamende; (h) byo vuyisa no amukela vuyimeri bya tintsumi ta le matikweni mambe na vayimeri; (i) ku thola vayimeri va le matikweni ya le handle, varhumiwa lava haverisiweke matimba na tintsumi ematikweni ya le handle; (j) ku rivalela kumbe ku yimisa ka nkarhinyana swigwevo swa vaonhi no hunguta kumbe ku herisa mindziho yihi na yihi, minxupulo na ku lova nhundzu; na (k) ku haverisa swidlodlo swa swifundzho. Matimba ya huvonkulu ya Riphabliki 85. (1) Matimba yo tirha makungu ya Riphabliki ya haverisiwile Presidente. (2) Presidente u tirhisa matimba yo endla makungu, kun'we na swirho leswin'wana swa Khabinete, hi - (a) ku endla leswaku ku tirhisiwa milawu yo vekiwa ya tiko handle ka loko Vumbiwa kumbe milawu yin'wana yi hlamusela hi ndlela yin'wana; (b) ku hluvukisa no endla leswaku ku tirhisiwa milawu ya matirhele ya rixaka; (c) ku hlanganyeta mintirho ya tindzawulo ta tiko na mintirho ya ta mafambisele; (d) ku lulamisa no sungula milawu; na (e) ku tirha mintirho yihi na yihi yin'wana ya makungu leyi yi lulamiseriweke swona eka Vumbiwa na le ka milawu yo vekiwa ya tiko. Ku hlawuriwa ka Presidente 86. (1) Eka ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko yi hlawuriwile, na loko swi laveka ku siva xivandla, Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu yi fanele ku hlawula wansati kumbe wanuna eka swirho swa yona ku va Presidente. (2) Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa nhlawulo wa Presidente, kumbe a veka muavanyisi un'wana ku endla sweswo. Endlele leri ri andlariweke eka Xiyenge xa A xa Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni ka Presidente. (3) Nhlawulo wa ku siva xivandla xa ntirho wa Presidente wu fanele ku endliwa hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hundza 30 wa masiku endzhaku ka loko ku pfuleke xivandla. Ku sungula ntirho hi Presidente 87. Loko a hlawuriwile ku va Presidente, munhu wa tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, naswona, ku nga si hela ntlhanu wa masiku, u fanele ku sungula ntirho hi ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Nkarhi wa ku tirha wa Presidente 88. (1) Nkarhi wa ku tirha wa Presidente wu va loko a sungula ku tirha no hela loko ku va na xivandla kumbe loko munhu loyi a hlawuriweke ku va Presidente loyi a landzelaka a sungula ku tirha. (2) Ku hava munhu loyi a nga khomaka ntirho wa Presidente ku tlula ka mbirhi; kambe, loko munhu a hlawuriwa ku va a siva xivandla xa ntirho wa Presidente, nkarhi leri wu nga xikarhi ka nhlawulo walowo na nhlawulo leri landzelaka wa Presidente a wu tekiwi wu ri nkarhi wo tirha. Ku susiwa ka Presidente entirhweni 89. (1) Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi xiboho lexi seketeriweke hi vhoti ya swirho leswi nga riki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu, yi nga ha susa Presidente entirhweni ntsena hi swivangelo swa - (a) swiendlo swo eyisa Vumbiwa kumbe nawu; (b) matikhomele lama nga nkhensekeki mo biha; kumbe (c) ku tsandzeka ku tirha mintirho ya xiyimo xa yena. (2) Munhu wihi na wihi loyi a nga susiwa eka ntirho wa Presidente hi ku landza xiyengenyana xa (1)(a) kumbe (b), a nga ha kumi swipfuno swa ntirho walowo, naswona a nga ha tirhi ka ntirho wihi na wihi wa tiko. Presidente wo Khomela 90. (1) Loko Presidente a nga ri kona laha Riphabliki kumbe loko hikokwalaho ka swin'wana a nga swi koti ku hetisa mintirho ya Presidente, kumbe hi nkarhi leri ku nga na xivandla xa ntirho wa Presidente, mukhomi un'wana wa ntirho hi ndzandzelelano wu nga laha hansi u tirha tani hi Presidente - (a) Museketeri wa Presidente. (b) Holobye loyi a hlawuriweke hi Presidente. (c) Holobye loyi a hlawuriweke hi swirho leswin'wana swa Khabinete. (d) Xipikara, ku kondza Nhlengeletano ya Tiko ya milawu yi veka un'wana wa swirho swa yona. (2) Mukhomeri wa Presidente u na vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente. (3) Loko a nga si teka vutihlamuleri, matimba na mintirho ya Presidente, Presidente wo Khomela u fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eRiphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Khabinete 91. (1) Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, tani hi nhloko ya Khabinete, Museketeri wa Presidente na Vaholobye. (2) Presidente u thola Museketeri wa Presidente na Vaholobye, u va nyika matimba na mintirho ya vona, naswona a nga va hlongola. (3) Presidente - (a) u fanele ku hlawula Museketeri wa Presidente exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Tiko Milawu; (b) a nga ha hlawula nhlayo yihi na yihi ya Vaholobye exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu; naswona (c) a nga ha hlawula Vaholobye lava nga tluriki vambirhi ku suka ehandle ka Nhlengeletano ya Milawu. (4) Presidente u fanele ku thola xirho xa Khabinete ku va murhangeri wa ntirho wa mfumo eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu. (5) Museketeri wa Presidente u fanele ku pfuna Presidente eku tirhiweni ka mintirho ya mfumo. Vutihalmuleri na Mintirho 92. (1) Museketeri wa Presidente na Vaholobye va na vutihlamuleri bya matimba na mintirho ya huvonkulu leswi va nyikiweke swona hi Presidente. (2) Swirho swa Khabinete swi hlanganile na hi un'we-un'we swi na vutihlamuleri, bya ku kombisa matimba ya swona ePalamende. (3) Swirho swa Khabinete swi fanele - (a) ku tirha hi ku landza Vumbiwa; na (b) ku nyika Palamende swiviko leswi hetisekeke swa nkarhi na nkarhi hi mayelana na timhaka leti welaka ehansi ka vutihlamuleri bya swona. Vaseketeri va Vaholobye 93. Presidente a nga ha hlawula Vaseketeri va Vaholobye vo huma exikarhi ka swirho swa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu ku va va pfuna swirho swa Khabinete, naswona a nga ha va hlongola. Ku ya emahlweni ka Khabinete endzhaku ka minhlawulo 94. Loko ku khomiwa nhlawulo wa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, Khabinete, Museketeri wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri vahi ni vahi va Vaholobye va tama va ha fanele ku tirha ku kondza munhu loyi a hlawuriweke ku va Presidente hi Nhlengeletano ya Milawu leyi landzelaka a sungula ku tirha. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso 95. Loko Museketeri wa Presidente, Vaholobye na Vaseketeri va Vaholobye vahi kumbe vahi va nga si sungula ku tirha mintirho ya vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka eka Riphabliki no xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2. Matikhomele ya swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye 96. (1) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye va fanele ku tikhoma hi ku landza khodi ya matikhomele leyi yi vekiweke hi milawu ya tiko. (2) Swirho swa Khabinete na Vaseketeri va Vaholobye a va fanelanga - (a) ku tirha ntirho wihi ni wihi wun'wana leri wu hakelaka; (b) ku tikhoma hi ndlela yihi ni yihi leyi yi nga fambelaniki na swiyimo swa vona kumbe va tiveka eka xiyimo lexi xi va vekaka ekhombyeni ra leswaku ku va na ku kwetlembetana exikarhi ka vutihlamuleri bya vona bya ximfumo na swilaveko swa vutomi bya vona bya le tlhelo; kumbe (c) ku tirhisa xiyimo xa vona kumbe mahungu wahi ni wahi lama va nyikiweke wona ku tifumisa kumbe ku pfuna munhu wihi ni wihi un'wana hi ndlela leyi yi nga ri ku yinene. Ku hundziseriwa ka mintirho 97. Presidente hi xitivisanawu, a nga ha hundzisela eka xirho xa Khabinete - (a) mafambisele ya milawu yihi ni yihi eka xirho xin'wana xa Khabinete; kumbe (b) matimba wahi ni wahi kumbe mintirho leyi yi nyikiweke xirho xin'wana. Ku nyikiwa mintirho ka nkarhinyana 98. Presidente a nga ha nyiketa eka xirho xa Khabinete mintirho yihi ni yihi ya xirho xin'wana lexi xi nga riki kona entirhweni kumbe lexi xi nga swi kotiki ku tirha mintirho yaleyo. Ku nyiketiwa mintirho 99. Xirho xa Khabinete xi nga ha nyiketa matimba wahi ni wahi kumbe mintirho leyi yi fanelaka ku tirhiwa kumbe ku endliwa hi ku landza Nawu wa Palamende eka xirho xa Huvonkulu ya xifundzankulu kumbe eka Huvo ya Masipala. Ku nyikiwa ntirho - (a) swi fanele ku va hi ku landza ntwanano exikarhi ka xirho xa Khabinete na xirho xa Huvonkulu kumbe Huvo ya Masipala; (b) swi fanele ku fambelana na Nawu wa Palamende leri hi ku landza wona matimba lama fanelaka na mintirho ya tirhisiwa no tirhiwa; naswona (c) swi sungula ku tirha hi xitivisanawu xa Presidente. Vulanguteri bya mfumo wa rixaka bya mafambisele ya swifundzankulu 100. (1) Loko xifundzankulu xi nga swi koti kumbe xi nga enetisi xiboho xa ntirho wa huvonkulu hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe Vumbiwa leri, huvonkulu ya rixaka yi nga ha nghenelela hi ku teka magoza wahi ni wahi lama faneleke ku vonisisa ku landzeleriwa ka swona, ku katsa na - (a) ku humesa xiletelo xo ya eka huvonkulu ya xifundzankulu, lexi hlamuselaka mpimo wa ku tsandzeka ku enetisa swiboho swa xona na ku hlamusela magoza wahi ni wahi lama ya lavekaka ku eneta swiboho swa xona; na (b) ku teka vutihlamuleri bya xiboho lexi khumbekaka eka xifundzankulu xolexo ku fikela laha swi fanelaka ku endlela - (i) ku hlayisa swiyelo swa rixaka leswi lavekaka kumbe ku eneta swiyelo swa minimamu leswi vekiweke swa ku nyika vutirheri; (ii) ku hlayisa vun'we bya ikhonomi; (iii) ku hlayisa vuhlayiseki bya rixaka; kumbe (iv) ku sivela xifundzankulu xolexo ku teka goza leri nga twaleki leri onhiselaka swilaveko swa xifundzankulu xin'wana kumbe swa tiko hinkwaro. (2) Loko huvonkulu ya rixaka yi nghenelela eka xifundzankulu hi ku landza xiyengenyana xa (1)(b) - (a) xitiviso xa ku nghenelela xi fanele ku andlariwa eka Huvo ya Tiko ya Swifundzankulu ku nga si hela masiku ya 14 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku sunguriwile ku nghenelela koloko; (b) ku nghenelela koloko ku fanele ku hela handle ka loko ku pfumeleriwa hi Huvo ku nga si hela masiku ya 30 ya ntshamo wa yona wo sungula endzhaku ka loko ku suguriwile ku nghenelela koloko; naswona (c) Huvo yi fanele ku vuyeketa ku nghenelela koloko nkarhi na nkarhi na ku endla swibumabumelo swihi na swihi leswi faneleke eka huvonkulu ya rixaka. (3) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha lawula endlele leri simekiwaka hi xiyenge lexi. Swiboho swa huvonkulu 101. (1) Xiboho xa Presidente xi fanele xi ri xo tsariwa loko - (a) xi fikeleriwile hi ku landza milawu; kumbe (b) xi ri ni mbuyelo wo karhi etlhelweni ra milawu (2) Xiboho xo tsariwa xa Presidente xi fanele ku sayiniwa hi ku tiyisisa hi xirho xin'wana xa Khabinete loko. (3) Switivisanawu, swinawana na switirhisiwa swin'wana swa milawu ya le hansinyana swi fanele ku kota ku fikeleriwa hi vanhu va tiko. (4) Milawu leyi vekiweke ya tiko yi nga ha boxa mukhuva leri hawona,na mpimo leri ku fikela eka wona, switirhisiwa leswi vuriwaka eka xiyengenyana xa (3) swi fanele - (a) ku andlariwa ePalamende; na (b) ku pfumeleriwa hi Palamende. Makungu yo kombisa ku pfumala ku tshemba 102. (1) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ra ku komba ku pfumala ku tshemba eka Khabinete ku nga katsiwi na Presidente, Presidente u fanele ku vumba hi vuntshwa Khabinete. (2) Loko Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu, hi vhoti yo seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona, yi pasisa kungu ro komba ku pfumala ku tshemba eka Presidente, Presidente na swirho leswin'wana swa Khabinete na Museketeri wa Holobye wihi ni wihi va fanele ku lan'wa ntirho. Kavanyisa ka 6 Swifundzankulu Swifundzankulu 103. (1) Riphabliki yi na swifundzankulu leswi landzelaka: (a) Kapa-Vuxa (b) Free State (c) Gauteng (d) Kwazulu-Natal (e) Mpumalanga (f) Kapa-N'walungu (g) Xifundzankulu xa N'walungu (h) N'walungu-Vupeladyambu (i) Kapa-Vupeladyambu (2) Mindzilekano ya swifundzankulu hi leyi a yi ri kona loko Vumbiwa ri sungula ku tirha. Mimfumo ya Milawu ya Swifundzankulu Matimba yo endla milawu ya swifundzankulu 104. (1) Matimba yo endla milawu ya swifundzankulu ya haverisiwile mimfumo ya swona yo endla milawu, naswona ya nyika mimfumo ya milawu ya swifundzankulu matimba - (a) yo pasisa vumbiwa ra xifundzankulu xa wona kumbe ku hundzuluxa vumbiwa rihi na rihi leri pasisiweke hi wona hi ku landza swiyenge swa 142 na 143; (b) yo pasisa milawu leyi vekiweke endzeni ka na ku endlela xifundzankulu xa wona hi tlhelo ra - (i) mhaka yihi ni yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4; (ii) mhaka yihi ni yihi leyi welaka eka tindhawu ta mintirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 5; na (iii) mhaka yihi ni yihi leyi nga handle ka tindhawu toleto ta mintirho, naswano leyi yi nyikiweke hi swikongomelo swa xifundzankulu xolexo hi milawu ya tiko; na (iv) mhaka yihi ni yihi leyi eka Vumbiwa yi kombisaka ku tirhisa milawu ya swifundzankulu; na (c) ku nyika wahi ni wahi ya matimba ya wona yo endla milawu eka Huvo ya Masipala eka xifundzankulu xolexo. (2) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu, hi xiboho lexi tirhisiweke hi nseketelo wa vhoti ku sukela eka mbirhi-xa-nharhu eka swirho swa wona, wu nga kombela Palamende ku cinca vito ra xifundzankulu xolexo. (3) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu bohiwa ntsena hi Vumbiwa leri naswona, loko wu pasisile vumbiwa ra xifundzankulu xa wona, hi vumbiwa rolero, kutani wu fanele ku tirha hi ku ya hi, na hi le ndzeni ka swipimelo swa Vumbiwa leri na vumbiwa rolero ra xifundzankulu. (4) Milawu leyi vekiweke ya xifundzankulu hi mayelana na mhaka leyi lavekaka hi ndlela yo twala ku endlela, kumbe hi ku yelana na, ku tirhisiwa hi ku nyawula ka matimba ya wona hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mintirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, hi swikongomelo hinkwaswo i milawu leyi tirhelanaka na mhaka leyi welaka eka Xedulu ya 4. (5) Mfumo wa milawu wa xifundzankulu wu nga ha bumabumela eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu milawu leyi vekiweke yi khumbaka mhaka yihi na yihi yi nga handle ka vulawuri bya mfumo walowo wa milawu, kumbe leri hi tlhelo ra wona Nawu wa Palamende wu nga na matimba ku tlula nawu w